Adhyaya 101

Verse 1

ईश्वर उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः । ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु गर्वितः

ईश्वर म्हणाले—त्याच वेळी ब्रह्म्याचा मानसपुत्र, भगवान् ऋषी नारद, त्रैलोक्यात कीर्तीने विचरत होता।

Verse 2

सर्वलोकचरः सोऽपि युवा देवनमस्कृतः । तथा यदृच्छया चायमटमानः समंततः

तो सर्वलोकांत विचरण करणारा, तरुण आणि देवांनीही वंद्य असा होता; आणि यदृच्छेने सर्वत्र भटकत राहिला।

Verse 3

वासुदेवं स वै द्रष्टुं नित्यं द्वारवतीं पुरीम् । आयाति ऋषिभिः सार्द्धं क्रोधेन ऋषि सत्तमः

वासुदेवांचे दर्शन घेण्यासाठी तो ऋषींसह नेहमी द्वारवती नगरीत येई; पण या वेळी ऋषिसत्तम क्रोधाने भरून आला।

Verse 4

अथाश्वागच्छतस्तस्य सर्वे यदुकुमारकाः । ये प्रद्युम्नप्रभृतयस्ते च प्रह्वाननाः स्थिताः

तो वेगाने येत असता प्रद्युम्नादि सर्व यदुकुमार नम्र मुख करून (आदराने) उभे राहिले।

Verse 5

अभावाच्चार्घ्यपाद्यानां पूजां चक्रुः समंततः । सांबस्त्ववश्यभावित्वात्तस्य शापस्य कारणात्

अर्घ्य व पाद्य नसल्याने त्यांनी यथाशक्ती सर्व प्रकारे पूजा केली; पण त्या शापाच्या कारणामुळे अवश्यंभावी नियतीने सांबच त्या शापाचे निमित्त ठरला।

Verse 6

अवज्ञां कुरुते नित्यं नारदस्य महात्मनः । रतक्रीडा स वै नित्यं रूपयौवनगर्वितः

तो महात्मा नारदांचा तो नित्य अवमान करीत असे। रतिक्रीडेत सतत आसक्त होऊन तो रूप-यौवनाच्या गर्वाने सदैव मदोन्मत्त असे।

Verse 7

अविनीतं तु तं दृष्ट्वा चिन्तयामास नारदः । अस्याहमविनीतस्य करिष्ये विनयं शुभम्

त्याला अविनीत पाहून नारदांनी विचार केला—“या अनुशासनहीनासाठी मी शुभ असा सुधार, म्हणजेच विनय व संयम, घडवीन.”

Verse 8

एवं स चिन्तयित्वातु वासुदेवमथाब्रवीत् । इमाः षोडशसाहस्राः स्त्रियो या देवसत्तम

असे विचार करून तो वासुदेवांना म्हणाला—“हे देवश्रेष्ठ! या सोळा सहस्र स्त्रिया…”

Verse 9

सर्वास्तासां सदा सांबे भावो देव समाश्रितः । रूपेणाप्रतिमः सांबो लोकेऽस्मिन्सचराचरे

हे देव! त्या सर्वांचा स्नेह सदैव सांबावरच आश्रित आहे. या चराचर जगात रूपाने सांब अनुपम आहे.

Verse 10

सदाऽर्हंति च तास्तस्य दर्शनं ह्यपि सत्स्त्रियः । श्रुत्वैवं नारदाद्वाक्यं चिन्तयामास केशवः

त्या सत्स्त्रिया सदैव त्याच्या दर्शनासही योग्य आहेत. नारदांचे वचन ऐकून केशव विचार करू लागले.

Verse 11

यदेतन्नारदेनोक्तं सत्यमत्र तु किं भवेत् । एवं च श्रूयते लोके चापल्यं स्त्रीषु विद्यते । श्लोकाविमौ पुरा गीतौ चित्तज्ञैर्योषितां द्विजैः

इथे नारदांनी जे सांगितले ते खरेच कसे असेल? तरीही लोकांत असे ऐकू येते की स्त्रियांमध्ये चंचलता असते. स्त्रीस्वभाव जाणणाऱ्या विवेकी द्विजांनी हे दोन श्लोक पूर्वी गायिले होते.

Verse 12

पौंश्चल्यादतिचापल्यादज्ञानाच्च स्वभावतः । रक्षिता यत्नतो ह्येता विकुर्वंति हि भर्तृषु

स्वभावजन्य अज्ञान, उच्छृंखलपणा आणि अतिचंचलता यांमुळे—यत्नाने राखले तरीही—या स्त्रिया पतींबाबत विकृत वर्तन करतात.

Verse 13

नैता रूपं परीक्षंते नाऽसां वयसि संश्रयः । सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुंजते

त्या रूपाची परीक्षा करत नाहीत, वयाचाही आधार धरत नाहीत; पुरुष सुरूप असो वा विरूप—‘पुरुष’ एवढ्यापुरतेच मानून संग करतात.

Verse 14

ईश्वर उवाच । मनसा चिन्तयित्वैवं कृष्णो नारदमब्रवीत् । नह्यहं श्रद्दधाम्येतद्यदेतद्भाषितं पुरा

ईश्वर म्हणाले—मनात असे विचार करून श्रीकृष्ण नारदांना म्हणाले: ‘पूर्वीपासून असे जे बोलले गेले आहे, ते मी सत्य मानून स्वीकारत नाही.’

Verse 15

ब्रुवाणमेवं देवं तु नारदः प्रत्युवाच ह । तथाहं तु करिष्यामि यथा श्रद्धास्यते भवान्

देव असे बोलताच नारदांनी उत्तर दिले: ‘तथास्तु; मी असे करीन की आपणास स्वतः श्रद्धा बसेल.’

Verse 16

एवमुक्त्वा ययौ भूयो नारदस्तु यथागतम् । ततः कतिपयाहस्य द्वारकां पुनरभ्यगात्

असे बोलून नारदमुनी जसे आले होते तसेच पुन्हा निघून गेले. मग काही दिवसांनी ते पुन्हा द्वारकेस गेले.

Verse 17

तस्मिन्नहनि देवोऽपि सहांतःपौरकैर्जनैः । अनुभूय जलक्रीडां पानमासेवते रहः

त्याच दिवशी देवही अंतःपुरातील जनांसह जलक्रीडा अनुभवून, नंतर एकांतात पानास आस्वाद घेत होता.

Verse 18

रम्ये रैवतकोद्याने नानाद्रुमविभूषिते । सर्वर्तुकुसुमैर्नित्यं वासिते सर्वकामने

रम्य रैवतकोद्यानात—नानाविध वृक्षांनी विभूषित—सर्व ऋतूंच्या पुष्पांच्या नित्य सुवासाने परिपूर्ण, सर्व कामना पूर्ण करणारे.

Verse 19

नानाजलजफुल्लाभिर्दीर्घिका भिरलंकृते । हंससारससंघुष्टे चक्रवाकोपशोभिते

अनेक कमळांनी फुललेल्या दीर्घिकांनी ते अलंकृत होते; हंस व सारसांच्या किलबिलाटाने निनादित, आणि चक्रवाक-युगुलांनी शोभायमान.

Verse 20

तस्मिन्स रमते देवः स्त्रीभिः परिवृतस्तदा । हारनूपुरकेयूररसनाद्यैर्विभूषणैः

तेथे त्या वेळी देव स्त्रियांनी वेढलेला क्रीडा करीत होता; त्या हार, नूपुर, केयूर, रशना इत्यादी आभूषणांनी विभूषित होत्या.

Verse 21

भूषितानां वरस्त्रीणां सर्वांगीणां विशेषतः । तत्रस्थः पिबते पानं शुभगन्धान्वितं शुभम्

अत्यंत भूषित, कुलीन व सर्वांगसुंदरी स्त्रियांच्या संगतीत तो तेथेच राहून सुगंधित व शुभ असे पेय प्राशन करू लागला.

Verse 22

एतस्मिन्नंतरे बुद्ध्वा मद्यमत्तास्ततः स्त्रियः । उवाच नारदः सांबमस्मिंस्तिष्ठ कुमारक

इतक्यात स्त्रिया मद्याने मत्त झाल्या आहेत हे जाणून नारदांनी सांबास म्हटले—“कुमार, इथेच थांब.”

Verse 23

त्वां समाह्वयते देवो न युक्तं स्थातुमत्र ते । तद्वाक्यार्थमबुद्ध्वैव नारदेनाथ नोदितः

“देव तुला बोलावीत आहेत; येथे थांबणे तुला योग्य नाही.” त्या वचनांचा अर्थ न कळताच तो नारदांनी पुढे नेला.

Verse 24

गत्वा तु सत्वरं सांबः प्रणाममकरोत्पितुः । निर्द्दिष्टमासनं भेजे यथाभावेन विष्णुना

मग सांब घाईघाईने जाऊन पित्याला प्रणाम करून बसला. विष्णूंनी जसे आसन दाखविले तसेच योग्य मर्यादेने त्याने ते स्वीकारले.

Verse 25

एतस्मिन्नंतरे तत्र यास्तु वै चाल्पसात्त्विकाः । ता दृष्ट्वा सहसा सांबं सर्वाश्चुक्षुभिरे स्त्रियः

त्याच वेळी तेथे ज्या स्त्रिया अल्प-सत्त्वाच्या होत्या, त्यांनी सांबाला अचानक पाहताच सर्वच अस्वस्थ होऊन खळबळून उठल्या.

Verse 26

न स दृष्टः पुरा याभिरंतःपुरनिवासिभिः । मद्यदोषात्ततस्तासां स्मृतिलोपात्तथा बहु

अंतःपुरात राहणाऱ्या त्या स्त्रियांनी त्याला पूर्वी कधीच पाहिले नव्हते. मद्यदोषामुळे त्यांची स्मृती फारच लोपली आणि त्यामुळे मोठा भ्रम उत्पन्न झाला.

Verse 27

स्वभावतोऽल्पसत्त्वानां जघनानि विसुस्रुवुः । श्रूयते चाप्ययं श्लोकः पुराणप्रथितः क्षितौ

स्वभावतः अल्पसत्त्वांच्या कटिभागात डोल येऊ लागला व ते विचलित झाले. आणि हा पुराणप्रसिद्ध श्लोक पृथ्वीवरही ऐकू येतो.

Verse 29

लोकेऽपि दृश्यते ह्येतन्मद्यस्याप्यथ सेवनात् । लज्जां मुंचंति निःशंका ह्रीमत्यो ह्यपि च स्त्रियः

हे लोकातही दिसून येते की मद्यसेवनाने लज्जाशील स्त्रियाही लज्जा सोडून निःशंक व धिटाईने वागू लागतात.

Verse 30

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैः पानैः सीधुसुरासवैः । गंधैर्मनोज्ञैर्वस्त्रैश्च कामः स्त्रीषु विजृंभति

मांसयुक्त समृद्ध भोजन, स्निग्ध आहार आणि सीधु, सुरा, आसव अशी पेये; तसेच मनोहर सुगंध व वस्त्रे—यांमुळे स्त्रियांमध्ये कामभाव उफाळून जागृत होतो.

Verse 31

मद्यं न देयमत्यर्थं पुरुषेण विपश्चिता । मदोन्मत्ताः स्वभावेन पूर्वं संति यतः स्त्रियः

विपश्चित पुरुषाने कधीही अत्यधिक मद्य देऊ नये; कारण स्त्रिया स्वभावतःच आधीपासून मदोन्मत्ततेकडे प्रवृत्त असतात.

Verse 32

नारदोऽप्यथ तं सांबं प्रेषयित्वा त्वरान्वितः । आजगामाथ तत्रैव सांबस्यानुपदेन तु

मग नारदांनीही सांबाला पाठवून, घाईघाईने सांबाच्या पावलोपावली तिथेच येऊन पोहोचले।

Verse 33

आयांतं ताः स्वयं दृष्ट्वा प्रियसौमनसं मुनिम् । सहसैवोत्थिताः सर्वा मदोन्मत्ता अपि स्त्रियः

प्रिय व प्रसन्नमुख मुनि येताना स्वतः पाहून, मदोन्मत्त असतानाही त्या सर्व स्त्रिया क्षणातच उठून उभ्या राहिल्या।

Verse 34

तासामथोत्थितानां तु वासुदेवस्य पश्यतः । भित्त्वा वासांस्यनर्घाणि पात्रेषु पतितानि तु

त्या उठताच—वासुदेव पाहत असताना—त्यांची अमूल्य वस्त्रे फाटून तेथील पात्रांत पडली।

Verse 35

जघनेषु विलग्नानि तानि पेतुः पृथक्पृथक् । तद्दृष्ट्वा तु हरिः कुद्धस्ताः शशाप ततोऽबलाः

कटीला चिकटलेली ती वस्त्रे एकेक करून गळून पडली; ते पाहून हरि क्रुद्ध झाले आणि त्या अबला स्त्रियांना शाप दिला।

Verse 36

यस्माद्गतानि चेतांसि मां मुक्त्वाऽन्यत्र वः स्त्रियः । तस्मात्पतिकृतांल्लोकानायुषोंऽते न यास्यथ

‘हे स्त्रियांनो! मला सोडून तुमची मने अन्यत्र गेली आहेत; म्हणून आयुष्याच्या शेवटी पतिव्रता-धर्माने मिळणारे लोक तुम्हाला प्राप्त होणार नाहीत।’

Verse 37

पतिलोकात्परिभ्रष्टाः स्वर्गमार्गात्तथैव च । भूत्वा ह्यशरणा भूयो दस्युहस्तं गमिष्यथ

पतीलोकातून पतित होऊन आणि स्वर्गमार्गातूनही च्युत होऊन, तुम्ही पुन्हा निराश्रय व्हाल व दरोडेखोरांच्या हाती पडाल.

Verse 38

शापदोषात्ततस्तस्मात्ताः स्त्रियो गां गते हरौ । हृताः पांचनदैश्चौरैरर्जुनस्य प्रपश्यतः

म्हणून त्या शापदोषामुळे, हरि स्वर्गास गेल्यावर, पाञ्चनद देशातील चोरांनी त्या स्त्रियांना पळवून नेले—अर्जुन पाहतच राहिला.

Verse 39

अल्पसत्त्वाश्च याश्चासंस्ता गता दूषणं स्त्रियः । रुक्मिणी सत्यभामा च तथा जांबवती प्रिये

ज्यांचे अंतर्बळ अल्प होते आणि ज्या निंदेस पात्र झाल्या होत्या, त्या स्त्रिया नेल्या गेल्या; पण प्रिये, रुक्मिणी, सत्यभामा व जांबवती त्या मध्ये नव्हत्या.

Verse 40

न प्राप्ता दस्युहस्तं ताः स्वेन सत्त्वेन रक्षिताः । शप्त्वैवं ताः स्त्रियः कृष्णः सांबमप्यशपत्पुनः

त्या दरोडेखोरांच्या हाती लागल्या नाहीत; स्वतःच्या सत्त्वबळानेच त्या रक्षित राहिल्या. अशा रीतीने त्या स्त्रियांना शाप देऊन, श्रीकृष्णाने पुन्हा सांबालाही शाप दिला.

Verse 41

यस्मादतीव ते कांतं दृष्ट्वा रूपमिमाः स्त्रियः । क्षुब्धाः सर्वा यतस्तस्मात्कुष्ठरोगमवाप्नुहि

तुझे अत्यंत मनोहर रूप पाहून या सर्व स्त्रिया कामाने क्षुब्ध झाल्या; म्हणून त्या कारणास्तव तू कुष्ठरोगास प्राप्त हो.

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सांबो लज्जासमन्वितः । उवाच प्रहसन्वाक्यं स स्मरन्नृषिसत्तमम्

त्याचे ते वचन ऐकून सांब लज्जेने भरून गेला। श्रेष्ठ ऋषीचे स्मरण करीत तो किंचित् हसत बोलला।

Verse 43

अनिमित्तमहं तात भावदोषविवर्जितः । शप्तो न मेऽत्र वै कुद्धो दुर्वासा नान्यथा वदेत्

तात! कारणाविना, भावदोषरहित असूनही मला शाप मिळाला. या बाबतीत मला खरा क्रोध नाही; दुर्वासा अन्यथा बोलत नाहीत.

Verse 44

एवमुक्त्वा ततः सांबः कृष्णं कमललोचनम् । ततो वैराग्यसंयुक्तश्चिन्ताशोकपरायणः

असे बोलून सांब कमलनेत्र श्रीकृष्णाजवळ गेला. नंतर वैराग्ययुक्त होऊन तो चिंता व शोकात मग्न झाला.

Verse 45

प्रभासक्षेत्रमगमत्सर्वपातकनाशनम् । एवं तत्क्षेत्रमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्

तो प्रभासक्षेत्री गेला, जे सर्व पातकांचा नाश करते. त्या पवित्र क्षेत्री पोहोचून त्याने अत्यंत कठोर तप केले.

Verse 46

प्रतिष्ठाप्य सहस्रांशुं देवं पापनिषूदनम् । ततश्चाराधयामास परं नियममाश्रितः

पापनिषूदन देव सहस्रांशु (सूर्य) यांची प्रतिष्ठा करून, परम नियम- संयम स्वीकारून त्याने त्यांची आराधना केली.

Verse 47

त्रिसंध्यं पूजयामास दिव्यगंधानुलेपनैः । स्तोत्रेणानेन भक्त्या वै स्तौति नित्यं दिनाधिपम्

तो दिवसाच्या तिन्ही संध्याकाळी दिव्य सुगंधी द्रव्ये व अनुलेपनांनी पूजा करी; आणि या स्तोत्राने भक्तिभावाने नित्य दिनाधिप सूर्यदेवाची स्तुती करी।

Verse 48

सांब उवाच । नमस्त्रैलोक्यदीपाय नमस्ते तिमिरापह । नमः पंकजनाथाय नमः कुमुदशत्रवे

सांब म्हणाला— त्रैलोक्यदीपाला नमस्कार, हे तिमिरापह तुला नमस्कार। पंकजनाथाला नमस्कार, आणि कुमुद (रात्रिकमळ) शत्रूला नमस्कार।

Verse 49

नमो जगत्प्रतिष्ठाय जगद्धात्रे नमोऽस्तु ते । देवदेव नमस्यामि सूर्यं त्रैलोक्यदीपकम्

जगाची प्रतिष्ठा असणाऱ्यास नमस्कार, जग धारण करणाऱ्यास तुला नमस्कार। हे देवदेव! त्रैलोक्यदीपक सूर्यदेवाला मी नमस्कार करतो.

Verse 50

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एष प्रथमः सुराणाम् । हिरण्यगर्भः पुरुषो महात्मा स पठ्यते वै तमसः परस्तात्

आदित्यसदृश तेजस्वी, भुवनांचा रक्षक—अपूर्व, देवांमध्ये प्रथम—तो हिरण्यगर्भ, महात्मा पुरुष आहे; तो खरोखर तमसाच्या (अंधाराच्या) पलीकडे म्हटला जातो.

Verse 51

इति स्तुतस्तदा सूर्यः प्रसन्नेनांतरात्मना । उवाच दर्शनं गत्वा सांबं जांबवतीसुतम्

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर सूर्यदेव अंतःकरणाने प्रसन्न झाले; दर्शन देऊन जांबवतीपुत्र सांबाशी बोलले.

Verse 52

सांबसांब महावाहो शृणु गोविन्दनन्दने । स्तोत्रेणानेन तुष्टोऽहं वरं ब्रूहि यदीप्सितम्

हे सांबा, हे महाबाहो! गोविंदनंदना, ऐक. या स्तोत्राने मी संतुष्ट झालो आहे; तुला जो वर अभिप्रेत असेल तो सांग.

Verse 53

सांब उवाच । कृष्णेनाहं सुरश्रेष्ठ शप्तः पापः सुदुर्मतिः । कुष्ठांतं कुरु मे देव यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो

सांब म्हणाला—हे देवश्रेष्ठ! मी पापी व दुर्मती, कृष्णाने मला शाप दिला आहे. हे प्रभो, आपण प्रसन्न असाल तर माझ्या कुष्ठाचा अंत करा.

Verse 54

श्रीभानुरुवाच । भूय एव महाभाग नीरोगस्त्वं भविष्यसि । यादृग्रूपः पुरा ह्यासीर्मम चैव प्रसादतः

श्रीभानु म्हणाले—हे महाभाग! तू पुन्हा निरोगी होशील; माझ्या प्रसादाने पूर्वी जसा होतास तसाच रूप तुला प्राप्त होईल.

Verse 55

अद्य प्रभृति नेक्ष्यास्ता विष्णुभार्याः कथंचन । न तासां दर्शने जातु स्थातव्यं यदुनन्दन

आजपासून कोणत्याही प्रकारे विष्णूच्या भार्यांकडे पाहू नकोस. हे यदुनंदना, त्यांच्या दर्शनसमयी कधीही तिथे थांबू नकोस.

Verse 56

तासामीर्ष्यापरीतेन विष्णुना प्रभविष्णुना । कुष्ठं ते यादवश्रेष्ठ प्रदत्तं हि महात्मना

हे यादवश्रेष्ठ! त्यांच्या कारणाने ईर्ष्येने व्यापलेल्या, समर्थ महात्मा विष्णूनेच तुला हे कुष्ठ दिले होते.

Verse 57

यो मां स्तोत्रेण चानेन समागत्य च स्तोष्यति । न तस्यान्वयसंभूतः कुष्ठी कश्चिद्भविष्यति

जो या स्तोत्राने माझ्याकडे येऊन माझी स्तुती करील, त्याच्या वंशात जन्मलेला कोणताही मनुष्य कधीही कुष्ठरोगी होणार नाही।

Verse 58

अथादित्यस्य नामानि सम्यग्जानीहि द्वादश । द्वादशैव तथान्यानि तानि वक्ष्याम्यशेषतः

आता आदित्याचे (सूर्याचे) बारा नाम नीट जाण. तसेच आणखी बारा नामेही आहेत; ती मी तुला काहीही न सोडता पूर्णपणे सांगतो।

Verse 59

आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरोऽर्कः प्रतापनः । मार्त्तंडो भास्करो भानुश्चित्रभानुर्द्दिवाकरः

आदित्य, सविता, सूर्य, मिहिर, अर्क, प्रतापन, मार्तंड, भास्कर, भानु, चित्रभानु आणि दिवाकर—ही सूर्यदेवाची प्रसिद्ध नावे आहेत।

Verse 60

रविर्द्वादशनामैवं ज्ञेयः सामान्यनामभिः । विष्णुर्धाता भगः पूषा मित्रोंऽशुर्वरुणो ऽर्यमा

अशा प्रकारे रवी (सूर्य) याला या बारा सामान्य नावांनी ओळखावे. ती—विष्णु, धाता, भग, पूषा, मित्र, अंशु, वरुण आणि अर्यमा।

Verse 61

इन्द्रो विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो द्वादशः स्मृतः । इति ते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन प्रकीर्तिताः

इंद्र, विवस्वान, त्वष्टा आणि पर्जन्य—यांनी बारा संख्या पूर्ण होते. अशा रीतीने हे द्वादश आदित्य स्वतंत्र रूपांनी प्रकीर्तित झाले आहेत।

Verse 62

उत्तिष्ठंति सदा ह्येते मासैर्द्वादशभिः क्रमात् । विष्णुस्तपति वै चैत्रे वैशाखे चार्यमा सदा

हे आदित्य बारा महिन्यांत क्रमाने सदैव उदय पावून अधिष्ठान करतात. चैत्रात विष्णु तपतो आणि वैशाखात आर्यमा नित्य तेजस्वी असतो.

Verse 63

विवस्वाञ्ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमांस्तथा । पर्ज्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रौष्ठसंज्ञिके

ज्येष्ठ महिन्यात विवस्वान् अधिष्ठाता असतो आणि आषाढात अंशुमान्. श्रावणात पर्जन्य (वर्षादाता) व प्रौष्ठ नावाच्या महिन्यात वरुण अधिष्ठित असतो.

Verse 64

इन्द्रश्चाश्वयुजे मासि धाता तपति कार्तिके । मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः

आश्वयुज महिन्यात इंद्र अधिष्ठाता असतो, कार्तिकात धाता तपतो. मार्गशीर्षात मित्र आणि पौषात पूषा—हे दिवाकर—प्रकाशतो.

Verse 65

माघे भगस्तु विज्ञेयस्त्वष्टा तपति फाल्गुने । शतैर्द्वादशभिर्विष्णू रश्मीनां दीप्यते सदा

माघात भग अधिष्ठाता आहे असे जाणावे, फाल्गुनात त्वष्टा तपतो. विष्णु सदैव बारा शत किरणांनी दीप्त होतो.

Verse 66

दीप्यते गोसहस्रेण शतैश्च त्रिभिरर्यमा । द्विसप्तकैर्विवस्वांस्तु अंशुमान्पञ्चकैस्त्रिभिः

आर्यमा एक हजार व तीनशे किरणांनी दीप्त होतो. विवस्वान् द्विसप्तकांनी (चौदाशे) आणि अंशुमान् त्रिपंचकांनी (पंधराशे) प्रकाशतो.

Verse 67

विवस्वानिव पर्जन्यो वरुणश्चार्यमा इव । इन्द्रस्तु द्विगुणैः षड्भिर्भात्येकादशभिः शतैः

पर्जन्य विवस्वानासारखा तेजस्वी भासतो आणि वरुण आर्यम्यासारखा. परंतु इंद्र सहाच्या द्विगुणाने वाढलेल्या अकराशे तेजांनी अधिकच प्रकाशतो.

Verse 68

मित्रवच्च भगस्त्वष्टा सहस्रेण शतेन च । उत्तरोपक्रमेऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयः सदा । दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः

मित्र, भग, त्वष्टा इत्यादी—एक हजार एकशे—या सूर्यशक्ती आहेत. सूर्याच्या उत्तरायणात किरणे सतत वाढतात आणि दक्षिणायणात सूर्यकिरण पुन्हा कमी होतात.

Verse 69

एवं द्वादश मूर्तिस्थः प्रभासक्षेत्रमध्यतः । सांबादित्येति विख्यातः स्थास्ये मन्वन्तरान्तरे

अशा रीतीने बारा मूर्तींमध्ये स्थित होऊन, प्रभासक्षेत्राच्या मध्यभागी, ‘सांबादित्य’ या नावाने विख्यात मी मन्वंतरांच्या काळातही येथेच राहीन.

Verse 70

माघस्य शुक्लपक्षे तु पञ्चम्यां यादवोत्तम । एकभक्तं सदा ख्यातं षष्ठ्यां नक्तमुदाहृतम्

हे यादवोत्तम! माघ शुक्लपक्षातील पंचमीला ‘एकभक्त’ व्रत प्रसिद्ध आहे; आणि षष्ठीला ‘नक्त’ व्रत सांगितले आहे.

Verse 71

सप्तम्यामुपवासं तु कृत्वा सांबार्कसंनिधौ । रक्तचन्दनमिश्रैस्तु करवीरैर्महाव्रतः

मग सप्तमीला सांबार्काच्या सान्निध्यात उपवास करून, महाव्रती भक्ताने रक्तचंदनमिश्रित करवीरपुष्पांनी पूजन करावे.

Verse 72

दत्त्वा कुन्दरकं धूपं पूजयेद्भास्करं बुधः । ब्राह्मणान्दिव्यभोज्येन भोजयित्वाऽपि शक्तितः

कुंदरक धूप अर्पण करून बुद्धिमानाने भास्कर (सूर्यदेव) यांची पूजा करावी. तसेच आपल्या शक्तीनुसार दिव्य व उत्तम अन्नाने ब्राह्मणांना भोजन घालावे.

Verse 73

एवं यः कुरुते सम्यक्सांबादित्यस्य पूजनम् । सम्यक्छ्रद्धासमायुक्तः संप्राप्स्यत्यखिलं फलम्

जो या प्रकारे श्रद्धायुक्त होऊन सांबादित्याचे यथाविधी पूजन करतो, तो संपूर्ण फल निश्चितच प्राप्त करतो.

Verse 74

ईश्वर उवाच । एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्तत्रैवांतरधीयत । सांबोऽपि निर्जरो भूत्वा द्वारकां पुनरागमत्

ईश्वर म्हणाले—असे बोलून सहस्रांशु (हजार किरणांचा सूर्य) तेथेच अंतर्धान पावला. आणि सांबही जरा-व्याधिरहित होऊन पुन्हा द्वारकेस परत आला.

Verse 75

इत्येतत्कथितं देवि सांबादित्यमहोदयम् । श्रुतं हरति पापानि तथाऽरोग्यं प्रयच्छति

हे देवी, अशा प्रकारे सांबादित्याचा महान महोदय कथन केला. हे केवळ ऐकले तरी पापांचा नाश होतो आणि आरोग्य (रोगमुक्ती) प्राप्त होते.

Verse 101

इति श्रीस्कान्दे महा पुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सांबादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात “सांबादित्य-माहात्म्य-वर्णन” नामक एकशे एकावा अध्याय समाप्त झाला.