Adhyaya 14

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं माहात्म्यं सूर्यदैवतम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि देवदेव जगत्पते

देवी म्हणाली—हे देवदेव, जगत्पते! आपण जे सूर्यदैवताचे माहात्म्य सांगितले, ते मला सविस्तर सांगावे.

Verse 2

कथमर्कस्थलो भूतः प्रभासक्षेत्रभूषणः । पूजनीयो महादेवः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

महादेव कसे ‘अर्कस्थल’ होऊन प्रभासक्षेत्राचे भूषण झाले? आणि सम्यक् रीतीने यात्रेचे खरे फळ इच्छिणाऱ्यांनी त्यांची पूजा का करावी?

Verse 3

के मंत्राः किं विधानं तु केषु पर्वसु पूजयेत् । जैगीषव्येश्वरो भूत्वा ह्यभूत्सिद्धेश्वरः कथम् । तन्मे कथय देवेश विस्तरात्सर्वमेव हि

कोणते मंत्र, कोणती विधी, आणि कोणत्या पर्वकाळी त्यांची पूजा करावी? तसेच ‘जैगीषव्येश्वर’ होऊन ते ‘सिद्धेश्वर’ कसे झाले—हे देवेश, सर्व काही मला सविस्तर सांगा.

Verse 4

पाताले विवरं तत्र योगिन्यस्तत्र किं पुरा । तथा मातृगणश्चैव कथमेतदभूत्पुरा

पूर्वी तेथे पाताळात जाणारे ते विवर काय होते? तेथील योगिनी आणि मातृगण कोण होते, आणि हे सर्व पूर्वी कसे घडले?

Verse 5

एतत्सर्वमशेषेण दयां कृत्वा जगत्पते । ममाचक्ष्व विरूपाक्ष यद्यहं ते प्रिया हर

हे जगत्पते! कृपा करून हे सर्व काही उरलेले न ठेवता मला सांगा. हे विरूपाक्ष, हे हर! मी तुम्हाला प्रिय असेन तर मला समजावून सांगा.

Verse 6

ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि कथयामि समासतः । सिद्धेश्वरो ह्यभूद्येन जैगीषव्येश्वरो हरः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, तू उत्तम प्रश्न विचारलास. मी संक्षेपाने सांगतो—जो हर ‘जैगीषव्येश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध होता, तोच ‘सिद्धेश्वर’ कसा झाला.

Verse 7

पूजाविधानं विस्तीर्य तन्मे निगदतः शृणु । आसीदस्मिन्कृते देवि सर्व ज्ञानविशारदः

पूजेची विधी मी विस्ताराने सांगतो; माझे कथन ऐक. हे देवी, या कृतयुगात सर्व ज्ञानात पारंगत असा एक पुरुष होता.

Verse 8

पुत्रः शतकलाकस्य जैगीषव्य इति श्रुतः । प्रभासक्षेत्रमासाद्य स चक्रे दुश्चरं तपः

तो शतकलाकाचा पुत्र असून ‘जैगीषव्य’ या नावाने प्रसिद्ध होता. प्रभासक्षेत्री येऊन त्याने अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 9

अतिष्ठद्वायुभक्षश्च वर्षाणां शतकं किल । अम्बुभक्षः सहस्रं तु शाकाहारोऽयुतं तथा

असे म्हणतात की तो शंभर वर्षे वायुभक्ष राहिला. नंतर हजार वर्षे तो अम्बुभक्ष (जलाहार) होता, आणि तसेच दहा हजार वर्षे शाकाहारावर राहिला.

Verse 10

चांद्रायणसहस्रं च कृतं सांतपनं पुनः । शोषयित्वा मिताहारो दिग्वासाः समपद्यत

त्याने हजार चांद्रायण व्रते केली आणि पुन्हा सांतपन तप केले. देह कृश करून, मिताहाराने राहू लागला व दिगंबर (दिशाच वस्त्र) झाला.

Verse 11

पूर्वे कल्पे स्वयं भूतं महोदयमिति श्रुतम् । स लिंगं देवदेवस्य प्रतिष्ठाप्यार्चयन्नपि

पूर्वकल्पी ‘महोदय’ नावाचे स्वयंभू लिंग प्रसिद्ध होते. त्याने देवाधिदेवाच्या त्या लिंगाची प्रतिष्ठापना करून त्याची विधिपूर्वक पूजा केली.

Verse 12

भस्मशायी भस्मदिग्धो नृत्त गीतैरतोषयत् । जपेन वृषनादैश्च तपसा भावितः शुचिः

तो भस्मावर शयन करी, भस्माने लिप्त असे आणि नृत्य-गीतांनी प्रभूला संतुष्ट करी. जप, वैदिक नादोच्चार व तपाने संस्कारित होऊन तो अंतःकरणाने शुद्ध झाला.

Verse 13

तमेवं तोषयाणं तु भक्त्या परमया युतम् । भगवांश्च तमभ्येत्य इदं वचनमब्रवीत्

अशा रीतीने प्रभूला संतुष्ट करणारा, परम भक्तीने युक्त असा त्याला पाहून भगवान त्याच्याजवळ आले आणि हे वचन बोलले.

Verse 14

जैगीषव्य महाबुद्धे पश्य मां दिव्यचक्षुषा । तुष्टोऽस्मि वरदश्चाहं ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

“हे जैगीषव्य, महाबुद्धिमान! दिव्य दृष्टीने मला पाहा. मी प्रसन्न आहे, मी वरदाता आहे; तुझ्या मनात जे आहे ते सांग.”

Verse 15

स एवमुक्तो देवेन देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । प्रणम्य शिरसा पादाविदं वचनमब्रवीत्

देवाने असे म्हटल्यावर त्याने त्रिलोचन देवाचे दर्शन घेतले. प्रभूच्या चरणांशी मस्तक ठेवून प्रणाम करून तो हे वचन बोलला.

Verse 16

जैगीषव्य उवाच । भगवन्देवदेवेश मम तुष्टो यदि प्रभो । ज्ञानयोगं हि मे देहि यः संसारनिकृन्तनम्

जैगीषव्य म्हणाला—हे भगवन्, देवदेवेश्वर! प्रभो, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर मला तो ज्ञानयोग द्या, जो संसारबंधन छेदून टाकतो.

Verse 17

भगवन्नान्यदिच्छामि योगात्परतरं हितम् । त्वयि भक्तिश्च नित्यं मे देव्यां स्कन्दे गणेश्वरे

हे भगवन्! मला दुसरे काही नको—या योगापेक्षा श्रेष्ठ हित नाही. तसेच आपल्यावर, आणि देवी, स्कंद व गणेश्वर यांच्यावरही माझी नित्य भक्ती राहो.

Verse 18

न च व्याधिभयं भूयान्न च तेजोऽपमानता । अनुत्सेकं तथा क्षांतिं दमं शममथापि च

आणि मला रोगाचे भय होऊ नये, तसेच तेजाचा अपमान वा क्षय होऊ नये. मला नम्रता, क्षमा, इंद्रियदम आणि मनःशमही द्या.

Verse 19

एतान्वरान्महादेव त्वदिच्छामि त्रिलोचन

हे महादेव, हे त्रिलोचन! मी आपल्याकडून हेच वर मागतो.

Verse 20

ईश्वर उवाच । अजरश्चामरश्चैव सर्वशोकविवर्जितः । महायोगी महावीर्यो योगैश्वर्यसमन्वितः

ईश्वर म्हणाले—तू अजर-अमर आणि सर्व शोकांपासून मुक्त होशील; तू महायोगी, महावीर्यवान आणि योगैश्वर्याने संपन्न होशील.

Verse 21

प्रभावाच्चास्य क्षेत्रस्य गुह्यस्य मम शाश्वतम् । योगाष्टगुणमैश्वर्यं प्राप्स्यसे परमं महत्

या पावन क्षेत्राच्या—माझ्या शाश्वत गुप्त धामाच्या—प्रभावाने तू योगाच्या अष्टगुणांनी युक्त असे परम महान ऐश्वर्य प्राप्त करशील।

Verse 22

भविष्यसि मुनिश्रेष्ठ योगाचार्यः सुविश्रुतः

हे मुनिश्रेष्ठा, तू सुविख्यात योगाचार्य होशील आणि लोकात सर्वत्र कीर्ती प्राप्त करशील।

Verse 23

यश्चेदं त्वत्कृतं लिगं नियमेनार्चयिष्यति । सर्वपापविनिर्मुक्तो योगं दिव्यमवाप्स्यति

आणि जो कोणी नियम-व्रत पाळून तुझ्या कृत्या या लिंगाची पूजा करील, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन दिव्य योग प्राप्त करील।

Verse 24

जैगीषव्यगुहां चेमां प्राप्य योगं करोति यः । स सप्तरात्राद्युक्तात्मा संसारं संतरिष्यति

जो या जैगीषव्य गुहेत येऊन योगसाधना करतो, तो सात रात्रींतही संयमित आत्म्याने संसारसागर पार करील।

Verse 25

मासेन पूर्वजातिं च जन्मातीतं च वेत्स्यति । एकरात्रात्तनुं शुद्धां द्वाभ्यां तारयते पितॄन् । त्रिरात्रेण व्यतीतेन त्वपरान्सप्त तारयेत्

एक महिन्यात तो पूर्वजन्म व जन्मातीत तत्त्व जाणतो. एका रात्रीत देह शुद्ध होते; दोन रात्रींत पितरांचा उद्धार होतो; आणि तीन रात्री झाल्यावर तो आणखी सात पूर्वजांनाही तारतो.

Verse 26

पुनश्च तव विप्रर्षे अजेयत्वं च योगिभिः । इच्छतो दर्शनं चैव भविष्यति च ते मम

आणखी, हे विप्रर्षे! तू योगींनाही अजेय राहशील; आणि जेव्हा जेव्हा तू इच्छशील, तेव्हा तेव्हा माझे दर्शन तुला निश्चयाने होईल।

Verse 27

इति देवो वरान्दत्त्वा तत्रैवांतरधीयत । एतत्कृतयुगे वृत्तं तव देवि प्रभाषितम्

अशा रीतीने देवाने वर देऊन तेथेच अंतर्धान पावला। हे देवी! हे कृतयुगातील वृत्तांत मी तुला सांगितले आहे।

Verse 28

त्रेतायुगे महादेवि द्वापरेऽपि तथैव च । कलियुगप्रवेशे तु वालखिल्या महर्षयः

हे महादेवी! त्रेतायुगात, तसेच द्वापरयुगातही; आणि कलियुगाच्या प्रवेशकाळी वलखिल्य महर्षी (तेथेही प्रकट/कार्यरत झाले)।

Verse 29

अस्मिन्प्राभासिके क्षेत्रे सूर्यस्थलसमीपतः । आराधयंतो देवेशं गुहामध्यनिवासिनम्

या प्राभास क्षेत्रात, सूर्यस्थळाजवळ, गुहेच्या अंतर्भागात वास करणाऱ्या देवेशाची ते आराधना करीत होते।

Verse 30

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषयश्चोर्द्धरेतसः । वर्षायुतं तपस्तप्त्वा सिद्धिं जग्मुस्तदात्मिकाम्

अठ्ठ्याऐंशी हजार ऊर्ध्वरेतस ऋषींनी दहा हजार वर्षे तप केले आणि त्या स्वरूपाची सिद्धी प्राप्त केली।

Verse 31

ततः सिद्धेश्वरं लिंगं कलौ ख्यातं वरानने । यदा सोमेन संयुक्ता कृष्णा शिवचतुर्दशी । तदैव तस्य देवस्य दर्शनं देवि दुर्ल्लभम्

त्यानंतर, हे वरानने, कलियुगात ते लिंग ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. आणि जेव्हा कृष्णपक्षातील शिवचतुर्दशी सोम (चंद्र) युक्त होते, तेव्हा, हे देवी, त्या देवाचे दर्शन अत्यंत दुर्लभ व परम फलदायी ठरते.

Verse 32

ब्रह्मांडं सकलं दत्त्वा यत्पुण्यमुपजायते । तत्पुण्यं लभते देवि सिद्धलिंगस्य पूजनात्

हे देवी, संपूर्ण ब्रह्मांड दान केल्याने जे पुण्य उत्पन्न होते, तेच पुण्य सिद्धलिंगाच्या पूजनाने प्राप्त होते.