Adhyaya 298

Verse 1

ईश्वर उवाच । ऋषितोयापश्चिमे तु तत्र गव्यूतिमात्रतः । संगालेश्वरनामास्ति सर्वपातकनाशनः

ईश्वर म्हणाले—ऋषितोयेच्या पश्चिमेस, केवळ एक गव्यूती अंतरावर ‘संगालेश्वर’ नावाचे शिवलिंग आहे; ते सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

गुप्तस्तत्र प्रयागश्च देवो वै माधवस्तथा । जाह्नवी यमुना चैव देवी तत्र सरस्वती

तेथेच एक गुप्त प्रयाग आहे आणि देव माधवही आहेत। तेथे जाह्नवी (गंगा), यमुना तसेच देवी सरस्वतीही विराजमान आहेत।

Verse 3

अन्यानि तत्र तीर्थानि बहूनि च वरानने । स्नात्वा दृष्ट्वा पूजयित्वा मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः

हे वरानने! तेथे आणखीही अनेक तीर्थे आहेत. त्यांत स्नान करून, दर्शन घेऊन व पूजन केल्याने मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 4

पार्वत्युवाच । कथय त्वं महेशान सर्वदेवनमस्कृत । तीर्थराजः प्रयागस्तु कथं विष्णुः सनातनः

पार्वती म्हणाली—हे महेशान, ज्यांना सर्व देव नमस्कार करतात, ते तुम्ही सांगा—प्रयाग हा तीर्थराज कसा आहे, आणि सनातन विष्णु (इथे) कसा विराजमान आहे?

Verse 5

कथं गंगा च यमुना तथा देवी सरस्वती । अन्यान्यपि बहून्येव तीर्थानि वृषभध्वज

हे वृषभध्वज प्रभो! येथे गंगा व यमुना तसेच देवी सरस्वती कशा प्रकारे विराजमान आहेत? आणि इतरही इतकी अनेक तीर्थे येथे कशी आहेत?

Verse 6

समायातानि तत्रैव संगालेश्वरसंनिधौ । संगालेशेति किं नाम ह्येतन्मे वद कौतुकम्

ते सर्व तेथेच संगालेश्वराच्या सान्निध्यात येऊन जमले. ‘संगालेश’ हे नाव का पडले? माझे कुतूहल निवारा, सांगावे.

Verse 7

ईश्वर उवाच । पुरा वै लिंगपतने सर्वदेवसमागमे । सार्धत्रितयकोटीनि पुण्यानि सुरसुन्दरि

ईश्वर म्हणाले—हे सुरसुंदरी! पूर्वी लिंगपतनाच्या वेळी, सर्व देव एकत्र जमले असता, साडेतीन कोटी पुण्ये (तीर्थपुण्य) तेथे उपस्थित होती.

Verse 8

तीर्थानि तीर्थराजोऽयं प्रयागः समुपस्थितः । आत्मानं गोपयामास तीर्थकोटिभिरावृतम्

सर्व तीर्थे तेथे उपस्थित होती; आणि तीर्थराज प्रयागही तेथे आला. कोट्यवधी तीर्थांनी वेढला जाऊन त्याने स्वतःला लपविले.

Verse 9

ततस्तत्र समायाता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । विबुधास्तीर्थराजं तं ददृशुर्दिव्यचक्षुषा

त्यानंतर ब्रह्मा व विष्णू यांच्या अग्रभागी इतर देव तेथे आले; आणि दिव्यदृष्टीने त्यांनी त्या तीर्थराजाचे दर्शन घेतले.

Verse 10

तीर्थकोटिभिराकीर्णं पवित्रं पापनाशनम् । लिंगस्य पतनं श्रुत्वा महादुःखेन संवृताः

ते स्थान कोट्यवधी तीर्थांनी परिपूर्ण, पवित्र व पापनाशक होते। लिंग पतनाची वार्ता ऐकून ते सर्व महादुःखाने व्याकुळ झाले।

Verse 11

स्थिताः सर्वे तदा देवि ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः

तेव्हा, हे देवी, ब्रह्मादि सर्व श्रेष्ठ देवगण तेथे एकत्र येऊन उभे राहिले.

Verse 12

एतस्मिन्नेव काले तु देवो रुद्रः सनातनः । निरानंदः समायातो वाक्यमेतदुवाच ह

त्याच वेळी सनातन देव रुद्र आनंदरहित होऊन तेथे आले आणि हे वचन बोलले.

Verse 13

शृणुध्वं वचनं देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । ऋषिशापान्निपतितं मम लिंगमनुत्तमम् । तस्माल्लिंगं पूजयत सर्व कामार्थसिद्धये

हे देवांनो, ब्रह्मा-विष्णूंच्या नेतृत्वाखाली माझे वचन ऐका। ऋषीच्या शापामुळे माझे अनुपम लिंग येथे पतित झाले आहे. म्हणून सर्व कामना व धर्मयुक्त अर्थसिद्धीसाठी त्या लिंगाची पूजा करा.

Verse 14

एवमुक्त्वा महादेवो देशे तस्मिन्स्थितः प्रिये । ब्राह्मं च वैष्णवं रौद्रं तत्र कुण्डत्रयं स्मृतम्

असे बोलून, हे प्रिये, महादेव त्या स्थानीच स्थिर राहिले. तेथे ब्राह्म, वैष्णव आणि रौद्र अशी तीन पवित्र कुंडे प्रसिद्ध आहेत.

Verse 15

चतुर्थं त्रिसंगमाख्यं नदीनां यत्र संगमः । गंगायाश्च सरस्वत्याः सूर्यपुत्र्यास्तथैव च

चौथे पवित्र स्थळास ‘त्रिसंगम’ म्हणतात; तेथे नद्यांचा संगम होतो—गंगा, सरस्वती आणि सूर्यपुत्री यमुना।

Verse 16

कोटिरेका च तीर्थानां ब्रह्मकुण्डे व्यवस्थिता । तथा च वैष्णवे कुण्डे कोटिरेका प्रकीर्तिता

तेथील ब्रह्मकुंडात तीर्थांची ‘कोटिरेका’ (कोटीहून अधिक) वास करते; तसेच वैष्णवकुंडातही ‘कोटिरेका’ सांगितली आहे।

Verse 17

सार्धकोटिस्तु संप्रोक्ता शिवकुण्डे प्रकीर्तिता । पश्चिमे ब्रह्मकुण्डं च पूर्वे वै वैष्णवं स्मृतम्

शिवकुंडात दीड कोटी (तीर्थांची) कीर्ती सांगितली आहे. ब्रह्मकुंड पश्चिमेस, आणि वैष्णवकुंड पूर्वेस स्मरणात आहे।

Verse 18

मध्यभागे स्थितं यच्च रुद्रकुण्डं प्रकीर्तितम् । कुण्डमध्याद्विनिर्गत्य यत्र गंगा वरानने

मध्यभागी जे स्थित आहे ते ‘रुद्रकुंड’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. हे वरानने! त्या कुंडाच्या मध्यातून गंगा प्रकट होऊन बाहेर येते।

Verse 19

सूर्यपुत्र्या समेता च तत्त्रिसंगम उच्यते । अनयोरंतरे सूक्ष्मे तत्र गुप्ता सरस्वती

सूर्यपुत्री यमुनासह (गंगेचा) जो संगम होतो, त्यास ‘त्रिसंगम’ म्हणतात. त्या दोघांच्या मधल्या सूक्ष्म स्थानी सरस्वती तेथे गुप्त आहे।

Verse 20

एषु सन्निहितो नित्यं प्रयागस्तीर्थनायकः । अत्रागत्य नरो यस्तु माघमासे वरानने

या तीर्थांमध्ये तीर्थनायक प्रयाग सदैव सन्निध असतो। हे वरानने, जो मनुष्य माघमासात येथे येतो, …

Verse 21

स्नायात्प्रभातसमये मकरस्थे रवौ प्रिये । किञ्चिदभ्युदिते सूर्ये शृणु तस्य च यत्फलम्

हे प्रिये, सूर्य मकरराशीत असता प्रभातसमयी स्नान करावे। सूर्य किंचित् उदित झाल्यावर त्या स्नानाचे फळ ऐक.

Verse 22

आद्येनैकेन स्नानेन पापं यन्मनसा कृतम् । व्यपोहति नरः सम्यक्छ्रद्धायुक्तो जितेन्द्रियः

पहिल्याच स्नानाने मनाने केलेले पाप दूर होते। श्रद्धायुक्त व इंद्रियनिग्रही मनुष्य ते पूर्णपणे नष्ट करतो.

Verse 23

वाचिकं तु द्वितीयेन कायिकं तु तृतीयकात् । संसर्गजं चतुर्थेन रहस्यं पञ्चमेन तु

दुसऱ्या स्नानाने वाणीचे पाप, तिसऱ्याने देहाचे पाप; चौथ्याने संगतीतून झालेले पाप, आणि पाचव्याने गुप्त पाप दूर होते.

Verse 24

उपपातकानि षष्ठेन स्नानेनैव व्यपोहति

सहाव्या स्नानानेच उपपातके—म्हणजे गौण पापे—निश्चितपणे दूर होतात.

Verse 25

अभिषेकेण कुण्डानां सप्तकृत्वो वरानने । महांति चैव पापानि क्षाल्यंते पुरुषैः सदा

हे वरानने! कुण्डांत सात वेळा अभिषेक-स्नान केल्याने मनुष्यांची महान पापेही सदैव धुऊन जातात.

Verse 26

यः स्नाति सकलं मासं प्रयागे गुप्तसंज्ञके । ब्रह्मादिभिर्न तद्वक्तुं शक्यते कल्पकोटिभिः

जो ‘गुप्त’ संज्ञक प्रयागात संपूर्ण मास स्नान करतो, त्याचे पुण्य ब्रह्मादिकांनाही कोट्यवधी कल्पांत वर्णन करता येत नाही.

Verse 27

यानि कानि च तीर्थानि प्रभासे संति भामिनि । तेभ्योऽतिवल्लभं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्

हे भामिनि! प्रभासात जी जी तीर्थे आहेत, त्यांपैकी एक तीर्थ अत्यंत प्रिय असून ते सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 28

एषां संरक्षणार्थाय मया वै तत्र मातरः । पूजनीयाः प्रयत्नेन नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः

या (तीर्थांच्या) संरक्षणासाठी मी तेथे मातृदेवतांची स्थापना केली आहे; त्यांची प्रयत्नपूर्वक विविध शुभ नैवेद्यांनी पूजा करावी.

Verse 29

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां श्रद्धायुक्तेन चेतसा । तासामनुचरा देवि भूतप्रेताश्च कोटिशः

हे देवि! कृष्णपक्षातील चतुर्दशीस श्रद्धायुक्त चित्ताने—त्या मातृदेवतांच्या अनुचर म्हणून भूत-प्रेत कोट्यवधी असतात.

Verse 30

तेषां भयविनाशाय ता मातॄश्च प्रपूजयेत् । अस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति

त्यांचा भय नष्ट व्हावा म्हणून त्या मातृदेवतांची यथाविधी पूजा करावी. या तीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य ब्रह्महत्येचे पापही दूर करतो.

Verse 31

यः कश्चित्कुरुते श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य भक्तितः । उद्धरेच्च पितुर्वर्गं मातुर्वर्गं नरोत्तमः

जो कोणी पितरांना उद्देशून भक्तिभावाने श्राद्ध करतो, तो नरोत्तम पित्याचा कुलवर्ग आणि मातृकुल—दोन्हींचा उद्धार करतो.

Verse 32

वृषभस्तत्र दातव्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः । एवं यः कुरुते यात्रां तस्य फलमनन्तकम्

यात्रेचे संपूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांनी तेथे वृषभाचे दान करावे. जो असा यात्राविधी करतो, त्याचे फळ अनंत होते.

Verse 33

एवं गुप्तप्रयागस्य माहात्म्यं कथितं तव । श्रुत्वाभिनन्द्य पुरुषः प्राप्नुयाच्छंकरालयम्

अशा प्रकारे गुप्तप्रयागाचे माहात्म्य तुला सांगितले. ते ऐकून आनंदाने अनुमोदन केल्यास मनुष्य शंकराचे धाम प्राप्त करतो.

Verse 298

इति श्रीस्कांदेमहापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गुप्तप्रया गमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टनवत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘गुप्तप्रयाग-माहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे अठ्ठाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.