Adhyaya 32

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः । शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः

ईश्वर म्हणाले—देवदेव तेथून निघून गेल्यावर तो द्विज मुनि तेथेच राहून शंभर वर्षे तपश्चर्येस प्रवृत्त झाला।

Verse 2

आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथो त्तराम् । सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका

त्या आश्रमाच्या उत्तरेकडून तो दिव्य उत्तर दिशेकडे निघाला; आणि त्याची परिचारिका महाभागा सुभद्राही त्याच्यासोबत चालू लागली।

Verse 3

अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी । नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना

अस्त्र देण्यास असमर्थ ती भामिनी ऋषींना म्हणाली— “हातांनी उचलूनही ही शस्त्रे नेण्यास मी समर्थ नाही।”

Verse 4

जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः । आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः । कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः

मग त्या ऋषींनी पाण्यासह ती वीर्यशक्ती प्राशन केली। तपोनिधी त्या मुनींनी सर्व दिव्य अस्त्रे स्वतःमध्ये संस्थापून नंतर उत्तर दिशेकडे प्रस्थान केले।

Verse 5

गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् । शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्

त्याने हिमाचल पाहिला— गंगा धारण करणारा, श्वेततनु, सर्पांनी अलंकृत देह असलेला, आणि शिवासारखा मनुष्यांना सुख देणारा।

Verse 6

तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् । चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्

त्यानंतर त्याने उंच अश्वत्थ वृक्षांनी संरक्षित असा आश्रम पाहिला; तो चंद्रभागेच्या तीरावर होता आणि समिधा, पुष्पे व कुश यांनी युक्त होता।

Verse 7

स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह । सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा

तो मुनिशार्दूल तेथे इतर मुनिंसह निवास करी। तो सुभद्रेशी असा संयुक्त होता, जसा चंद्र चंद्रिकेशी संयुक्त असतो।

Verse 8

एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका । स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला

एकदा तो तेथे राहत असता, परिचारिका सुभद्रा—रजस्वला अवस्थेच्या चौथ्या दिवशी—स्नानासाठी जाण्यास उद्यत झाली।

Verse 9

व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परि त्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा

जात असता तिला पुन्हा एक कौपीन-आच्छादन दिसले. ते टाकून दिलेले आहे असे जाणून, दैवयोगाने तिने ते उचलले।

Verse 10

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्

तिने पुन्हा ते कौपीन परिधान केले, जे रेतसयुक्त (डागाळलेले) होते. मग ती एकांतात पाण्याजवळ, यथासुख स्नान करू लागली।

Verse 11

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा

तेव्हा ती देवी यथेष्ट स्नान करीत असता अकस्मात पाहू लागली. तिला आपल्या उदरात उत्पन्न झालेला गर्भ दिसला; त्याच्या जड भाराने ती शिथिल झाली।

Verse 12

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

मनातल्या मनात शोक करत ती म्हणाली, 'मी येथे आले तेव्हा गर्भवती नव्हते. मग मज अभागिनीवर हे दूषण (कलंक) कोणी लावले?'

Verse 13

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

लज्जेने व्याकुळ होऊन तिने अश्वत्थ (पिंपळ) वनात प्रवेश केला. हा गर्भ कोठून आला हे न समजताच तिने तिथे त्या बालकाला जन्म दिला.

Verse 14

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

पुन्हा स्नान करून, आपल्या दुष्कृत्याची जाणीव नसल्यामुळे, तिने गर्भधारणा करणाऱ्याला असह्य शाप देण्यास सुरुवात केली.

Verse 15

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

'जाणूनबुजून किंवा अज्ञानाने, ज्याने कोणी हे दूषण (पाप) केले आहे, जर मी पतिव्रता असेन, तर तो आजच मृत्युमुखी पडो.'

Verse 16

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

'जर मी मनाने सुद्धा दुसऱ्या पतीची (पुरुषाची) कामना केली नसेल, तर या सत्यवचनाने तो जार (व्यभिचारी) स्वतःच नाश पावो.'

