Adhyaya 336

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । यत्र श्राद्धं नरः कृत्वा गयासप्तगुणं फलम् । लभते नात्र संदेहो यदि श्रद्धा दृढा भवेत्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर ‘गोष्पद’ नावाच्या उत्तम तीर्थास जावे. तेथे श्राद्ध केल्यास गयाच्या सातपट फळाची प्राप्ती होते; श्रद्धा दृढ असेल तर यात संशय नाही.

Verse 2

यत्र श्राद्धं पृथुः कृत्वा पितरं पापयोनितः उद्दधार महादेवि वेनंनाम महाप्रभुम्

हे महादेवी! तेथेच पृथूने श्राद्ध करून ‘वेन’ नावाच्या महाप्रभू पित्याला पापयोनीतून (पतित अवस्थेतून) उद्धारले.

Verse 3

देव्युवाच । कस्मिन्स्थाने स्थितं तीर्थमुत्पत्तिस्तस्य कीदृशी । कथं स वेनराजो वा उद्धृतः पापयोनितः

देवी म्हणाल्या—ते तीर्थ कोणत्या स्थानी आहे, आणि त्याची उत्पत्ती कशी झाली? तसेच तो वेनराज पापयोनीतून कसा उद्धरला गेला?

Verse 4

गयासप्तगुणं पुण्यं कथं तत्र प्रजायते । श्राद्धस्य किं विधानं तु के मंत्रास्तत्र के द्विजाः । एतन्मे कौतुकं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

गयेच्या सातपटी पुण्याचा लाभ तेथे कसा उत्पन्न होतो? श्राद्धाची विधी काय, तेथे कोणते मंत्र जपावेत, आणि कोणते योग्य द्विज (ब्राह्मण) नेमावेत? हे देव, ही माझी जिज्ञासा आहे—यथाविधि सांगावे.

Verse 5

ईश्वर उवाच । इदं रहस्यं देवेशि यत्त्वया परिपृच्छितम् । अप्रकाश्यमिदं तीर्थमस्मिन्पापयुगे प्रिये

ईश्वर म्हणाले—हे देवेशी, तू विचारलेले हे रहस्य; हे प्रिये, या पापयुगात हे तीर्थ उघडपणे सांगू नये।

Verse 6

तथापि संप्रवक्ष्यामि तव स्नेहात्सुरेश्वरि । न पापिन इदं ब्रूयान्नैव तर्करताय वै

तरीही, हे सुरेश्वरी, तुझ्या स्नेहामुळे मी हे सांगतो. पण हे पापीला सांगू नये, आणि वादविवादात आसक्त असणाऱ्यालाही नाही.

Verse 7

न नास्तिकाय देवेशि न सुवर्णेतराय च । अस्ति देवि महासिद्धा पुण्या न्यंकुमती नदी

हे देवेशी, हे नास्तिकासाठी नाही, आणि खऱ्या गुणांपासून वंचितासाठीही नाही. हे देवी, न्यंकुमती नावाची महासिद्धिदायिनी व पवित्र नदी आहे.

Verse 8

मर्यादार्थं मयाऽनीता क्षेत्रस्यास्य महेश्वरि । संस्थिता पापशमनी पर्णादित्याच्च दक्षिणे

हे महेश्वरी, या क्षेत्राची मर्यादा ठरविण्यासाठी मी तिला येथे आणले. पापशमन करणारी ती नदी पर्णादित्याच्या दक्षिणेस स्थित आहे.

Verse 9

नारायणगृहात्सौम्ये नातिदूरे व्यवस्थिता । तस्या मध्ये महादेवि तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

हे सौम्ये! ती नारायणगृहापासून फार दूर नाही. हे महादेवी! तिच्या मध्यभागी त्रैलोक्यात विख्यात असे एक तीर्थ आहे.

Verse 10

गोष्पदं नाम विख्यातं कोटिपापहरं नृणाम् । गोष्पदस्य समीपे तु नातिदूरे व्यवस्थितः

‘गोष्पद’ या नावाने ते प्रसिद्ध आहे; ते मनुष्यांचे कोटी पाप हरते. आणि गोष्पदाच्या जवळच, फार दूर नाही, (आणखी एक) स्थित आहे.

Verse 11

अनन्तो नाम नागेन्द्रः स्वयंभूतो धरातले । तस्य तीर्थस्य रक्षार्थं विष्णुना सन्नियोजितः

धरातलावर ‘अनंत’ नावाचा नागेंद्र स्वयंभू प्रकट झाला. त्या तीर्थाच्या रक्षणासाठी विष्णूंनी त्याची नियुक्ती केली.

Verse 12

कांक्षंति पितरः पुत्रान्नरकादतिभीरवः । गंता यो गोष्पदे पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । गोष्पदे च सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत्

नरकाच्या भीतीने अतिभीत पितर पुत्रांची इच्छा करतात. जो पुत्र गोष्पदास जाईल तोच आमचा त्राता होईल. आणि गोष्पदात पुत्राला पाहून पितरांचा उत्सव होतो.

Verse 13

पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किं न दास्यति । अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं यो नो दद्याज्जलांजलिम् । प्रभासक्षेत्रमासाद्य गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

पायांनी जरी जलाला स्पर्श केला तरी तो आम्हाला काय देणार नाही? आमच्या कुळात असा कोणी असो, जो आम्हाला जलांजली अर्पण करील—प्रभासक्षेत्रास येऊन, उत्तम गोष्पदतीर्थी.

Verse 14

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं खड्गमांसेन यः सकृत् । श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नेन कालशाकेन वा पुनः

आमच्या कुळात असा कोणी तरी असो, जो एकदातरी प्रयत्नपूर्वक श्राद्ध करील—खड्गमांसाने किंवा पुन्हा कालशाकाच्या भाजीनेही।

Verse 15

अपि स्यात्स कुलेऽस्माकं गोष्पदे दत्तदीपकः । आकल्पकालिका दीप्तिस्तेनाऽस्माकं भविष्यति

आमच्या कुळात असा कोणी असो, जो गोष्पद येथे एक दीपक तरी अर्पण करील; त्या कर्माने आमच्यासाठी कल्पान्तापर्यंत टिकणारी दीप्ती होईल।

Verse 16

गोष्पदे चान्नशता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । दिनमेकमपि स्थित्वा पुनात्यासप्तमं कुलम्

गोष्पद येथे शंभर अन्नार्पणांनी तृप्त झालेले पितर त्याला संतती देतात; आणि तेथे एक दिवस जरी राहिला तरी सात पिढ्यांपर्यंत कुळ पवित्र होते।

Verse 17

पिण्डं दद्याच्च पित्रादेरात्मनोऽपि स्वयं नरः । पिण्याकेंगुदकेनापि तेन मुच्येद्वरानने

मनुष्याने पितरांसाठी स्वतः पिंडदान करावे, आणि स्वतःसाठीही; फक्त पिण्याक (खळी) व पाण्याने जरी केले तरी त्याने मुक्ति मिळते, हे वरानने।

Verse 18

ब्रह्मज्ञानेन किं योगैर्गोग्रहे मरणेन किम् । किं कुरुक्षेत्रवासेन गोष्पदे यदि गच्छति

ब्रह्मज्ञानाने काय, योगसाधनांनी काय, गोग्रह येथे मरण्याने काय, कुरुक्षेत्रवासाने काय—जर कोणी गोष्पदास गेला तर।

Verse 19

सकृत्तीर्थाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रपातनम् । दुर्ल्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितम्

या तीर्थाचे एकदाच दर्शन आणि एकदाच पिंडदान झाले तरी—जो या पवित्र क्षेत्री नित्य वास करतो, त्याच्यासाठी मग कोणते फल दुर्लभ राहील?

Verse 20

अर्द्धकोशं तु तत्तीर्थं तदर्द्धार्द्धं तु दुर्ल्लभम् । तन्मध्ये श्राद्धकृत्पुण्यं गयासप्तगुणं लभेत्

ते तीर्थ अर्ध क्रोशपर्यंत विस्तारले आहे; पण त्याचा अंतर्मध्य चतुर्थांश दुर्मिळ आहे. त्याच्या मध्यभागी श्राद्ध केल्यास गयेत मिळणाऱ्या पुण्याचे सातपट पुण्य मिळते.

Verse 21

श्राद्धकृद्गोष्पदे यस्तु पितॄणामनृणो हि सः । पदमध्ये विशेषेण कुलानां शतमुद्धरेत्

जो गोष्पद येथे श्राद्ध करतो तो पितृऋणातून खरोखर मुक्त होतो; आणि विशेषतः त्या पवित्र ‘पद’च्या मध्यभागी केल्यास तो शंभर कुलांचा उद्धार करतो.

Verse 22

गृहाच्चलितमात्रस्य गोष्पदे गमनं प्रति । स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां तु पदेपदे

जो केवळ घरातून निघाला आहे गोष्पदास जाण्यासाठी—त्याच्या प्रत्येक पावलावर पितरांच्या स्वर्गारोहणाची पायरी तयार होते.

Verse 23

पायसेनैव मधुना सक्तुना पिष्टकेन च । चरुणा तंदुलाद्यैर्वा पिंडदानं विधीयते

पायस, मध, सत्तू, पिष्टक, चरु किंवा तांदूळ इत्यादी धान्यांनी पिंडदान करण्याची विधी सांगितली आहे.

Verse 24

गोप्रचारे तु यः पिण्डा ञ्छमीपत्रप्रमाणतः । कन्दमूलफलाद्यैर्वा दत्त्वा स्वर्गं नयेत्पितॄन्

गोचरभूमीत जो शमीपानाच्या प्रमाणाएवढे पिंड कंद-मूळ-फळ इत्यादींनी करून अर्पण करतो, तो पितरांना स्वर्गगतीस नेतो।

Verse 25

गोष्पदे पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि

गोṣ्पद येथे पिंडदानाने मनुष्याला जे फळ मिळते, ते मी कोट्यवधी कल्पांतही सांगू शकत नाही।

Verse 26

अथातः संप्रवक्ष्यामि सम्यग्यात्राविधिं शुभम् । यात्राविधानं च तथा सम्यक्छ्रद्धान्विता शृणु

आता मी शुभ व सम्यक् यात्राविधी सांगतो; श्रद्धायुक्त होऊन यात्रेचे नियम व विधान नीट ऐक।

Verse 27

यदि तीर्थं नरो गच्छेद्गयाश्राद्धफलेप्सया । तथाविधविधानेन यात्रा कुर्याद्विचक्षणः

जर कोणी गयाश्राद्धाचे फळ मिळावे म्हणून तीर्थास जाईल, तर विवेकी पुरुषाने त्याच ठरविलेल्या विधिविधानानुसार यात्रा करावी।

Verse 28

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा हस्तपादेषु संयतः । श्रद्धावानास्तिको भावी गच्छेत्तीर्थं ततः सुधीः

ब्रह्मचारी होऊन, शुद्ध राहून, हात-पायांत (आचरणात) संयम ठेवून, श्रद्धावान, आस्तिक व शुभभावी असा बुद्धिमान पुरुष मग तीर्थास जावा।

Verse 29

न नास्तिकस्य संसर्गं तस्मिंस्तीर्थे नरश्चरेत् । सर्वोपस्करसंयुक्तः श्राद्धार्ह द्रव्यसंयुतः । गच्छेत्तीर्थं साधुसंगी गयां मनसि मानयन्

त्या तीर्थस्थानी मनुष्याने नास्तिकाची संगत करू नये। सर्व आवश्यक उपस्कर व श्राद्धास योग्य द्रव्य घेऊन, साधुसंगतीने तीर्थास जावे आणि मनात गयेला श्रद्धेने मान द्यावा।

Verse 30

एवं यस्तु द्विजो गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः । पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्य संशयम्

अशा प्रकारे जो द्विज प्रतिग्रह (दान स्वीकारणे) टाळून तीर्थयात्रेस जातो, तो प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो—यात संशय नाही।

Verse 31

तत्र स्नात्वा न्यंकुमत्यां सिद्धये पितृमुक्तये । स्नात्वाथ तर्प्पणं कुर्याद्देवादीनां यथाविधि

तेथे न्यंकुमतीत सिद्धी व पितृमुक्तीसाठी स्नान करून, नंतर विधिपूर्वक देवतादींचे तर्पण करावे।

Verse 32

ब्रह्मादिस्तंबपर्यंता देवर्षि मनुमानवाः । तृप्यन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः

ब्रह्मापासून तृण-स्तंभापर्यंत; देव, ऋषी, मनू व मानव—सर्व पितर तृप्त होवोत; मातृपक्षातील पितर व मातामहादीही।

Verse 33

एवं संतर्प्य विधिना कृत्वा होमादिकं नरः । श्राद्धं सपिण्डकं कुर्यात्स्वतंत्रोक्तविधानतः

अशा रीतीने विधिपूर्वक संतर्पण करून व होमादी कर्मे करून, नंतर शास्त्रप्रमाण स्वतंत्र परंपरेत सांगितलेल्या विधीनुसार सपिंडीकरणासह श्राद्ध करावे।

Verse 34

आमन्त्र्य ब्राह्मणांस्तत्र शास्त्रजान्दोषवर्जितान् । एवं कृतोपचारस्तु इमं मन्त्रमुदीरयेत्

तेथे शास्त्रज्ञ व दोषरहित ब्राह्मणांना आदराने आमंत्रित करून, विधिपूर्वक त्यांचा सत्कार-उपचार करून, नंतर हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 35

कव्यवाडनलः सोमो यमश्चैवार्यमा तथा । अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोमपाः पितृदेवताः । आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षिता स्त्विह

कव्यवाडानल, सोम, यम व आर्यमा; तसेच अग्निष्वात्त, बर्हिषद व सोमप—हे पितृदेवता—हे महाभागांनो, येथे या। येथे आम्ही तुमच्या रक्षणाखाली असू।

Verse 36

मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनाभयः । तेषां पिण्डप्रदाताऽहमागतोऽस्मिन्पितामहाः

हे पितामहांनो, माझ्या कुळात जन्मलेले जे एकाच वंशातील पितर आहेत, त्यांना पिंड देणारा मी येथे आलो आहे।

Verse 37

एवमुक्त्वा महादेवि इमं मन्त्रमुदीरयेत्

असे बोलून, हे महादेवी, नंतर हा मंत्र उच्चारावा।

Verse 38

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही

पिता, पितामह व प्रपितामह; तसेच माता, पितामही व प्रपितामही।

Verse 39

मातामहः प्रमाता च तथा वृद्धप्रमातृकः । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

मातामह, प्रमातामह तसेच त्यांच्याही पुढील वृद्ध पूर्वज—त्यांना मी अर्पिलेला हा पिंड अक्षय ठरो आणि सदैव आधाररूपे उभा राहो।

Verse 40

ॐ नमो भानवे भर्त्रेऽब्जभौमसोमरू पिणे । एवं नत्वाऽर्चयित्वा तु इमां स्तुतिमथो पठेत्

ॐ—भानुला नमस्कार; अब्जभव, भौम व सोम-रूप धारण करणाऱ्या त्या प्रभु-भर्त्यास नमस्कार। असे नतमस्तक होऊन पूजन करून मग ही स्तुती पठावी।

Verse 41

तत्र गोष्पदसामीप्ये चरुणा सुशृतेन च । पितॄणामनाथानां च मंत्रैः पिंडांश्च निर्वपेत्

तेथे गोष्पदाजवळ, उत्तम शिजवलेल्या चरूसह, मंत्रोच्चार करून आधारहीन पितरांसाठीही पिंड अर्पण करावा।

Verse 42

अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्येषां न विद्यते । रौरवे चांधतामिस्रे कालसूत्रे च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

आमच्या कुळात जे मृत झाले आणि ज्यांची पुढची गती ज्ञात नाही—जे रौरव, अंधतामिस्र वा कालसूत्रात गेले—त्यांच्या उद्धारासाठी मी हा पिंड अर्पण करीत आहे।

Verse 43

अनेकयातनासंस्थाः प्रेतलोकेषु ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

जे प्रेतलोकांत जाऊन अनेक यातनांत स्थित आहेत, त्यांच्या उद्धारासाठी मी हा पिंड अर्पण करीत आहे।

Verse 44

पशुयोनिगता ये च ये च कीटसरी सृपाः । अथवा वृक्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिंडं ददाम्यहम्

जे पशुयोनीत गेले आहेत, जे कीटक, सरिसृप व रांगणारे झाले आहेत, अथवा जे वृक्षयोनीत स्थित आहेत—त्या सर्वांसाठी मी हा पिंड अर्पण करीत आहे।

Verse 45

असंख्या यातनासंस्था ये नीता यमशासकैः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिंडं ददाम्यहम्

यमाच्या शासकदूतांनी ज्यांना असंख्य यातनास्थानी नेले आहे, त्यांच्या उद्धारासाठी मी हा पिंड अर्पण करीत आहे।

Verse 46

येऽबांधवा बांधवा ये येऽन्यजन्मनि बांधवाः । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

जे माझे नातेवाईक नाहीत, जे माझे नातेवाईक आहेत, आणि जे अन्य जन्मी नातेवाईक होते—ते सर्व या पिंडाने सदैव तृप्त होवोत।

Verse 47

ये केचित्प्रेतरूपेण वर्त्तंते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायांतु पिंडेनानेन सर्वदा

माझे जे पितर कोणत्याही प्रकारे प्रेतरूपाने वर्तत आहेत, ते सर्व या पिंडाने सदैव तृप्त होवोत।

Verse 48

दिव्यांतरिक्षभूमिस्थपितरो बांधवादयः । मृताश्चासंस्कृता ये च तेषां पिंडोस्तु मुक्तये

दिव्य लोकांत, अंतरिक्षात किंवा पृथ्वीवर स्थित पितर व बंधुजन, तसेच जे संस्काराविना मृत झाले—त्या सर्वांच्या मुक्तीसाठी हा पिंड असो।

Verse 49

पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुरबंधूनां ये चान्ये बांधवा मृताः

माझ्या पितृवंशात जे दिवंगत झाले आणि तसेच मातृवंशातही; तसेच गुरुजन, श्वशुरबंधू आणि इतर जे काही नातेवाईक दिवंगत झाले आहेत—

Verse 50

ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः । क्रियालोपगता ये च जात्यंधाः पंगवस्तथा

माझ्या कुळात ज्यांचे पिंडदान लुप्त झाले—जे पुत्र व पत्नीवर्जित होते; ज्यांच्यासाठी क्रिया-कर्तव्ये राहून गेली; तसेच जे जन्मांध किंवा तद्रूप पंगू होते—

Verse 51

विरूपा आमगर्भा येऽज्ञाता ज्ञाताः कुले मम । तेषां पिंडो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम्

माझ्या कुळात जे विरूप होते, जे गर्भातच नष्ट झाले; अज्ञात असोत वा ज्ञात—त्या सर्वांसाठी हा पिंड मी अर्पण केला आहे; तो अक्षय आधार ठरो.

Verse 52

प्रेतत्वात्पितरो मुक्ता भवंतु मम शाश्वतम् । यत्किंचिन्मधुसमिश्रं गोक्षीरं घृतपायसम्

माझे पितर प्रेतत्वातून सदैव मुक्त होवोत. जे काही मधुमिश्रित अर्पण आहे—गाईचे दूध व तुपाचा पायस यांसह—

Verse 53

अक्षय्यमुपतिष्ठेत्त्वत्त्वस्मिंस्तीर्थे तु गोष्पदे । स्वाध्यायं श्रावयेत्तत्र पुराणान्यखिलान्यपि

गोष्पद नामक या तीर्थात तुमच्यासाठी ते अक्षय फळ स्थिर राहो. तेथे स्वाध्यायाचे श्रवण करवावे आणि सर्व पुराणांचेही पठण करवावे.

Verse 54

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां स्तवानि विविधानि च । ऐंद्राणि सोमसूक्तानि पावमानीश्च शक्तितः

ब्रह्मा, विष्णु, अर्क (सूर्य) व रुद्र यांची विविध स्तोत्रे, तसेच इंद्र-स्तोत्रे, सोमसूक्ते आणि पावमानी शुद्धिमंत्र—यथाशक्ती जपावीत।

Verse 55

बृहद्रथंतरं तद्वज्ज्येष्ठसाम सरौरवम् । तथैव शांतिकाध्यायं मधुब्राह्मणमेव च

तसेच बृहद्रथंतर, ज्येष्ठ-साम व सरौरव; आणि शांतिक अध्याय तसेच मधु-ब्राह्मण यांचेही विधिपूर्वक पठण करावे।

Verse 56

मंडलं ब्राह्मणं तत्र प्रीतकारि च यत्पुनः । विप्राणामात्मनश्चैव तत्सर्वं समुदीरयेत्

तेथे मंडल व ब्राह्मण-पाठ, तसेच जे काही पुन्हा प्रीतिकारक आहे—विप्रांसाठी व स्वतःसाठी—ते सर्व विधिपूर्वक उच्चारावे।

Verse 57

एवं न्यंकुमतीमध्ये गोष्पदे तीर्थ उत्तमे । दत्त्वा पिंडांश्च विधिवत्पुनर्मंत्रमिमं पठेत्

अशा रीतीने न्यंकुमतीच्या मध्यभागी, गोष्पद या उत्तम तीर्थी, विधिपूर्वक पिंड अर्पण करून, पुन्हा हा मंत्र पठावा।

Verse 58

साक्षिणः संतु मे देवा ब्रह्माद्या ऋषिपुंगवाः । मयेदं तीर्थमासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता

देवगण—ब्रह्मा आदि—आणि श्रेष्ठ ऋषी माझे साक्षी असोत; या तीर्थास येऊन मी पितरांची निष्कृती (प्रायश्चित्त व उद्धार) केली आहे।

Verse 59

आगतोऽस्मि इदं तीर्थं पितृकार्ये सुरोत्तमाः । भवंतु साक्षिणः सर्वे मुक्तश्चाहमृणत्रयात्

हे देवोत्तमांनो, पितृकार्याकरिता मी या तीर्थस्थानी आलो आहे. तुम्ही सर्व साक्षी व्हा आणि मी त्रिविध ