Adhyaya 83

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तस्य पूर्वेण संस्थिताम् । योगेश्वरीं महादेवीं योगसिद्धिफलप्रदाम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग त्या स्थळाच्या पूर्वेस स्थित योगेश्वरी महादेवीकडे जावे; त्या योगसिद्धींचे फल प्रदान करतात।

Verse 2

तदुत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु श्रद्धासमन्विता । पुरा दानवशार्दूलो महिषाख्यो महाबलः

आता मी तिची उत्पत्ती सांगतो; श्रद्धेने ऐक. पूर्वी दानवांमध्ये वाघासारखा, महाबलवान ‘महिषाख्य’ नावाचा दानव होता.

Verse 3

बभूव प्रवरो देवि सर्वदेवभयंकरः । कामरूपी स लोकांस्त्रीन्वशीकृत्वाऽभवत्सुखी

हे देवी, तो सर्वश्रेष्ठ झाला आणि सर्व देवांना भयकारक ठरला. इच्छेनुसार रूप धारण करून त्याने त्रैलोक्य वश करून सुखाने वास केला.

Verse 4

कस्मिंश्चिदथ काले तु ब्रह्मणा लोककारिणा । सृष्टा मनोहरा कन्या रूपेणाप्रतिमा दिवि

नंतर एका वेळी लोकनिर्माता ब्रह्मदेवांनी स्वर्गात रूपाने अनुपम अशी मनोहर कन्या निर्माण केली.

Verse 5

अतपत्सा तपो घोरं कन्या रूपवती सती । नारदेन ततो दृष्टा सा कदाचिद्वरानने

ती रूपवती सती कन्येने घोर तप केले. हे वरानने, नंतर कधीतरी नारदांनी तिला पाहिले.

Verse 6

ततः स सहसा देवि विस्मयं परमं गतः । अहो रूपमहो धैर्यमहो कान्तिरहो वयः

तेव्हा तो, हे देवी, सहसा परम विस्मयास पावला— “अहो, किती रूप! अहो, किती धैर्य! अहो, किती कान्ती! अहो, किती यौवन!”

Verse 7

इत्येवं चिन्तयंस्तत्र नारीं वचनमब्रवीत् । कुरुष्वात्मप्रदानं मे न मे दारपरिग्रहः । तवाहं दर्शनाद्देवि कामवाणेन पीडितः

असे विचार करून तो त्या कन्येस म्हणाला— “मला आत्मप्रदान कर; मला दारपरिग्रहाची औपचारिकता नको. हे देवीसदृशे, तुझ्या दर्शनमात्राने मी कामदेवाच्या बाणाने पीडित झालो आहे.”

Verse 8

साऽब्रवीन्न हि मे कार्यं कामधर्मेण सत्तम । कौमारं व्रतमासाद्य साधयिष्ये यथेप्सितम्

ती म्हणाली— “हे सत्तम, मला कामधर्माच्या मार्गाशी काही प्रयोजन नाही. कौमार्यव्रत स्वीकारून मी माझे इष्ट साध्य करीन.”

Verse 9

न च मन्युस्त्वया कार्यो ह्यस्मिन्नर्थे कथंचन । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्नारदः प्रिये

“आणि या विषयात तुला कधीही क्रोध करणे योग्य नाही।” तिचे ते वचन ऐकून, हे प्रिये, तो मुनि नारद…

Verse 10

समुद्रान्तेऽगमद्दिव्यां पुरीं महिषपालिताम् । अर्चितो हि मुनिस्तेन महिषेण महात्मना

समुद्रकाठी तो महिषाने पालित अशा दिव्य पुरीत गेला. त्या महात्मा महिषाने त्या मुनीचा यथोचित सत्कार केला.

Verse 11

पृष्ट्वा ह्यनामयं देवि दत्त्वा चार्घ्यमनुत्तमम् । सोऽब्रवीत्प्राञ्जलिर्भूत्वा किमागमनकारणम् । ब्रूहि यत्ते व्यवसितं सर्वं कर्त्तास्मि नारद

हे देवी! त्याची कुशलता विचारून आणि अनुपम अर्घ्य अर्पून तो हात जोडून म्हणाला— “तुमच्या आगमनाचे कारण काय? जे ठरविले आहे ते सांग; हे नारद, मी सर्व करीन।”

Verse 12

अथोवाच मुनिस्तत्र महिषं दानवेश्वरम् । कन्यारत्नं समुत्पन्नं जंबूद्वीपे महासुर

मग तेथे मुनिने दानवेश्वर महिषास म्हणाला— “हे महासुरा! जंबूद्वीपात कन्यारत्न उत्पन्न झाले आहे।”

Verse 13

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले न दृष्टं न च मे श्रुतम् । तादृग्रूपमहं येन कामबाणवशीकृतः

स्वर्गात, मर्त्यात वा पाताळात— असे रूप मी ना पाहिले, ना ऐकले; त्या रूपानेच मी कामदेवाच्या बाणाने वशीभूत झालो आहे।

Verse 14

स श्रुत्वा वचनं तस्य कामस्योत्पादनं परम् । जगाम यत्र सा साध्वी क्षेत्रे प्राभासिके स्थिता

त्याचे वचन ऐकून आणि तीव्र कामनेने प्रेरित होऊन तो जिथे ती साध्वी प्राभासक्षेत्रात होती तिथे गेला।

Verse 15

तामेव प्रार्थयामास बलेन महता वृतः । भार्या भव त्वं मे भीरु भुंक्ष्व भोगान्मनोरमान् । एतत्तपो महाभागे विरुद्धं यौवनस्य ते

महान बळाने वेढलेला तो तिलाच विनवू लागला— “हे भीरु! तू माझी पत्नी हो; माझ्यासह मनोहर भोग भोग. हे महाभागे! हे तप तुझ्या यौवनास प्रतिकूल आहे।”

Verse 16

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा जहास वरवर्णिनी । तस्या हसंत्या देवेशि शतशोऽथ सहस्रशः

त्याचे वचन ऐकून ती वरवर्णिनी हसली। हे देवेशि! तिच्या हास्याचा निनाद शेकडो, किंबहुना हजारो पटींनी घुमू लागला।

Verse 17

निश्वासात्सहसा नार्यः शस्त्रहस्ता भयानकाः । ताभिर्विध्वंसितं सैन्यं महिषस्य दुरात्मनः

तिच्या निश्वासातूनच क्षणार्धात शस्त्रहस्ता भयानक योद्धा-स्त्रिया प्रकट झाल्या; आणि त्यांनी दुरात्मा महिषाचे सैन्य पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले।

Verse 18

तस्मिन्निपात्यमाने तु सैन्ये दानवसत्तमः । क्रोधं कृत्वा ततः शीघ्रं तामेवाभिमुखो ययौ

ते सैन्य पाडले जात असता दानवश्रेष्ठ (महिष) क्रोधाने पेटला आणि तत्क्षणी तिच्याच अभिमुखाने वेगाने पुढे गेला।

Verse 19

विधुन्वन्स हि ते तीक्ष्णशृंगेऽभीक्ष्णं भयानके । तया सार्धं च सुमहत्कृत्वा युद्धं महासुरः

तो महासुर आपल्या तीक्ष्ण व भयानक शिंगांना वारंवार हलवीत, तिच्याशी अत्यंत महान युद्ध करू लागला।

Verse 20

शृंगाभ्यां जगृहे देवीं सा तस्योपरि संस्थिता । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यपुंगवः

त्याने शिंगांनी देवीला पकडले; पण देवी त्याच्यावर आरूढ झाली. पायांनी तुडवून शूळाने त्या दैत्यपुंगवाचा वध केला।

Verse 21

छिन्ने शिरसि खङ्गेन तद्रूपो निःसृतः पुमान् । रौद्रोऽपि स गतः स्वर्गं दैत्यो देव्यस्त्रपातितः

खड्गाने शिरच्छेद होताच त्या देहातून तद्रूप एक पुरुष प्रकट झाला. देवीच्या अस्त्राने पाडला गेलेला तो रौद्र दैत्यही स्वर्गास गेला.

Verse 22

ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । महेंद्राद्याः स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा

त्यानंतर सर्व देवगण महिष पराजित झालेला पाहून, महेंद्रादि देवांनी प्रसन्नचित्ताने देवीची स्तुती केली.

Verse 23

देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । नयस्थिते सुसिद्धांते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि

देव म्हणाले—हे देवी, महाभागे, गम्भीरे, भीमदर्शने, तुला नमस्कार. नयात स्थित, सिद्धान्तात परिपूर्ण, त्रिनेत्री, सर्वतोमुखी—तुला प्रणाम.

Verse 24

विद्याविद्ये जये जाप्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वविद्येशे देवि विश्वस्वरूपिणि

हे देवी! तू विद्या-अविद्या, जय आणि जप्य मंत्रस्वरूप आहेस; महिषासुरमर्दिनी, सर्वव्यापिनी, सर्वविद्यांची अधीश्वरी, विश्वस्वरूपिणी—तुला प्रणाम.

Verse 25

वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रायतेक्षणे । शुद्धसत्त्वे व्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि

हे देवी! तू शोकविरहित, ध्रुवा, पद्मपत्रासारख्या नेत्रांची आहेस; शुद्धसत्त्वा, व्रतस्थ, चण्डरूपा—हे विभावरी, तुला नमस्कार.

Verse 26

ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि कालनृत्ये धृतिप्रिये । शांकरि ब्राह्मणि ब्राह्मि सर्वदेवनमस्कृते

हे देवी! ऋद्धि-सिद्धी देणारी, काळनृत्यस्वरूपा, धैर्याची प्रिया; शांकरी, ब्राह्मणी, ब्राह्मी—सर्व देवांनी नमस्कृत!

Verse 27

घंटाहस्ते शूल हस्ते महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृते शिवे

हे देवी! एका हातात घंटा व दुसऱ्या हातात त्रिशूळ धारण करणारी; महामहिषासुरमर्दिनी; उग्ररूपा, विशालनेत्रा; महामाया, अमृता, कल्याणी शिवा!

Verse 28

सर्वगे सर्वदे देवि सर्वसत्त्वमयोद्भवे । विद्यापुराणशल्यानां जननि भूतधारिणि

हे देवी! सर्वत्र संचार करणारी, सर्वदायिनी; सर्व सत्त्वांच्या सारातून उद्भवलेली; विद्या व पुराण-शास्त्रांची जननी; सर्व भूतांना धारण-पोषण करणारी!

Verse 29

सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्याऽविद्ये श्रियेऽश्रिये

हे शुभे! सर्व देव-रहस्यांचा व सर्व सत्त्वांचा सार तूच आहेस. हे देवी! विद्या-अविद्या, श्री-अश्री—सर्व रूपांनी तूच एकमेव शरण आहेस.

Verse 30

एवं स्तुता सुरैर्देवि प्रणम्य ऋषिभिस्तथा । उवाच हसती वाक्यं वृणुध्वं वरमुत्तमम्

अशा रीतीने देवांनी स्तुती केली व ऋषींनी प्रणाम केला; तेव्हा देवी हसत म्हणाली—“उत्तम वर निवडा.”

Verse 31

देवा ऊचुः । स्तवेनानेन ये देवि स्तुवन्त्यत्र नरोत्तमाः । ते संतु कामैः संपूर्णा वरवर्षा निरंतरम्

देव म्हणाले—हे देवी, येथे या स्तवाने जे श्रेष्ठ नर तुझी स्तुती करतात ते सर्व कामनांनी परिपूर्ण होवोत; त्यांच्यावर उत्तम वरदानांचा अखंड वर्षाव होवो।

Verse 32

अस्मिन्क्षेत्रे त्वया वासो नित्यं कार्यः शुचिस्मिते

हे शुचिस्मिते, या पुण्य क्षेत्रात तुझा नित्य वास होवो।

Verse 33

एवमस्त्विति सा देवी देवानुक्त्वा वरानने । विसृज्य ऋषिसंघांश्च तत्रैव निरताऽभवत्

हे वरानने, देवीने देवांना “एवमस्तु” असे सांगून ऋषिसंघांना निरोप दिला आणि ती तेथेच तत्पर होऊन राहिली।

Verse 34

आश्वयुक्छुक्लपक्षस्य नवम्यां यो वरानने । उपवासपरो भूत्वा तां प्रपश्यति भक्तितः । तस्य पापं क्षयं याति तमः सूर्योदये यथा

हे वरानने, आश्वयुज शुक्लपक्षातील नवमीस जो उपवासपरायण होऊन भक्तिभावाने देवीचे दर्शन करतो, त्याचे पाप सूर्योदयाला अंधार जसा नाहीसा होतो तसे क्षय पावते।

Verse 35

य एतत्पठति स्तोत्रं प्रातरुत्थाय मानवः । न भीः संपद्यते तस्य यावज्जीवं नरस्य वै

जो मनुष्य सकाळी उठून हे स्तोत्र पठण करतो, त्या नरास आयुष्यभर भय प्राप्त होत नाही।

Verse 36

आश्वयुक्छुक्लपक्षे या अष्टमी मूलसंयुता । सा महानामिका प्राणा येषां तस्यां गताः शुभे

आश्वयुज शुद्ध पक्षातील जी अष्टमी मूळ नक्षत्रयुक्त असेल, ती ‘महानामिका’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्या शुभ दिवशी ज्यांचे प्राण जातात ते धन्य होत.

Verse 37

तेषां स्वर्गे ध्रुवं वासो वीरास्तेऽप्सरसां प्रियाः

त्यांचा स्वर्गात वास निश्चयाने होतो; ते वीर अप्सरांना प्रिय होतात.

Verse 38

मन्वन्तरेषु सर्वेषु कल्पादिषु सुरेश्वरि । एष एव क्रमः प्रोक्तो विशेषं शृणु सांप्रतम्

हे सुरेश्वरी! सर्व मन्वंतरांत व कल्पादि चक्रांत हाच क्रम सांगितला आहे. आता सध्याचे विशेष विधान ऐक.

Verse 39

आश्वयुक्छुक्लपक्षे या पंचमी पापनाशिनी । तस्यां संपूजयेद्रात्रौ खड्गमंत्रैर्विभूषितम्

आश्वयुज शुद्ध पक्षातील पापनाशिनी पंचमीस रात्री खड्गमंत्रांनी अभिमंत्रित व अलंकृत तलवारीची विधिपूर्वक पूजा करावी.

Verse 40

मंडपं कारयेत्तत्र नवसप्तकरं तथा । प्रागुदक्प्रवणे देशे पताकाभिरलंकृतम् । योगेश्वर्याः संनिधाने विधिना कारयेद्द्विजः

तेथे द्विजाने नियत मापाचा (नव-सप्त-कर) मंडप उभारावा; पूर्व व उत्तरकडे उतार असलेल्या जागी, पताकांनी सजवलेला, आणि योगेश्वरीच्या सान्निध्यात विधिपूर्वक करावा.

Verse 41

आग्नेय्यां कारयेत्कुण्डं हस्तमात्रं सुशोभनम् । मेखलात्रयसंयुक्तं योन्याऽश्वत्थदलाभया

आग्नेय दिशेस हातभर मापाचे सुशोभित कुंड करावे। ते त्रिमेखलायुक्त, योनीरूप आधार असलेले व अश्वत्थपानांनी शोभित असावे।

Verse 42

शास्त्रोक्तं मन्त्रसंयुक्तं होतव्यं पायसं ततः । ततः खड्गं तु संस्नाप्य पंचामृतरसेन वै । पूजयेद्विविधैः पुष्पैर्मंत्रपूर्वं द्विजोत्तमैः

नंतर शास्त्रोक्त विधीने मंत्रांसह पायसाचे हवन करावे. त्यानंतर पंचामृतरसाने खड्ग स्नान घालून, मंत्रपूर्वक श्रेष्ठ द्विजांनी विविध पुष्पांनी त्याची पूजा करावी.

Verse 43

अभीर्विशसनं खड्गः प्राणिभूतो दुरासदः । अगम्यो विजयश्चैव धर्माधारस्तथैव च । इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा

‘अभीर’, ‘विशसन’, ‘खड्ग’, ‘प्राणिभूत’, ‘दुरासद’, ‘अगम्य’, ‘विजय’ आणि ‘धर्माधार’—ही तुझी आठ नावे; ती वेधस सृष्टिकर्त्याने स्वतः उच्चारली आहेत.

Verse 44

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः । हिरण्यं च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः । पिता पितामहो देव स्वेन पालय सर्वदा

तुझे कृत्तिका हे नक्षत्र; तुझा देवगुरु महेश्वर. तुझे शरीर सुवर्णमय; तुझा धाता-पालक देव जनार्दन. हे देव, पिता व पितामहाप्रमाणे, स्वशक्तीने सदैव रक्षण कर.

Verse 45

इति खड्गमन्त्रः । एवं संपूज्य विधिना तं खङ्गं ब्राह्मणोत्तमैः । भ्रामयेन्नगरे रात्रौ नान्दीघोषपुरःसरम्

हा खड्गमंत्र. अशा रीतीने विधिपूर्वक श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी त्या खड्गाची सम्यक पूजा करून, रात्री मंगलनाद पुढे ठेवून तो नगरात फिरवावा.

Verse 46

सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र ब्राह्मणपुंगवैः । एवं कृत्वा विधानं तु पुनर्योगेश्वरीं नयेत् । उच्चार्य मन्त्रमेवं वै खङ्गं तस्यै समर्पयेत्

संपूर्ण सैन्यासह व श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह, अशी विधी पूर्ण करून मग पुन्हा योगेश्वरीकडे जावे. याप्रमाणे मंत्रोच्चार करून त्या देवीस खड्ग अर्पण करावा.

Verse 47

अञ्जनेन समालेख्य चन्दनेन विलेपितम् । बिल्वपत्रकृतां मालां तस्यै देव्यै निवेदयेत्

अंजनाने अलंकृत करून व चंदनाने लेपन करून, बिल्वपत्रांनी केलेली माळ त्या देवीस अर्पण करावी.

Verse 48

दुर्गे दुर्गार्तिहे देवि सर्व दुर्गतिनाशिनि । त्राहि मां सर्वदुर्गेषु दुर्गेऽहं शरणं गतः

हे दुर्गे, हे संकटपीडाहर देवि, सर्व दुर्गतीनाशिनी! सर्व संकटांत माझे रक्षण कर; हे दुर्गे, मी तुझ्या शरणास आलो आहे.

Verse 49

दत्त्वैवमर्घ्यं देवेशि तत्र खङ्गं च जागृयात् । नित्यं संपूज्य विधिना अष्टम्यां यावदेव हि

हे देवेशी! असे अर्घ्य अर्पण करून, तेथेच त्या खड्गाजवळ जागरण करावे आणि विधिपूर्वक नित्य पूजा करावी—अष्टमीपर्यंत.

Verse 50

तद्रात्रौ जागरं कृत्वा प्रभाते ह्यरुणोदये । पातयेन्महिषान्मेषानग्रतो गतकंधरान्

त्या रात्री जागरण करून, पहाटे अरुणोदयाच्या वेळी, समोर ठेवलेले—मान उघडे केलेले—महिष व मेंढे यांचा वध (बलिरूपे) करावा.

Verse 51

शतमर्धशतं वापि तदर्धार्धं यथेच्छया । सुरासवभृतैः कुंभैस्तर्पयेत्परमेश्वरीम्

शंभर, पन्नास किंवा त्याचाही अर्धा—जशी इच्छा—सुरा व आसवाने भरलेल्या कुंभांनी परमेश्वरीचे तर्पण करावे।

Verse 52

कापालिकेभ्यस्तद्देयं दासीदासजने तथा । ततोऽपराह्नसमये नवम्यां स्यन्दने स्थिताम्

ते दान कापालिकांना तसेच दासी-दासजनांना द्यावे। नंतर नवमीच्या अपराह्णकाळी (देवीला) रथावर स्थापित करावे।

Verse 53

योगेशीं भ्रामयेद्राष्ट्रे स्वयं राजा स्वसैन्यवान् । नदद्भिः शंखपटहैः पठद्भिर्बटुचारणैः

स्वतः राजा आपल्या सैन्यासह योगेशी देवीची राज्यभर मिरवणूक काढावी; निनादणाऱ्या शंख-नगाऱ्यांसह आणि स्तुतीपाठ करणाऱ्या बटू व चारणांसह।

Verse 54

भूतेभ्यश्च बलिं दद्यान्मंत्रेणानेन भामिनि । सरक्तं सजलं सान्नं गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्

हे भामिनि! या मंत्राने भूतांना बळी द्यावा—रक्तयुक्त, जलयुक्त, अन्नयुक्त, तसेच गंध, पुष्प व अक्षतांनी युक्त।

Verse 55

त्रीन्वारांस्तु त्रिशूलेन दिग्विदिक्षु क्षिपेद्बलिम् । बलिं गृह्णन्त्विमे देवा आदित्या वसवस्तथा

तीन वेळा त्रिशूलाने दिशा व विदिशांत बळी क्षेपावा। ‘हे देव बळी स्वीकारोत; तसेच आदित्य व वसुही।’

Verse 56

मरुतोऽथाश्विनौ रुद्राः सुपर्णाः पन्नगा ग्रहाः । सौम्या भवंतु तृप्ताश्च भूताः प्रेताः सुखावहाः

मरुत, अश्विनीकुमार, रुद्र, सुपर्ण, नाग व ग्रहशक्ती सर्व सौम्य व तृप्त होवोत; तसेच भूत-प्रेतही संतुष्ट होऊन सुख-कल्याण देणारे होवोत।

Verse 57

य एवं कुर्वते यात्रां ब्राह्मणाः क्षेत्रवासिनः । न तेषां शत्रवो नाग्निर्न चौरा न विनायकाः । विघ्नं कुर्वंति देवेशि योगेश्वर्याः प्रसादतः

हे देवेशि! जे ब्राह्मण क्षेत्रात वास करून अशी यात्रा करतात, त्यांना ना शत्रू, ना अग्नी, ना चोर, ना विनायकादी विघ्नकारी बाधा देतात; योगेश्वरीच्या कृपेने विघ्नच उद्भवत नाही।

Verse 58

सुखिनो भोगभोक्तारः सर्वातंकविवर्जिताः । भवन्ति पुरुषा भक्ता योगेश्वर्या निरंतरम्

योगेश्वरीचे निरंतर भक्त पुरुष सुखी होतात, योग्य भोगांचे भोक्ते होतात आणि सर्व प्रकारच्या क्लेश-आतंकापासून मुक्त राहतात।

Verse 59

इत्येष ते समाख्यातो योगेश्वर्या महोत्सवः । पठतां शृण्वतां चैव सर्वाशुभविनाशनः

अशा रीतीने तुला योगेश्वरीचा हा महोत्सव सांगितला; जो याचे पठण करतात व जो ऐकतात, त्यांच्यासाठी तो सर्व अशुभाचा नाश करणारा ठरतो।

Verse 60

शूलाग्रभिन्नमहिषासुरपृष्ठपीठामुत्खातखड्ग रुचिरांगदबाहुदंडाम् । अभ्यर्च्य पंचवदनानुगतं नवम्यां दुर्गां सुदुर्गगहनानि तरंति मर्त्याः

नवमीच्या दिवशी जो दुर्गेची विधिपूर्वक पूजा करतो—जिचे आसन शूलाग्राने विदीर्ण झालेल्या महिषासुराच्या पाठीवर आहे, जिच्या बाहूवर रम्य अंगद व उन्नत खड्ग शोभतो—तो मर्त्य अतिदुर्गम व घोर संकटेही पार करतो।

Verse 83

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये योगेश्वरीमाहात्म्यवर्णनंनाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांच्या संहितेतील सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात “योगेश्वरी-माहात्म्य-वर्णन” नामक त्र्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।