Verse 17

एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् । पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्

अशा रीतीने त्याला शाप देऊन—खरा गर्भकर्ता कोण हे न जाणता—देवी पुन्हा दधीचींच्या निवासाकडे परत जाण्यास उद्युक्त झाली।

Verse 18

तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा । प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः

तेथे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी बालकाला ठेवून ती त्या रम्य तपोवनात पोहोचली, जिथे तो मुनिश्रेष्ठ निवास करीत होता।

Verse 19

अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः

दरम्यान सर्व देव आणि महाबली लोकपाल, दिव्य अस्त्रांच्या कारण-उपायासाठी, मुनींच्या आश्रमात आले।

Verse 20

उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत । दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः

शक्र त्या मुनींना म्हणाला—“हे सुव्रत! आम्ही तुझ्याकडे ठेवलेला शस्त्रांचा न्यास, ती शस्त्रे आम्हाला लवकर दे.”

Verse 21

ऋषिराह पुरा यत्र स्थापि तानि ममाश्रमे । तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव

ऋषी म्हणाले—“हे वासवा! माझ्या आश्रमात जिथे पूर्वी ती ठेवली होती, तिथेच ती आहेत; इथे आणलेली नाहीत।”

Verse 22

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव

हे शत्रुसूदन वासवा! संग्रामात त्यांचे जे बल व पराक्रम होते, ते मी जलासह सर्वस्वी पिऊन घेतले आहे.

Verse 23

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत

हे अनघ! या स्थितीत माझी अस्त्रे तुला द्यावयाची असतील, तर हे सुव्रता, त्याच आकारांनी मी माझी अस्थी अर्पण करीत आहे.

Verse 24

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्

असे ऐकून सहस्राक्ष (इंद्र) मुनिश्रेष्ठास म्हणाला—जे रौद्र बल त्या (अस्त्रां) मध्ये प्रतिष्ठित आहे, ते इतर कुठेही नाही.

Verse 25

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः

कारण जगतांचा शिव रुद्राने आपल्या तेजाचा सहस्रांश त्या (अस्त्रां) मध्ये ठेवून, जगाच्या रक्षणार्थ आम्हांस प्रदान केला आहे.

Verse 26

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः

म्हणून आम्ही ती सर्व (अस्त्रे) धारण करून कर्तव्यात तत्पर आहोत; लोकाच्या रक्षणासाठीच—त्यामुळे आम्हांस ‘लोकपाल’ म्हणतात.

Verse 27

अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते । तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते

या सर्व शस्त्रांमध्ये वज्र हेच उत्तम मानले जाते. कारण ते धारण केल्याने आमचे देवराजत्व—इंद्रपद—निश्चितपणे सुरक्षित व प्रतिष्ठित होते.

Verse 28

वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे । दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्

परंतु वज्रापेक्षाही श्रेष्ठ ते चक्र आहे, जे विष्णूच्या करात विराजते. दैत्य-दानवांच्या संघांवरचा विजय त्याच्यावरच अवलंबून होता.

Verse 29

तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम । तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर

म्हणून, हे मुनिश्रेष्ठ, नीट विचार करून असे करा की ती (शस्त्रे) आम्हाला प्राप्त होतील. हे कार्यविदांमध्ये श्रेष्ठा, योग्य ते कर्म ठरवून करा.

Verse 30

एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् । तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्

असे म्हटल्यावर समोर उभ्या असलेल्या शक्राला मुनि म्हणाले—“ती मिळविण्यासाठी मी तुला आणखी एक उपाय सांगतो.”

Verse 31

यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः । निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः

माझ्या या अस्थींचा उपयोग करून तुम्ही ती शस्त्रे पूर्णपणे तयार करा—त्याच रूप-आकारानुसार सर्व प्रकारे तशीच घडवा.

Verse 32

एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् । साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्

या अस्थींमधून उत्पन्न झालेली आयुधे त्यांच्याहीपेक्षा अधिक बलवान होतील; संग्रामात ती तुमच्यासाठी माझा अभिप्राय सिद्ध करतील।

Verse 33

तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् । प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि

त्यानंतर शक्र (इंद्र) तपोनिधी दधीचिंना म्हणाला—“तू जसे इच्छितोस तसे तुझे प्राणहरण करण्यास मी समर्थ नाही।”

Verse 34

न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः । तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्

तपाने अमृतत्व प्राप्त झालेली तुझी अस्थी घेण्याचीही आमची शक्ती नाही; म्हणून सर्व विचार करून जे कर्तव्य आहे ते सांग।

Verse 35

एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् । त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये

असे म्हटल्यावर मुनी म्हणाले—“देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून मी स्वतःच हे शरीर त्यागीन।”

Verse 36

अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् । यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्

हे शरीर अध्रुव आहे, सर्व दुःखांचे आश्रयस्थान आहे आणि खरोखरच त्याज्य आहे; म्हणून याचा आत्ताच परित्याग करणे योग्य आहे।

Verse 37

अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते । यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः

याचा त्याग केल्याने मला संसारोत्पन्न दुःख होत नाही; कारण जो अन्य जन्मात जन्मला, तो मेला तरी पुन्हा जन्म घेतो।

Verse 38

भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् । जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता

स्वकर्मफलाच्या बंधनामुळे याच संसारात तोच जीव पत्नी, बहीण किंवा कन्या होतो; केवळ रतिकार्यासाठी तिचा संबंध घृणास्पद आहे।

Verse 39

यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् । तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्

कारण हे शरीर निश्चयच आपोआपच सोडून जाते; म्हणून याचा परित्याग स्वतःच लवकर व संकल्पपूर्वक करणे श्रेष्ठ आहे।

Verse 40

एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः । दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा

अशा रीतीने पुरंदर (इंद्र) याच्या समोर संकल्प सांगून, महामुनी दधीचिने तेव्हा त्वरेने प्राणसंहार (प्राणप्रत्याहार) केला।

Verse 41

गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् मां । सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्

तो अशा प्रकारे प्राणहीन झाला हे जाणून, देवांनी रक्तमुक्त त्या देहाबद्दल ‘आता काय करावे’ असा विचार केला।

Verse 42

ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः । गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति

मग त्या अस्थींच्या शुद्धीसाठी देवेश्वर म्हणाला— “गौरींच्या कर्कश जिभांनी हे नीट खरवडून शुद्ध करावे।”

Verse 43

ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता । ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता

मग त्या देवांनी लोकांत प्रतिष्ठित नंदेचे ध्यान केले; तेव्हा ती सखी गोमातांनी वेढलेली तत्क्षणी त्यांच्याजवळ आली।

Verse 44

नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः

नंदा, सुभद्रा, सुरभि, सुशीला आणि सुमना—अशा पाच गोमाता गोलोकातून तेथे आल्या।

Verse 45

ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् । कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्

त्या सर्व देवांना म्हणाल्या— “आमच्यामुळे जे प्रयोजन आहे, जे कर्तव्य करावयाचे आहे, ते आम्ही करू; नीट विचार करून स्पष्ट सांगा।”

Verse 46

देवा ऊचुः । यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् । एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्

देव म्हणाले— “ऋषींनी स्वतः त्यागलेले हे शरीर, जे आता मांसादि रहित आहे, ते अस्थिपंजररूपाने सिद्ध करावे।”

Verse 47

तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् । पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः

देवांच्या आज्ञेने, निंद्य असले तरी, ते अत्यंत कठोर कर्म करून ते श्रेष्ठ देवगण पुन्हा पितामह ब्रह्म्याच्या दर्शनास गेले।

Verse 48

ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् । पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्

त्यानंतर त्यांनी स्वतःकडून आचरलेले ते दारुण कर्म जसेच्या तसे सर्व पितामह ब्रह्म्याला सांगून टाकले।

Verse 49

तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः । सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया

हे ऐकून पितामहाने सर्व देवांना बोलावून, शुद्धीच्या इच्छेने सुरभीच्या सर्व अंगांना स्पर्श केला।

Verse 50

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः । मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्

परंतु त्या गोमातांना देवांनी स्पर्श केल्यावर त्या पूर्णपणे पवित्र होऊन स्थिर झाल्या; तरी त्यांचा एक भाग—मुख—स्पर्शला गेला नाही, कारण तो अशुचि मानला गेला।

Verse 51

अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् । शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्

त्यांचा मुखभाग एकटाच अपवित्र व त्याज्य मानला जातो; परंतु सर्वांचा उरलेला देह देवांनी विशिष्ट व उत्तम केला आहे।

Verse 52

सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः । अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्

सरस्वती त्यांना म्हणाली—“तुम्ही ब्राह्मणहत्येच्या दोषिणी आहात; नाहीतर अमर देवांनी तुमचे मुख का स्पर्श केले नसते?”

Verse 53

ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती । नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्

मग तेथे देवी सरस्वती त्यांना म्हणाली—“अशी वाणी बोलणे तुम्हाला योग्य नाही; तुमच्या सारख्या मुखाला अशी भाषा शोभत नाही।”

Verse 54

अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया । निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि

“याच वचनांनी तू आमचे हृदय जाळलेस; म्हणून लवकरच तुलाही दाह भोगावा लागेल।”

Verse 55

शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा । गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः

अशा रीतीने सरस्वतीला शाप देऊन, देवपूजित त्या सुरभी तेव्हा गोलोकास निघून गेल्या।

Verse 56

आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः । अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्

मग श्रेष्ठ देवांनी शिल्पी विश्वकर्माला बोलावून म्हटले—“युद्धासाठी आमच्यासाठी शस्त्रे तयार कर।”

Verse 57

एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः । अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः

हे वचन ऐकून त्याने दधीचीच्या अस्थिसंचयापासून नवी, दृढ व पवित्र अशी शस्त्रे घडवून घेतली।

Verse 58

प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे । अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे

देवांच्या संग्रामासाठी योग्य प्रमाण व आकार देऊन त्याने ती शस्त्रे अशी घडविली की ती अजेय ठरावीत; तसेच त्याने निर्माण केले।

Verse 59

वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च । खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः

इंद्रासाठी वज्र, अग्नीसाठी शक्ती, यमासाठी दंड, निरृतीसाठी खड्ग आणि प्रचेतस (वरुण) यासाठी पाश—हे सर्व त्याने सम्यक् रीतीने घडविले।

Verse 60

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे । विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे

वायूसाठी ध्वज, कुबेरासाठी भारी गदा त्याने घडविली; तसेच विश्वकर्म्याने ईशान (शिव) यासाठी शूलही निर्माण केले।

Verse 61

गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा । विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा

ही शस्त्रे व अस्त्रबल धारण करून देव तेव्हा दैत्य व दानवांना जिंकण्यासाठी पुढे निघाले।

Verse 62

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

दरम्यान, सुभद्रा देखील दधीचींचे अंत्यसंस्कार करून त्या ऋषींसोबत आपल्या पुत्राचा शोध घेण्यासाठी गेली.

Verse 63

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

अश्वत्थ वृक्षांच्या राईमध्ये तिने त्या मनोहर बालकाला पाहिले. त्याला जिवंत पाहून ती अश्रू ढाळत रडू लागली.

Verse 64

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

त्याने 'आई' अशी हाक मारून तिला सांगितले, "हे यशस्विनी! तू रडू नकोस. हे सर्व तुझ्या आणि माझ्या पूर्वकृत कर्मांचे फळ आहे."

Verse 65

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

जन्मांतरी ज्याने, जिथे, जसे कर्म अर्जित केले आहे, ते त्याला भोगावेच लागते; म्हणून तू सर्व शोक सोडून दे.

Verse 66

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

हे सुंदरी! माझा त्याग केल्याबद्दल तुला लज्जित होण्याची गरज नाही. हे पूर्वकृत कर्माचे फळ आहे, जे मलाही भोगावेच लागेल.

Verse 68

बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् । कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्

बालकाने असे म्हटल्यावर तिने श्रीजनार्दनाचे ध्यान केले. मग हात जोडून म्हणाली— “मला निश्चयाने सांगा, याचे खरे सत्य काय आहे?”

Verse 69

न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः । तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः

मला खरे कळत नाही— हा बालक कोणाच्या वीर्यशक्तीतून उत्पन्न झाला आहे? म्हणून, हे देवेश, तुमचे निश्चित वचन मला सांगा.

Verse 70

आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः । दधीचेस्तन यश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः

मग जनार्दन—श्रीकृष्ण—आपल्या माता सुभद्रेला म्हणाला— “हा दधीचीचा पुत्र आहे; तुझ्या पतीशी संबंधित या पवित्र क्षेत्रात तो उत्पन्न झाला आहे.”

Verse 71

तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा । बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा

अशी त्याची उत्पत्ती कळताच सुभद्रा अंतःकरणाने आनंदित झाली. बालकाला मांडीवर घेऊन ती भावविवश होऊन, कातर वाणीने रडू लागली.

Verse 72

आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् । अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्

ती म्हणाली— “हे बाळा, तू जन्मला आहेस; तुझ्या शोकाचे कारण सांग.” मग विचारले— “आईच्या दुधाविना तुझे जीवन कसे टिकून राहिले?”

Verse 73

यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता । जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः

कारण ब्रह्म्याने जीवांची सृष्टी चार प्रकारची केली आहे—जरायुज (गर्भज), अंडज, उद्भिज्ज (अंकुरज) आणि स्वेदज—असे स्मरणात आले आहे।

Verse 74

नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः । चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा

पुरुष, स्त्री आणि नपुंसक—जन्मभेदाने विविध—हे सर्व जरायुज (गर्भज) आहेत; तसेच चतुष्पद पशूही, ग्राम्य असोत वा अरण्यवासी।

Verse 75

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः । स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा

सर्व पक्षी अंडज आहेत; तसेच मासे, कासवे व रांगणारे सरीसृपही. स्वेदज म्हणजे खटमळ, उवा, दंश करणारे कीटक आणि डास.

Verse 76

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः । अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः

उद्भिज्ज हे स्थावर मानले गेले आहेत—तृण, झुडपे, वेलीं इत्यादी. याच प्रकारे योग्यतेनुसार आणखी हजारो रूपे अंतर्भूत आहेत।

Verse 77

अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि । ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि

अंडजांची पिले भूमीवर पंखधारी पालकांच्या पालनाने जगतात. सर्व स्वेदज उष्णतेने, आणि उद्भिज्ज निश्चयच जलाने जीवन धारण करतात।

Verse 78

समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि । जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः

पाच प्रकारच्या प्राण्यांचा समुदाय धरला असता, उद्भिज्ज पृथ्वीवर उत्तम रीतीने वाढतात; परंतु जरायुज स्तन्यावाचून जगू शकत नाहीत.

Verse 79

विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः । तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्

“त्यावाचून, हे पुत्रा, तू प्राण कसे धारण केलेस?” असे म्हणत त्याने अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांची जननीस तसेच विचारले.

Verse 80

अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः । गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पि तम्

तो म्हणाला, “अश्वत्थ (पिंपळ) फळाचा निर्यास पिऊन मी प्राण धारण केले.” म्हणून तेव्हा जननीने त्याचे गौण नाव ‘पिप्पलाद’ असे ठरविले.

Verse 81

नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः । तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्

त्या नावाने तो महात्मा या जगतात सदैव प्रसिद्ध झाला; आणि तेथील सर्व मुनिंनी त्याचे सर्व संस्कार यथाक्रम केले.

Verse 82

संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः । षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः । तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः

पिप्पलादासाठी वेदपारंगत मुनिंनी वेदोक्त संस्कार केले. षडंग व उपांगांनी युक्त वेदांचा त्याने सम्यक् अभ्यास करून त्यांचे सार उलगडले; आणि त्या आश्रमातील मुनिंना तो अत्यंत उपकारक ठरला.

Verse 83

पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् । स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्

पुन्हा तेथे थांबून त्याने मुनींचे कुमार पित्यांच्या मांडीवर बसलेले पाहिले आणि शुचि हास्य असलेल्या आपल्या जननीस तो बोलला।

Verse 84

पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् । तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्

“माझे पिता कुठे आहेत? तुझे कल्याण असो—हे सुभद्रे, स्पष्ट सांग; म्हणजे मी तेथे एकांतात राहून माझी बालक्रीडा करीत राहीन.”

Verse 85

एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी । तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

अशा रीतीने त्याने विचारल्यावर ती तपस्विनी जननी तेव्हा रडू लागली; पण तिने काहीच उत्तर दिले नाही।

Verse 86

रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः । किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम

तिला रडताना पाहून तो मुनिदारक रागावला—“माझे पिता काय कुणी नीच आहेत का, म्हणून तू मला त्यांच्याविषयी सांगत नाहीस?”

Verse 87

इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः । कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया

असे म्हणताच जननीने पुत्रास सांगितले—“देवांनी तुझ्या पित्याचा वध केला. राग सोड, तुझे कल्याण असो. मी सांगितले—तो दधीचि होता.”

Verse 88

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

क्रोधाग्नीने प्रदीप्त झालेल्या आत्म्याने त्या मातेला पुन्हा विचारले: 'माझ्या पित्याने देवांचे काय वाईट केले होते? ते मला सांग.'

Verse 89

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः प्र । यच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

सुभद्रा म्हणाली: 'हे सुव्रत! शस्त्रांच्या कारणास्तव त्या मूढांनी त्या मुनिश्रेष्ठाची हत्या केली, जरी त्यांनी त्यासारखीच इतर शस्त्रे दिली होती.'

Verse 90

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

हे वचन ऐकून त्या उग्र तपस्वी मुनींनी तेव्हा संकल्प केला: 'ज्याअर्थी माझ्या पित्याला देवांनी मारले आहे, त्याअर्थी मी त्यांच्यावर महाबलाढ्य कृत्या सोडेन.'

Verse 91

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

'ती प्राणहारक शक्ती निर्माण करून मी त्यांच्या डोक्यावर पाडेन. पितामह ब्रह्मदेवाला सोडून इतर कोणीही माझ्या तावडीतून सुटणार नाही.'

Verse 92

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

'कृत्यारूपी शस्त्राने मी त्यांच्याशी संगनमत करणाऱ्या इतरांचाही नाश करेन. माझ्या भयाने व्याकुळ झालेले देव जर कोणाला शरण गेले, तरीही मी आश्रयदात्यासह त्यांना पाडेन.'

Verse 93

मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः । ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः

तो ऋषी असा क्रुद्ध झाला आहे असे जाणून ते सर्व श्रेष्ठ देव, महान भयाने व्याकुळ होऊन ब्रह्मदेवाच्या शरण गेले।

Verse 94

तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः

ते त्याच्या शरण आले आहेत हे जाणून कृपाळू भगवान जनार्दन त्वरित तिथे जाऊन देवांना म्हणाले।

Verse 95

भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्

आता येथे तुमच्या रक्षणाचा उपाय मी विचारून ठेवला आहे; त्या युक्तीने मी मारण्यासाठी आलेल्या त्या कृत्येला मोहात पाडीन।

Verse 96

अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्

दरम्यान पिप्पलाद पित्याविषयीचे वैर स्मरून, देवांना मारण्याचा निश्चय करून हिमाचलात प्रवेशला।

Verse 97

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्

मातेच्या मुखातून निघालेले ते अप्रिय वचन ऐकून पिप्पलाद त्या स्थानाहून पुन्हा हिमाचलाकडे निघून गेला।

Verse 98

स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् । शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाच लम्

तो तुहिनाचलास पोहोचला; तेथे आकाश जणू भूमीच झाले होते—मनुष्यांसाठी स्वर्गसोपानासारखे; आणि शेषनागाच्या फण्यांसारखे विशाल व पसरलेले दिसत होते।

Verse 99

प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः । हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्

तेथे पर्वतावर खांबासारखा निश्चल उभा राहून त्याने प्रतिज्ञा केली—“ज्यांनी माझ्या पित्याचा वध केला, त्या सर्वांना मी निश्चयाने संहार करीन।”

Verse 100

कृत्याशस्त्रेण सकलानमर त्वेन गर्वितान् । तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि

तो शिवालयाच्या सभेत क्रोधाने उभा राहिला आणि कृत्या-शस्त्राने अमरत्वाच्या गर्वाने मत्त झालेल्या सर्वांचा संहार करण्याचा निर्धार करू लागला।

Verse 101

अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि । कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्

तो मनात विचार करू लागला—“इथेच राहून मी ती कृत्या सिद्ध करीन. कृत्या सिद्ध होईल, नाहीतर मी यमसदनास (मृत्यूस) जाईन.”

Verse 102

निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् । सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः

तो द्वंद्व-रहित व निर्भय होऊन, अहोरात्र निराहार राहिला; आणि पुन्हा डाव्या हाताने डावी मांडी मथून घासू लागला।

Verse 103

तस्मा दुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः । संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता

“आता मी एक महाकृत्या उत्पन्न करीन” असा निश्चय करून तो स्थिर राहिला. एक वर्ष गेल्यावर ती त्याच्या ऊरु-भागातून प्रकट झाली.

Verse 104

वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा । ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्

तेव्हा गुरुभाराने पीडित वडवा, वाडवाग्नीने संयुक्त होऊन, त्याच्या ऊरु-भागातून बाहेर आली; आणि तिने अत्यंत महाबलवान पुत्रास जन्म दिला.

Verse 105

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् । विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्

वडवाने आपल्या उदरातून ज्वालामालांनी वेढलेला तेजस्वी गर्भ बाहेर काढून त्या ऋषीच्या समोर ठेवला.

Verse 106

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा । वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा

नंतर ती पुन्हा कुठेतरी निघून गेली; मुनिला ती कुठे गेली हे कळले नाही. त्या वेळी वाडवाग्नी-स्वभाव असलेला तो गर्भ मनुष्यरूपाने प्रकट झाला.

Verse 107

कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्

समोर उभा असलेला तो पाहून—जो कल्पांतकाळच्या कालाग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि विद्युत्पुंजासारखा भासत होता—मुनिने भयानक प्रभेचे दर्शन घेतले.

Verse 108

स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् । ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना

तोही अत्यंत विस्मित होऊन ‘हे काय?’ असा विचार करू लागला. तेव्हा त्याच्या समोर उभ्या असलेल्या वाडव-अग्नीने, त्या प्रज्वलित पावकाने त्याला संबोधिले.

Verse 109

ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् । इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्

ऋषी म्हणाला—“मी पिप्पलाद आहे. तू बलपूर्वक मला वश केलेस. आता तुझा जो दृढ संकल्प केलेला कार्य आहे, तो मला तुझ्यासाठी करावाच लागेल.”

Verse 110

करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् । स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् । तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्

“मी येथे ते सर्व करीन; जे असाध्य वाटते तेही साध्य होवो. कारण मी स्वतःच्या ऊरूचे मंथन करून वर्षभराने उत्पन्न झालो; म्हणून ऊरू नसतानाही तुझे अभिप्रेत कार्य साध्य करीन.”

Verse 111

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः । प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्

त्याचे वचन ऐकून मुनि क्रोधाने भरला आणि सर्व देवांना म्हणाला—“माझ्याकडून दिलेले हे देव तू स्वतःच भक्ष कर!”

