Adhyaya 172

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महा देवि लिंगं तद्भरतेश्वरम् । तस्मादुत्तरकोणस्थं नातिदूरं व्यवस्थितम्

ईश्वर म्हणाले—मग, हे महादेवी, ‘भरतेश्वर’ नावाच्या त्या लिंगाकडे जावे; तेथून उत्तर कोपऱ्यात ते फार दूर नाही।

Verse 2

भरतोनाम राजाऽभूदाग्नीध्रः प्रथितः क्षितौ । यस्येदं भारतं वर्षं नाम्ना लोकेषु गीयते

पृथ्वीवर आग्नीध्र वंशातील भरत नावाचा एक कीर्तिमान राजा झाला; त्याच्याच नावाने हे राष्ट्र लोकांत ‘भारतवर्ष’ म्हणून गातिले जाते.

Verse 3

स च चक्रे तपो घोरं क्षेत्रेऽस्मिन्पार्वति प्रिये । दिव्यं वर्षसहस्रं तु प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

हे प्रिय पार्वती! त्याने या पवित्र क्षेत्रात घोर तप केले; आणि येथे महेश्वर (शिव) यांची विधिपूर्वक प्रतिष्ठा करून तो हजार दिव्य वर्षे त्या तपात स्थित राहिला.

Verse 4

पुत्रकामो नरश्रेष्ठः पूजयामास शंकरम् । ततस्तुष्टः स भगवान्वरं दातुं समुत्सुकः

पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने त्या नरश्रेष्ठाने शंकराची पूजा केली. तेव्हा भगवान प्रसन्न होऊन वर देण्यास उत्सुक झाले.

Verse 5

अष्टौ पुत्रान्ददौ तस्मै कन्यां चैकां यशस्विनीम् । स तु प्राप्याभिलषितं कृतकृत्यो नराधिपः

त्यांनी त्याला आठ पुत्र आणि एक यशस्वी कन्याही दिली. इच्छित फल मिळाल्याने तो नराधिप कृतकृत्य झाला.

Verse 6

भारतं नवधा कृत्वा पुत्रेभ्यः प्रददौ पृथक् । तेषां नामांकितान्येव ततो द्वीपानि जज्ञिरे

भारताचे नऊ भाग करून त्याने ते पुत्रांना वेगवेगळे दिले. पुढे त्यांच्या नावांनीच अंकित अशी द्वीपे उत्पन्न झाली.

Verse 7

इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ चारुणः

ते द्वीप असे होते—इन्द्रद्वीप व कसेरु; ताम्रवर्ण व गभस्तिमान; नागद्वीप व सौम्य; तसेच पुढे गान्धर्व व चारुण।

Verse 8

अयं तु नवमो द्वीपः कुमार्या संज्ञितः प्रिये । अष्टौ द्वीपाः समुद्रेण प्लाविताश्च तथापरे

हे प्रिये, हा नववा द्वीप ‘कुमार्या’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. उरलेले आठ द्वीप मात्र समुद्राने प्लावित (बुडविले) गेले.

Verse 9

ग्रामादिदेशसंयुक्ताः स्थिताः सागरमध्यगाः । एक एव स्थितस्तेषां कुमार्याख्यस्तु सांप्रतम्

गावे व इतर वसाहतींनी युक्त असे ते समुद्राच्या मध्यभागी स्थित होते. परंतु आता त्यांपैकी फक्त एकच उरला आहे—‘कुमार्या’ नावाचा.

Verse 10

बिंदुसरः प्रभृत्येव सागराद्दक्षिणोत्तरम् । योजनानां सहस्रं तु एकं विस्तीर्ण एव तु

बिंदुसरःपासून आरंभ करून, समुद्रापासून दक्षिण व उत्तर दिशेकडे पसरलेले—याचे विस्तार एक सहस्र योजन सांगितले आहे.

Verse 11

योजनानां सहस्राणि नव दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् । तस्यैतज्जृम्भितं देवि भरतस्य महात्मनः

याचे दैर्घ्य नऊ सहस्र योजन असे प्रकीर्तित आहे. हे देवी, हे महात्मा भरताचे हे महान् विस्तार आहे.

Verse 12

षट्पञ्चाशदश्वमेधान्गंगामनु चकार यः । यस्त्रिंशद्यमुनाप्रान्ते भरतो लोकपूजितः

ज्याने गंगातटी छप्पन्न अश्वमेध यज्ञ केले आणि यमुनेच्या तीरावर तीस यज्ञ केले—तोच लोकपूज्य भरत होय।

Verse 13

स चेश्वरप्रसादेन मोदते दिवि देववत्

आणि ईश्वरकृपेने तो स्वर्गात देवासारखा आनंदित होतो।

Verse 14

यस्तत्प्रतिष्ठितं लिंगं भारतं पूजयिष्यति । स सर्वयज्ञदानानां फलं प्रापयिता धुवम्

जो त्या प्रतिष्ठित लिंगाची—‘भरतेश्वर’—पूजा करील, तो सर्व यज्ञ व दानांचे पूर्ण फळ निश्चयाने प्राप्त करील।

Verse 15

कार्त्तिक्यां कृत्तिका योगे यस्तं पश्यति मानवः । न स पश्यति स्वप्नेपि नरकं घोरदारुणम्

कार्त्तिक महिन्यात कृत्तिका-योगी जो मनुष्य त्याचे दर्शन करतो, तो स्वप्नातही घोर व दारुण नरक पाहात नाही।

Verse 172

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विसप्तत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘भरतेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकशे बहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला।