Adhyaya 129

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि अक्षमालेश्वरं परम् । सागरार्कादीशकोणे पंचाशद्धनुषान्तरे

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, परम अक्षमालेश्वराकडे जावे; तो सागरार्क व आदीश यांच्या कोपऱ्यात पन्नास धनुष्य अंतरावर स्थित आहे.

Verse 2

संस्थितं पापशमनं युगलिंगं महाप्रभम् । अक्षमालेश्वरंनाम पुरा तस्य प्रकीर्तितम् । उग्रसेनेश्वरं नाम ख्यातं तस्यैव साम्प्रतम्

तेथे पापशमन करणारे, महाप्रभेचे युगलिंग प्रतिष्ठित आहे. पूर्वी ते ‘अक्षमालेश्वर’ म्हणून प्रकीर्तित होते; आता तेच ‘उग्रसेनेश्वर’ म्हणून ख्यात आहे.

Verse 3

देव्युवाच । अक्षमालेश्वरं नाम यत्पूर्वं समुदाहृतम् । कथं तदभवद्देव कथयस्व प्रसादतः

देवी म्हणाली—हे देव, पूर्वी ‘अक्षमालेश्वर’ असे जे नाव सांगितले, ते कसे पडले? कृपया मला सांगावे.

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महादेवि सती चाध मयोनिजा । अक्षमालेति वै नाम्ना सतीधर्मपरायणा

ईश्वर म्हणाले - हे महादेवी! पूर्वीच्या काळी अक्षमाला नावाची एक पतिव्रता स्त्री होती, जी अधम कुळात जन्म घेऊनही सतीधर्माचे पालन करणारी होती।

Verse 5

कदाचित्समनुप्राप्ते दुर्भिक्षे कालपर्ययात् । ऋषयश्च महादेवि क्षुधाक्रान्ता विचेतसः

हे महादेवी! एकदा काळाच्या ओघात दुष्काळ पडला, तेव्हा ऋषीमुनी भुकेने व्याकुळ आणि अस्वस्थ झाले.

Verse 6

सर्वे चान्नं परीप्संतो गताश्चण्डालवेश्मनि । ज्ञात्वान्नसंग्रहं तस्य प्रार्थयाञ्चक्रुरन्त्यजम्

ते सर्व अन्नाच्या शोधात एका चांडाळाच्या घरी गेले. त्याच्याकडे अन्नाचा साठा आहे हे जाणून त्यांनी त्या अंत्यजाकडे अन्नाची याचना केली.

Verse 7

भोभोऽन्त्यज महाबुद्धे रक्षास्मानन्नदानतः । प्राणसंदेहमापन्नान्कृशांगान्क्षुत्प्रपीडितान्

"अहो महाबुद्धिमान अंत्यजा! अन्नदान करून आमचे रक्षण करा. आम्ही भुकेने व्याकुळ झालो आहोत, आमचे शरीर कृश झाले आहे आणि प्राण संकटात आहेत."

Verse 8

अहो धन्योऽसि पूज्योऽसि न त्वमन्त्यज उच्यसे । यदस्मिन्प्रलये याते स्थितं धान्यं गृहे तव

"अहो! तू धन्य आहेस, तू पूजनीय आहेस, तुला अंत्यज म्हणणे योग्य नाही; कारण या प्रलयकाळातही तुझ्या घरी धान्य शिल्लक आहे."

Verse 9

अनावृष्टिहते देशे सस्ये च प्रलयं गते । एकं यो भोजयेद्विप्रं कोटिर्भवति भोजिता

अनावृष्टीने पीडित देशात, जेव्हा पीक नष्ट होते, तेव्हा जो कोणी एका ब्राह्मणाला तरी भोजन घालतो—त्याचे पुण्य कोटी जनांना भोजन घातल्यासारखे होते।

Verse 10

अन्त्यज उवाच । अहो आश्चर्यमतुलं यदेतद्दृश्यतेऽधुना । यदेतन्मद्गृहं प्राप्ता ऋषयश्चान्नकांक्षिणः

अंत्यज म्हणाला—“अहो! आज हे अतुल आश्चर्य दिसते आहे की अन्नाची इच्छा नसलेले ऋषी माझ्या घरी आले आहेत!”

Verse 11

शूद्रान्नमपि नादेयं ब्राह्मणैः किमुतान्त्यजात्

“ब्राह्मणांनी शूद्राचे अन्नसुद्धा घेऊ नये—मग अंत्यजाकडून तर कायच!”

Verse 12

आमं वा यदि वा पक्वं शूद्रान्नं यस्तु भक्षति । स भवेच्छूकरो ग्राम्यस्तस्य वा जायते कुले

“कच्चे असो वा शिजलेले—जो शूद्राचे अन्न खातो, तो ग्राम्य डुक्कर होतो; किंवा त्याच्या कुळात तसाच जन्म होतो.”

Verse 13

अमृतं बाह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यान्नमन्नमित्याहुः शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्

“ब्राह्मणाचे अन्न अमृतासमान मानले आहे; क्षत्रियाचे अन्न दूध असे स्मृत आहे. वैश्याचे अन्न ‘अन्न’ असेच म्हणतात; शूद्राचे अन्न रक्तासमान स्मृत आहे.”

Verse 14

शूद्रान्नं शूद्रसंपर्कं शूद्रेण च सहासनम् । शूद्रादन्नागमश्चैव ज्वलंतमपि पातयेत्

शूद्राचे अन्न, शूद्राचा संसर्ग, शूद्रासह एकाच आसनावर बसणे—तसेच शूद्राकडून अन्न-प्राप्ती—हे सर्व, अत्यंत आपत्काळातही, त्यागावे।

Verse 15

अग्निहोत्री तु यो विप्रः शूद्रान्नान्न निवर्तते । एते तस्य प्रणश्यंति आत्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः

जो अग्निहोत्री ब्राह्मण शूद्र-अन्नापासून निवृत्त होत नाही, त्याचे हे तिन्ही नष्ट होतात—आत्मा, ब्रह्मतेज आणि त्रिविध पवित्र अग्नी।

Verse 16

शूद्रान्नेनोदरस्थेन ब्राह्मणो म्रियते यदि । षण्मासाभ्यन्तरे विप्रः पिशाचः सोऽभिजायते

शूद्र-अन्न पोटात असताना जर ब्राह्मणाचा मृत्यू झाला, तर तो ब्राह्मण सहा महिन्यांच्या आत पिशाच-योनीत जन्म घेतो।

Verse 17

शूद्रान्नेन द्विजो यस्तु अग्निहोत्रं जुहोति च । चण्डालो जायते प्रेत्य शूद्राच्चैवेह दैवतः

जो द्विज शूद्र-अन्नाने अग्निहोत्रात आहुती देतो, तो मरणोत्तर चांडाळ होतो; आणि इहलोकी त्याची देवता-स्थितीही शूद्रवत् अधोगतीस जाते।

Verse 18

यस्तु भुञ्जति शूद्रान्नं मासमेकं निरन्तरम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतः शूद्रोऽभिजायते

जो मनुष्य एक महिना अखंड शूद्र-अन्न खातो, तो या जन्मातच शूद्रत्व प्राप्त करतो; आणि मरणोत्तरही शूद्र-योनीत जन्म घेतो।

Verse 19

राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् । आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः

राजाचे अन्न तेज हरते; शूद्राचे अन्न ब्रह्मवर्चस नष्ट करते. सोनाराचे अन्न आयुष्य कमी करते; आणि चर्मकाराचे अन्न यश क्षीण करते.

Verse 20

कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च । गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति

कारागिराचे अन्न संततीचा नाश करते; धोब्याचे अन्न बल नष्ट करते. देवालय-सेवकांचे अन्न आणि गणिकेचे अन्न मनुष्याला उच्च लोकांपासून तोडून टाकते.

Verse 21

पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्याश्चान्नमिन्द्रियम् । विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्

वैद्याचे अन्न पूयसारखे; वेश्येचे अन्न इंद्रियपतनासारखे. सावकाराचे अन्न विष्ठेसारखे; आणि शस्त्रविक्रेत्याचे अन्न मलासारखे.

Verse 22

सहस्रकृत्वस्त्वेतेषामन्ने यद्भक्षिते भवेत् । तदेकवारं भुक्तेन कन्याविक्रयिणो भवेत्

या अन्नांचे हजार वेळा भक्षण केले तरी जे फळ होते, ते कन्या-विक्रेत्याचे अन्न एकदाच खाल्ल्याने होणाऱ्या फळासारखेच होते.

Verse 23

सहस्रकृत्वस्तस्यैव भुक्तेऽन्ने यत्फलं भवेत् । तदन्त्यजानामन्नेन सकृद्भुक्तेन वै भवेत्

त्या (कन्या-विक्रेत्याच्या) अन्नाचे हजार वेळा भक्षण केल्याने जे फळ होते, तेच फळ अंत्यजांचे अन्न एकदाच खाल्ल्याने होते.

Verse 24

तत्कथं मम विप्रेन्द्राश्चंडालस्याधमात्मनः । धर्ममेवं विजानन्तो नूनमन्नं जिहीर्षथ

हे विप्रश्रेष्ठांनो! मी तर अधमस्वभावाचा चांडाळ आहे; मग धर्म असे जाणूनही तुम्ही निश्चयाने माझ्याकडून अन्न कसे घेऊ इच्छिता?

Verse 25

ऋषय ऊचुः । जीवितात्ययमापन्नो योऽन्नमाद्रियते ततः । आकाश इव पंकेन न स पापेन लिप्यते

ऋषी म्हणाले—जो प्राणी जीवनाच्या शेवटच्या टोकावर पोहोचला असेल, तो जर तिथून (अशा स्रोताकडूनही) अन्न स्वीकारतो, तर तो पापाने लिप्त होत नाही; जसा आकाश चिखलाने मळत नाही.

Verse 26

अजीगर्तः सुतं हंतुमुपसर्पन्बुभुक्षितः । न चालिप्यत पापेन क्षुत्प्रतीघातमाचरन्

भुकेने व्याकुळ अजीगर्त पुत्राला मारण्यासाठीही जवळ गेला; तरी केवळ उपासमार टाळण्यासाठी केलेल्या कृतीने तो पापाने लिप्त झाला नाही.

Verse 27

भारद्वाजः क्षुधार्तस्तु सपुत्रो विजने वने । बह्वीर्गा उपजग्राह बृहज्ज्योतिर्महामनाः

महामना, महान तेजस्वी भारद्वाज ऋषीही क्षुधेने व्याकुळ होऊन, निर्जन वनात पुत्रासह अनेक गायी पकडून नेल्या.

Verse 28

क्षुधार्तो गीतमभ्यागाद्विश्वामित्रः श्वजाघनीम् । चण्डालहस्तादादाय धर्माधर्मविचक्षणः

धर्माधर्माचा विवेचक विश्वामित्रही क्षुधेने पीडित होऊन कुत्र्याचे मांस घेण्यास गेला आणि चांडाळाच्या हातून ते स्वीकारले.

Verse 29

श्वमांसमिच्छन्नर्तौ तु धर्मान्न च्ययते स्म सः । प्राणानां परिरक्षार्थं वामदेवो न लिप्तवान्

दुर्भिक्षकाळी श्वमांसाची इच्छा झाली तरी तो धर्मापासून ढळला नाही. प्राणरक्षणासाठी वामदेव पापाने लिप्त झाला नाही.

Verse 30

एवं ज्ञात्वा धर्मबुद्धे सांप्रतं मा विचारय । ददस्वान्नं ददस्वान्नमस्माकमिह याचताम्

हे धर्मबुद्धे! हे जाणून आता विलंब करू नकोस. अन्न दे—अन्न दे—इथे याचना करणाऱ्या आम्हांस.

Verse 31

चंडाल उवाच । यद्येवं भवतां कार्यमिदमंगीकृतं धुवम् । तदियं मत्सुता कन्या भवद्भिः परिगृह्यताम्

चांडाळ म्हणाला—जर हेच तुमचे कार्य निश्चयाने मान्य झाले असेल, तर ही माझी कन्या, माझीच सुत, तुम्ही विवाहार्थ स्वीकारा.

Verse 32

भवतां योग्रणीर्ज्येष्ठः स चेमामुद्वहेद्ध्रुवम् । दास्ये वर्षाशनं पश्चादीप्सितं भवतां द्विजाः

तुमच्या अग्रणींमध्ये जो ज्येष्ठ आहे, तोच निश्चयाने हिचा विवाह करो. त्यानंतर, हे द्विजांनो, मी तुम्हाला वर्षभराचे अन्न देईन—तुम्हाला जे अभिप्रेत असेल ते.

Verse 33

ईश्वर उवाच । इत्युक्ता ऋषयो देवि लज्जयाऽनतकन्धराः । प्रत्यालोच्य यथान्यायं वसिष्ठं समनूद्वहन्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि! असे ऐकून ऋषी लज्जेने मान खाली घालून उभे राहिले. मग यथान्याय विचार करून त्यांनी वसिष्ठाला (तो उपाय स्वीकारण्यास) प्रवृत्त केले.

Verse 34

वसिष्ठोऽपि समाख्याय आपद्धर्मं महामनाः । कालस्यानन्तरप्रेक्षी प्रोद्ववाहाऽन्त्यजाङ्गनाम् । अक्षमालेति वै नाम्नीं प्रसिद्धा भुवनत्रये

महामना वसिष्ठांनी आपद्धर्म सांगून, काळाची गरज ओळखून, विधिपूर्वक अंत्यजसमुदायातील अक्षमाला नामक स्त्रीशी विवाह केला; ती त्रिभुवनात प्रसिद्ध झाली।

Verse 35

यदा स्वकीयतेजोभिरर्कबिंबमरुन्धत । अरुंधती तदा जाता देवदानव वंदिता

जेव्हा तिने आपल्या तेजाने सूर्यबिंबही झाकून टाकले, तेव्हा देव-दानवांनी वंदिलेली ती ‘अरुंधती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 36

यादृशेन तु भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि । सा तादृगेव भवति समुद्रेणेव निम्नगा

ज्या स्वभावाच्या पतीशी स्त्री विधिपूर्वक संयुक्त होते, ती तशीच होते—जशी नदी समुद्राशी मिळून समुद्ररूप होते।

Verse 37

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताऽधम योनिजा । शार्ङ्गीव मन्दपालेन जगाम ह्यर्हणीयताम्

अक्षमाला जरी अधम योनीत जन्मली होती, तरी वसिष्ठांशी संयुक्त झाल्यावर ती पूजनीय झाली—जशी मन्दपाळाशी संयुक्त झाल्यावर शार्ङ्गी।

Verse 38

एवं कालक्रमेणैव प्रभासं क्षेत्रमागताः । सप्तर्षयो महात्मानो ह्यरुंधत्या समन्विताः

अशा रीतीने काळक्रमाने महात्मा सप्तर्षी अरुंधतीसह प्रभासक्षेत्री आले।

Verse 39

तीर्थानि प्रेषयामासुः सर्वसिद्धिप्रदानि ताम्

सर्व सिद्धी देणाऱ्या त्या पवित्र तीर्थांकडे त्यांनी तिला पाठविले।

Verse 40

एषामन्वेषमाणानां तव देवी ह्यरुंधती । अपश्यल्लिंगमेकं तु वृक्षजालांतरे स्थितम्

ते शोध घेत असता, तुमची देवी अरुंधतीने वृक्षांच्या दाटीआड लपलेले एक शिवलिंग पाहिले।

Verse 41

तं दृष्ट्वा देवदेवेशमेवं जातिस्मराऽभवत् । पूर्वस्मिञ्जन्मनि मया रजोभावांतरस्थया

देवदेवेशाला पाहताच ती जातिस्मरा झाली आणि विचार करू लागली—“पूर्वजन्मी मी रजोभावाच्या अन्य अवस्थेत होते…”।

Verse 42

अज्ञानभावाद्देवेशो नूनं चात्रार्चितः ।शिवः । तस्मात्कर्मफलं प्राप्तमन्त्यजत्वं द्विजन्मना

अज्ञानभावाने येथे देवेश शिवाची (अविधिपूर्वक) पूजा झाली; म्हणून त्या कर्मफळाने एका द्विजाला अंत्यजत्व प्राप्त झाले।

Verse 43

कस्तेन सदृशो देवः शंभुना भुवनत्रये । राज्यं नियमिनामेवं यो रुष्टोऽपि प्रयच्छति

त्रिभुवनात शंभूसारखा देव कोण? जो नियमपालकांना रुष्ट असतानाही राज्यवैभव देतो.

Verse 44

इति संचिंत्य मनसा तत्रैव निरताऽभवत् । पूजयामास तल्लिंगं दिव्याब्दानां शतं प्रिये

असे मनात चिंतन करून, हे प्रिये, ती तेथेच भक्तिभावाने स्थिर झाली आणि त्या लिंगाची शंभर दिव्य वर्षे पूजा करू लागली।

Verse 45

एवं तस्य प्रभावेन दृश्यते गगनांतरे । अरुंधती सती ह्येषा दृष्टा दुष्कृतनाशिनी

त्या प्रभावामुळे ती आकाशात दिसून येते; ही पतिव्रता अरुंधतीचे दर्शन दुष्कृत्यांचा नाश करणारे आहे।

Verse 46

अक्षमालेश्वरस्त्वेवं यथावत्कथितस्तव । ततस्तु द्वापरस्यान्ते कलौ संध्यांशके गते

अशा रीतीने अक्षमालेश्वराचे यथावत वर्णन तुला सांगितले. नंतर द्वापरयुगाच्या शेवटी, कलियुगाचा संध्यांश आला तेव्हा, …

Verse 47

अंधासुरसुतश्चासीदुग्रसेन इति श्रुतः । स प्रभासं समासाद्य पुत्रार्थं लिंगमेयिवान्

अंधासुराचा एक पुत्र होता, उग्रसेन असे त्याचे नाव प्रसिद्ध होते. तो प्रभासाला येऊन पुत्रप्राप्तीसाठी लिंगाजवळ गेला।

Verse 48

अक्षमालेश्वरं नाम ज्ञात्वा माहात्म्यमद्भुतम् । समाराध्य महादेवं नव वर्षाणि पंच च । संप्राप्तवांस्तदा पुत्रं कंसासुरमिति श्रुतम्

अक्षमालेश्वर या नावाच्या देवाचे अद्भुत माहात्म्य जाणून त्याने महादेवाची चौदा वर्षे आराधना केली; तेव्हा त्याला कंसासुर म्हणून प्रसिद्ध पुत्र प्राप्त झाला।

Verse 49

तत्कालान्तरमारभ्य उग्रसेनेश्वरोऽभवत् । पापघ्नं सर्वजंतूनां दर्शनात्स्पर्शनादपि

त्या वेळेपासून तो उग्रसेनेश्वर म्हणून प्रसिद्ध झाला. तो सर्व प्राण्यांची पापे नष्ट करणारा आहे—केवळ दर्शनाने आणि स्पर्शानेही.

Verse 50

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वंगनागमः । महान्ति पातकान्याहुर्नश्यंति तस्य दर्शनात्

ब्रह्महत्या, सुरापान, चोरी आणि गुरुपत्नीगमन—ही महापातके म्हणतात; पण त्या प्रभूच्या केवळ दर्शनानेच ती नष्ट होतात.

Verse 51

तत्रैव ऋषिपञ्चम्यां प्राप्ते भाद्रपदे शुभे । अक्षमालेश्वरं पूज्य मुच्यते नारकाद्भयात्

तेथेच शुभ भाद्रपद महिन्यात ऋषिपंचमी आल्यावर जो अक्ष्मालेश्वराची पूजा करतो, तो नरकभयापासून मुक्त होतो.

Verse 52

गोप्रदानं प्रशंसंति तत्रान्नमुदकं तथा । सर्वपापविनाशाय प्रेत्यानंतसुखाय च

तेथे गोदानाची प्रशंसा करतात, तसेच अन्नदान व जलदानही—सर्व पापांचा नाश व्हावा आणि मृत्यूनंतर अनंत सुख मिळावे म्हणून.

Verse 53

इति ते कथितं देवि ह्यक्षमालेश्वरोद्भवम् । माहात्म्यं पापशमनं श्रुतं दुःखनिबर्हणम्

हे देवी, अशा प्रकारे तुला अक्ष्मालेश्वराचा उद्भव व माहात्म्य सांगितले—ते पाप शमविते; ते ऐकले की दुःखाचा नाश होतो.

Verse 129

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य उग्रसेनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-सहस्र संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य’ मध्ये ‘उग्रसेनेश्वर-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे एकोणतीसावा अध्याय समाप्त झाला।