Adhyaya 38

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं पश्येत्पूर्वं कपर्द्दिनम् । भगवन्संशयं ह्येनं यथावद्वक्तुमर्हसि

देवी म्हणाली—भगवन्, आपण जे सांगितले की प्रथम कपर्द्दीचे दर्शन करावे, त्याविषयी माझ्या मनात संशय उत्पन्न झाला आहे; कृपया ते यथाविधी सांगावे।

Verse 2

स भृत्यः किल देवेश तव शम्भो महाप्रभः । प्रभोरनन्तरं भृत्य एष धर्मः सनातनः

हे देवेश शंभो, तो निश्चयच तुमचा सेवक आहे, हे महाप्रभ! प्रभूनंतर सेवक—हीच सनातन धर्ममर्यादा आहे।

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यथा पूज्यतमो हि सः । कपर्द्दी सर्वदेवानामाद्यो विघ्नेश्वरः प्रभुः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; तो सर्वाधिक पूज्य कसा आहे ते मी सांगतो। कपर्द्दी हा सर्व देवांमध्ये आद्य प्रभु विघ्नेश्वर आहे।

Verse 4

योऽसावतींद्रियग्राह्यः प्रभासक्षेत्रसंस्थितः । सोमेश्वरो महादेवि लिंगरूपी सदाशिवः

जो इंद्रियांना अगोचर आहे, तोच प्रभास-क्षेत्री अधिष्ठित आहे। हे महादेवी! तोच लिंगरूप सदाशिव ‘सोमेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 5

तस्य वामे स्थितो विष्णुर्वराह इति यः स्मृतः । तस्य दक्षिणभागे तु स्थितो ब्रह्मा प्रजापतिः । कपर्द्दिरूपमास्थाय सावित्र्याः कोपकारणात्

त्याच्या डाव्या बाजूस विष्णू ‘वराह’ म्हणून स्मरणीय आहेत, आणि उजव्या बाजूस प्रजापती ब्रह्मा स्थित आहेत. तसेच सावित्रीच्या कोपाच्या कारणाने त्याने ‘कपर्द्दी’ रूप धारण केले.

Verse 6

कृते हेरंबनामा तु त्रेतायां विघ्नमर्द्दनः । लंबोदरो द्वापरे तु कपर्द्दी तु कलौ स्मृतः

कृतयुगात तो ‘हेरंब’ नावाने, त्रेतायुगात ‘विघ्नमर्दन’ म्हणून; द्वापरयुगात ‘लंबोदर’ म्हणून सांगितला जातो, आणि कलियुगात ‘कपर्द्दी’ म्हणून स्मरणात येतो.

Verse 7

एवं युगेयुगे तस्य अवतारः पृथक्पृथक् । यथाकार्यानुरूपेण जायते च पुनःपुनः

अशा रीतीने युगायुगांत त्याचा अवतार वेगवेगळा असतो; आणि जे कार्य साध्य करायचे, त्यानुसार तो पुन्हा पुन्हा प्रकट होतो.

Verse 8

अष्टाविंशतिमे तत्र देवि प्राप्ते चतुर्युगे । कारणात्मा यथोत्पन्नः कपर्द्दी तत्र मे शृणु

हे देवी! चतुर्युगाचा अठ्ठाविसावा फेरा आला तेव्हा, कारणस्वरूप ‘कपर्द्दी’ जसा प्रकट झाला, ते माझ्याकडून ऐक.

Verse 9

पुरा द्वापरसंधौ तु संप्राप्ते च कलौ युगे । स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च ये चान्ये पापकारिणः । प्रयांति स्वर्गमेवाशु दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम्

पूर्वी द्वापर-संधीच्या वेळी, कलियुग येऊन ठेपल्यावर, स्त्रिया, म्लेच्छ, शूद्र व इतर पापकर्मी—फक्त प्रभु सोमेश्वरांचे दर्शन घेताच—त्वरित स्वर्गास जात.

Verse 10

न यज्ञा न तपो दानं न स्वाध्पायो व्रतं न च । कुर्वतोपि नरा देवि सर्वे यांति शिवालयम्

हे देवी! यज्ञ, तप, दान, स्वाध्याय किंवा व्रत—काहीही न केले तरी, या पवित्र क्षेत्राच्या प्रभावाने सर्व नर शिवालय (शिवधाम) प्राप्त करतात.

Verse 11

तं प्रभावं विदित्वैवं सोमेश्वरसमुद्भवम् । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टाः सुरेश्वरि

हे सुरेश्वरी! सोमेश्वरापासून उत्पन्न झालेला हा अद्भुत प्रभाव जाणून, अग्निष्टोमादी सर्व यज्ञकर्म-क्रिया (त्याच्या तुलनेत) लोप पावल्या.

Verse 12

ततो बालाश्च वृद्धाश्च ऋषयो वेदपारगाः । शूद्राः स्त्रियोऽपि तं दृष्ट्वा प्रयांति परमां गतिम्

म्हणून बालक व वृद्ध, वेदपारंगत ऋषी, तसेच शूद्र व स्त्रिया देखील—त्याचे दर्शन होताच—परम गतीस पोहोचतात.

Verse 13

नष्टयज्ञोत्सवे काले शून्ये च वसुधातले । ऊर्द्ध्वबाहुभिराक्रांतं परिपूर्णं त्रिविष्टपम्

जेव्हा यज्ञोत्सवांचा काळ नष्ट झाला आणि पृथ्वीचा पृष्ठभाग रिकामा झाला, तेव्हा त्रिविष्टप (स्वर्ग) ऊर्ध्वबाहू जनसमूहांनी व्यापून परिपूर्ण झाला.

Verse 14

ततो देवा महेंद्राद्या दुःखेनैव समन्विताः । परिभूता मनुष्यैस्ते शंकरं शरणं गताः

तेव्हा महेंद्रादि सर्व देव दुःखाने व्याकुळ झाले। मनुष्यांनी पराभूत केल्याने ते शंकराच्या शरण गेले।

Verse 15

ऊचुः प्रांजलयः सर्व इन्द्राद्याः सुरसत्तमाः । व्याप्तोयं मानुषैः स्वर्गः प्रसादात्तव शंकर

हात जोडून इंद्रादि श्रेष्ठ देव म्हणाले—“हे शंकर, तुझ्या कृपेने हा स्वर्ग मनुष्यांनी व्यापला आहे.”

Verse 16

निवासाय प्रभोऽस्माकं स्थानं किंचित्समादिश । अहं श्रेष्ठो ह्यहं श्रेष्ठ इत्येवं ते परस्परम् । जल्पंतः सर्वतो देव पर्यटंति यथेच्छया

“हे प्रभो, आमच्या निवासासाठी एखादे स्थान ठरवून द्या.” मग ते परस्पर “मी श्रेष्ठ, मीच श्रेष्ठ” असे म्हणत, हे देव, बोलत-बोलत इच्छेप्रमाणे सर्वत्र फिरू लागले.

Verse 17

धर्मराजः सुधर्मात्मा तेषां कर्म शुभाशुभम् । स्वयं लिखितमालोक्य तूष्णीमास्ते सुविस्मितः

धर्मस्वरूप धर्मराजाने त्यांच्या शुभ-अशुभ कर्मांचे—स्वतः लिहिलेले—अवलोकन केले; आणि अत्यंत विस्मित होऊन तो मौन राहिला.

Verse 18

येषामथ कृतं सज्जं कुम्भीपाकं सुदारुणम् । रौरवः शाल्मलिर्देव दृष्ट्वा तान्दिवि संस्थितान् । वैलक्ष्यं परमं गत्वा व्यापारं त्यक्तवानसौ

ज्यांच्यासाठी कुंभीपाक, रौरव व शाल्मली असे अत्यंत भयंकर नरक सज्ज होते, त्यांना धर्मराजाने, हे देव, स्वर्गात स्थित पाहिले. परम लज्जेला पोहोचून त्याने आपला कार्यभारच सोडून दिला.

Verse 19

श्रीभगवानुवाच । प्रतिज्ञातं मया सर्वं भक्त्या तुष्टेन वै सुराः । सोमाय मम सांनिध्यमस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति

श्रीभगवान म्हणाले—हे देवांनो, भक्तीने संतुष्ट होऊन मी जे सर्व प्रतिज्ञात केले होते ते पूर्ण केले। या पुण्यक्षेत्री सोमासाठी माझे सान्निध्य नित्य राहील।

Verse 20

न शक्यमन्यथाकर्तुमात्मनो यदुदीरितम् । एवं यास्यंति ते स्वर्गं ये मां द्रक्ष्यंति तत्र वै

माझ्याकडून जे उच्चारले गेले आहे ते अन्यथा करणे शक्य नाही। म्हणून जे तेथे माझे दर्शन घेतील ते निश्चयाने स्वर्गास जातील।

Verse 21

भयोद्विग्नास्ततो देवाः पार्वतीं प्रेक्ष्य विश्वतः । ऊचुः प्रांजलयः सर्वे त्वमस्माकं गतिर्भव

मग देव भयाने व्याकुळ होऊन सर्व बाजूंनी पार्वतीकडे पाहू लागले; सर्वांनी हात जोडून म्हटले—“तूच आमची शरण व परम गती हो.”

Verse 22

एवमुक्त्वाऽस्तुवन्देवाः स्तोत्रेणानेन सत्तम । जानुभ्यां धरणीं गत्वा शिरस्याधाय चांजलिम्

असे बोलून, हे सत्तम, देवांनी या स्तोत्राने तिची स्तुती केली। ते गुडघ्यावर भूमीवर नतमस्तक झाले आणि जोडलेले हात मस्तकी ठेवले।

Verse 23

देवा ऊचुः । नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते विश्वधात्रिके । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते कांचनद्युते

देव म्हणाले—“हे देवदेवेशी, तुला नमस्कार; हे विश्वधात्रि, तुला नमस्कार। हे पद्मपत्राक्षि, तुला नमस्कार; हे कांचनद्युते, तुला नमस्कार।”

Verse 24

नमस्ते संहर्त्रि कर्त्रि नमस्ते शंकरप्रिये । कालरात्रि नमस्तुभ्यं नमस्ते गिरिपुत्रिके

हे संहारिणी व सृष्टीकर्त्री, तुला नमस्कार; हे शंकरप्रिये, तुला नमस्कार। हे कालरात्रि, तुला नमस्कार; हे गिरिपुत्रिके, तुला नमस्कार।

Verse 25

आर्ये भद्रे विशालाक्षि नमस्ते लोकसुन्दरि । त्वं रतिस्त्वं धृतिस्त्वं श्रीस्त्वं स्वाहा त्वं सुधा सती

हे आर्ये, हे भद्रे, हे विशालाक्षि, हे लोकसुंदरी, तुला नमस्कार। तूच रती, तूच धृती, तूच श्री; तूच स्वाहा, तूच सुधा—हे सती।

Verse 26

त्वं दुर्गा त्वं मनिर्मेधा त्वं सर्वं त्वं वसुन्धरा । त्वया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

तू दुर्गा आहेस; तूच मणिरूप श्रेष्ठता, तूच मेधा आहेस। तूच सर्वकाही, तूच वसुंधरा आहेस। तुझ्याने हे सर्व व्याप्त आहे—त्रैलोक्य चराचरांसह।

Verse 27

नदीषु पर्वताग्रेषु सागरेषु गुहासु च । अरण्येषु च चैत्येषु संग्रामेष्वाश्रमेषु च

नद्यांत, पर्वतशिखरांवर, सागरांत व गुहांत; अरण्यात व पवित्र चैत्यस्थानी; संग्रामभूमीत व आश्रमांतही (तू विराजमान आहेस)।

Verse 28

त्रैलोक्ये तत्र पश्यामो यत्र त्वं देवि न स्थिता । एतज्ज्ञात्वा विशालाक्षि त्राहि नो महतो भयात्

त्रैलोक्यात आम्ही असे कोणतेही स्थान पाहत नाही, जिथे हे देवि, तू स्थित नाहीस। हे विशालाक्षि, हे जाणून आम्हांला या महान भयापासून तार।

Verse 29

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तु सा देवी देवैरिंद्रपुरोगमैः । कारुण्यान्निजदेहं त्वं तदा मर्द्दितवत्यसि

ईश्वर म्हणाले—इंद्रपुरोगामी देवांनी असे सांगितल्यावर ती देवी करुणेने तेव्हा आपल्या देहरूपास मर्दित (दाबून) केली।

Verse 30

मर्दयंत्यास्तव तदा संजातं च महन्मलम् । तत्र जज्ञे गजेंद्रास्यश्चतुर्बाहुर्मनोहरः

तू मर्दन करीत असता तेव्हा मोठा मलसमूह उत्पन्न झाला; त्यातूनच तेथे गजेंद्रमुखी, चतुर्भुज, मनोहर असा पुरुष जन्मला।

Verse 31

ततोब्रवीत्सुरान्सर्वान्भवती करुणात्मिका । एष एव मया सृष्टो युष्माकं हितकाम्यया

मग करुणामयी देवी सर्व देवांना म्हणाली—“तुमच्या हिताची इच्छा करून हाच मी निर्माण केला आहे.”

Verse 32

एष विघ्नानि सर्वाणि प्राणिनां संविधास्यति

हा प्राण्यांसाठी सर्व विघ्ने घडवून आणील (व्यवस्था करील)।

Verse 33

मोहेन महताऽविष्टाः कामोपहतबुद्धयः । सोमनाथमपश्यंतो यास्यंति नरकं नराः

महामोहाने ग्रासलेले, कामाने बाधित बुद्धीचे नर—सोमनाथाचे दर्शन न करता—नरकास जातील।

Verse 34

एवं ते वचनं श्रुत्वा सर्वे ते हृष्टमानसाः । स्वस्थानं भेजिरे देवास्त्यक्त्वा मानुषजं भयम्

तिचे वचन असे ऐकून सर्व देव अंतःकरणी हर्षित झाले; मनुष्यांपासून उत्पन्न भय टाकून देऊन ते आपल्या-आपल्या धामास परत गेले।

Verse 35

अथे भवदनः प्राह त्वां देवि विनयान्वितः । किं करोमि विशालाक्षि आदेशो दीयतां मम

मग विनययुक्त भवदन, हे देवी, तुला म्हणाला— “हे विशालाक्षि! मी काय करू? मला तुझा आदेश दे.”

Verse 36

श्रीभगवत्युवाच । गच्छ प्राभासिकं क्षेत्रं यत्र संनिहितो हरः । तद्रक्ष मानुषाणां च यथा नायाति गोचरम्

श्रीभगवती म्हणाल्या— “प्राभासिक क्षेत्रात जा, जिथे हर (शिव) सन्निहित आहेत. त्या क्षेत्राचे मनुष्यांपासून रक्षण कर, जेणेकरून ते त्यांच्या आवाक्यात येऊ नये.”

Verse 37

लिंगं तु देवदेवस्य स्थापितं शशिना स्वयम् । भवत्याऽदेशितो नित्यं नृणां विघ्नं करोति यः

देवाधिदेवाचे ते लिंग चंद्राने स्वतः स्थापित केले. जो तुझ्या आदेशाने नित्य मनुष्यांस विघ्न निर्माण करतो, तोच (तदनुसार वागतो).

Verse 38

प्रस्थितं पुरुषं दृष्ट्वा सोमनाथं प्रति प्रभुम् । स करोति महाविघ्नं कपर्दी लोकपूजितः

सोमनाथ प्रभूकडे निघालेला पुरुष पाहताच, लोकपूज्य कपर्दी (शिव) त्याच्यासाठी महान विघ्न निर्माण करतो.

Verse 39

पुत्रदारगृहक्षेत्र धनधान्यसमुद्भवम् । जनयेत्स महामोहं ततः पश्यति नो हरम्

पुत्र, पत्नी, घर, शेत, धन व धान्य यांपासून उत्पन्न होणारा महान् मोह पुरुषाला ग्रासतो; मग तो हर (शिव) दर्शनास वंचित राहतो।

Verse 40

अथवा गडुगंडादि व्याधिं चैव समुत्सृजेत् । तैर्ग्रस्तः पुरुषो मोहान्न पश्यति ततो हरम्

किंवा गंडमाळा, गलगंड इत्यादी व्याधी त्याला जडू शकतात; त्याने ग्रस्त झालेला पुरुष मोहामुळे तेथे हर (शिव) दर्शन घेत नाही।

Verse 41

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सोमेश्वरपरीप्सया । स नित्यं पूजनीयस्तु स्मर्तव्यस्तु दिवानिशम्

म्हणून सोमेश्वराची कृपा मिळावी या हेतूने सर्व प्रयत्न करून त्यांची नित्य पूजा करावी आणि दिवसरात्र स्मरण करावे।

Verse 42

स्तोत्रेणानेन देवेशि सर्वविघ्नांतकेन वै । समाराध्य गणाध्यक्षः प्रभासक्षेत्ररक्षकः

हे देवेशी! या सर्व विघ्नांचा नाश करणाऱ्या स्तोत्राने आराधना केल्यास गणाध्यक्ष (गणपती) प्रभासक्षेत्राचा रक्षक होतो।

Verse 43

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि स्तोत्रं तद्विघ्रमर्दनम् । कपर्दिनो महादेवि सावधानावधारय

आता मी तुला कपर्दी (शिव) यांचे ते विघ्नमर्दन स्तोत्र सांगतो; हे महादेवी, सावधपणे ऐक आणि मनात धारण कर।

Verse 44

ॐ नमो विघ्नराजाय नमस्तेऽस्तु कपर्दिने । नमो महोग्रदंष्ट्राय प्रभासक्षेत्रवासिने

ॐ विघ्नराजास नमस्कार; हे कपर्दिन, तुला नमस्कार असो। महा-उग्र दंष्ट्राधारी, प्रभासक्षेत्रवासी यास प्रणाम।

Verse 45

कपर्दिनं नमस्कृत्य यात्रानिर्विघ्रहेतवे । स्तोष्येऽहं विघ्नराजानं सिद्धिबुद्धिप्रियं शुभम्

यात्रा निर्विघ्न व्हावी म्हणून कपर्दिनास नमस्कार करून, मी सिद्धि-बुद्धिप्रिय, शुभ विघ्नराजाचे स्तवन करीन।

Verse 46

महागणपतिं शूरमजितं जयवर्द्धनम् । एकदंतं च द्विदंतं चतुर्दंतं चतुर्भुजम्

महागणपति—शूर, अजित, जयवर्धन; एकदंत, द्विदंत, चतुर्दंत आणि चतुर्भुज—त्यांचे मी स्मरण करतो.

Verse 47

त्र्यक्षं च शूलहस्तं च रक्त नेत्रं वरप्रदम् । अजेयं शंकुकर्णं च प्रचण्डं दंडनायकम् । आयस्कदंडिनं चैव हुतवक्त्रं हुतप्रियम्

त्रिनेत्र, शूलहस्त, रक्तनेत्र, वरप्रद; अजेय, शंकुकर्ण, प्रचंड, दंडनायक; लोखंडी दंडधारी, हुतवक्त्र व हुतप्रिय—त्यास नमस्कार.

Verse 48

अनर्चितो विघ्नकरः सर्वकार्येषु यो नृणाम् । तं नमामि गणाध्यक्षं भीममुग्रमुमासुतम्

जो पूजिला नाही तर मनुष्यांच्या सर्व कार्यांत विघ्न करतो, त्या गणाध्यक्ष, भीम, उग्र, उमा-सुतास मी प्रणाम करतो.

Verse 49

मदवतं विरूपाक्षमिभवक्त्रसमप्रभम् । ध्रुवं च निश्चलं शांतं तं नमामि विनायकम्

मदाने उन्मत्त, विरूपाक्ष, गजमुखासारखा तेजस्वी; ध्रुव, निश्चल व शांत—त्या विनायकास मी नमस्कार करतो।

Verse 50

त्वया पूर्वेण वपुषा देवानां कार्यसिद्धये । गजरूपं समास्थाय त्रासिताः सर्वदानवाः

पूर्वी देवकार्यसिद्धीसाठी तू आपल्या पूर्व देहाने गजरूप धारण केलेस; त्या रूपामुळे सर्व दानव भयभीत होऊन पळाले।

Verse 51

ऋषीणां देवतानां च नायकत्वं प्रकाशितम्

अशा रीतीने ऋषी आणि देवता—दोघांवरही तुझे नायकत्व प्रकट झाले आहे।

Verse 52

इति स्तुतः सुरैरग्रे पूज्यसे त्वं भवात्मज । त्वामाराध्य गणाध्यक्षमिभवक्त्रसमप्रभम्

देवांसमोर अशी स्तुती झाल्यावर, हे भवात्मज, तू पूज्य ठरतोस। गण्याध्यक्ष, गजमुखासारखा तेज असलेल्या तुला आराधिल्यास (भक्ताचे कार्य सिद्ध होते)।

Verse 53

ध्रुवं च निश्चलं शांतं परीतं वि जयश्रिया । कार्यार्थं रक्तकुसुमै रक्तचंदनवारिभिः

ध्रुव, निश्चल व शांत—विजयश्रीने वेढलेला—कार्यसिद्धीसाठी त्याची पूजा लाल फुलांनी व रक्तचंदन-सुगंधित जलाने करावी।

Verse 54

रक्तांबरधरो भूत्वा चतुर्थ्यामर्चयेत्तु यः । एककालं द्विकालं वा नियतो नियताशनः

जो लाल वस्त्रे धारण करून चतुर्थीस विनायकाचे पूजन करतो, आणि नियमाने संयमित आहार घेत दिवसातून एकदा किंवा दोनदा भोजन करतो, तो वांछित फलाचा अधिकारी होतो.

Verse 55

राजानं राजपुत्रं वा राजमंत्रिणमेव च । राज्यं वा सर्वविघ्नेशो वशीकुर्यात्सराष्ट्रकम्

सर्वविघ्नेश विनायक राजा, राजपुत्र, राजमंत्री—किंवा संपूर्ण राष्ट्रासह राज्यही साधकाच्या वशात करू शकतो.

Verse 56

यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । स तत्फलमवाप्नोति स्मृत्वा देवं विनायकम्

सर्व तीर्थांत स्नानाने जे पुण्य आणि सर्व यज्ञांनी जे फल मिळते, तेच फल केवळ देव विनायकाचे स्मरण केल्याने प्राप्त होते.

Verse 57

विषमं न भवेत्तस्य न स गच्छेत्पराभवम् । न च विघ्नं भवेत्तस्य जनो जातिस्मरो भवेत्

त्याच्यावर संकट येत नाही, तो पराभवाला जात नाही. त्याला विघ्न होत नाही, आणि तो मनुष्य पूर्वजन्मांचे स्मरण करणारा होतो.

Verse 58

य इदं पठति स्तोत्रं षड्भिर्मासैर्वरं लभेत् । संवत्सरेण सिद्धिं च लभते नात्र संशयः

जो हे स्तोत्र पठण करतो, तो सहा महिन्यांत वर प्राप्त करतो; आणि एका वर्षात सिद्धीही मिळवतो—यात संशय नाही.

Verse 59

प्रसादाद्दर्शनं याति तस्य सोमेश्वरः प्रभुः । कपर्दाकारमुदरं यतोऽस्य समुदाहृतम् । ततोऽस्य नाम जानीहि कपर्द्दीति महात्मनः

त्या प्रसादाने प्रभु सोमेश्वर त्याला आपले दर्शन देतात. कारण त्यांचे उदर कपर्द (कौडी) आकाराचे सांगितले आहे; म्हणून त्या महात्म्याचे नाव ‘कपर्दी’ असे जाणावे.