Verse 112

पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् । समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः

पित्याच्या वधामुळे त्याचे चित्त क्रोधाने प्रेरित होऊन अत्यंत रौद्र व भयंकर झाले आहे—हे जाणून सर्व देव एकत्र आले आणि पत्नींसह तत्क्षणी आदिपुरुषाच्या शरण गेले.

Verse 113

स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः । दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्

देवांना धीर देऊन विष्णू आनंदाने तेथे त्या अत्यंत प्रचंड ‘क्रोधाग्नी’कडे गेले। सूर्यसमूहासारखा तेजस्वी त्याला पाहून विष्णूंनी परम श्रेष्ठ वचन उच्चारले।

Verse 114

अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः । मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्

हे सुरेश! भयग्रस्त देवांनी मला तुमच्या सान्निध्यात पाठविले आहे. माझ्याकडून हे पथ्य व हितकर वचन ऐका; ते तुमच्यासाठीही आणि चारणांसाठीही कल्याणकारक आहे।

Verse 115

ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् । एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्

विबुधांनी तुमचे अचिंत्य बल ओळखले आहे, आणि बलवानांचाही विनाश होऊ शकतो हेही निश्चित आहे। म्हणून या स्थितीत देवांचे वचन मान्य करा—दररोज एकेक करून त्यांचे भक्षण करा।

Verse 116

मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् । कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि

बलशाली मुख्य देवांची संख्या तर तीस कोटी आहे; मग तू त्यांचे एकाच वेळी भक्षण कसे करशील?

Verse 117

तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया । नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया

म्हणून तू त्यांचे भक्षण एकेक करून करावे; एकाच वेळी भक्षणक्रिया करणे तुला शक्य नाही।

Verse 118

तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा । अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम

आणि पूर्वी हुतभुक् (अग्निदेव) यांनाही पांडुरोग झाला होता। अतिभक्षण योग्य नाही; म्हणून माझा सल्ला मान्य कर।

Verse 119

तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया । प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया

आणि जर तू ते सर्व एकाच वेळी खाल्लेस, तर भुकेमुळे तुला दररोज भक्षणाचा नवा उपाय विचारावा लागेल।

Verse 121

तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः । एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः

‘मी हे सर्व करीन,’ असे जनार्दन म्हणाला. मग वाडव देवांना एकेक करून भक्ष करील।

Verse 122

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् । प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्

मग देवांनी अमित तेजस्वी त्या विष्णू सुरेशाला नमस्कार करून म्हटले—‘आपण जे केले ते यथायोग्य; अत्यंत शोभनीय आहे.’

Verse 123

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् । कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्

आज पुन्हा या दोषाचा उपशम करण्याची क्रिया करण्यास फक्त तूच समर्थ आहेस; दिवौकसांचा तुझ्यावाचून दुसरा त्राता नाही।

Verse 124

ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः । युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः

तेव्हा पीतांबरधारी, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा माधव देवांना म्हणाला—“मी तुमचे भय दूर करीन।”

Verse 125

श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः

हे ऐकून सर्व देव हर्षाने भरून गेले; आनंदाने त्यांचे नेत्र फुलून आले।

Verse 126

ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः । किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्

मग त्या देवांना पाहून वाडव म्हणाला—“आता मी काय करावे? तुमच्यासाठी जे करावयाचे आहे ते स्पष्ट सांगा।”

Verse 127

अत्रान्तरे विश्व तनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या । प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः

दरम्यान विश्वतनु महातेजस्वीने आपल्या बुद्धीने त्या ज्वलंत अग्नीला मोहून म्हटले—“पूर्वी आपः नेमलेल्या आहेत; त्या जलांचे भक्षण कर।”

Verse 128

एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः । सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्

जो एकाग्रचित्ताने विष्णूचा हा निश्चय ऐकतो, तो अतिक्रमणाच्या भयातून मुक्त होऊन ज्ञान व मोक्ष प्राप्त करतो।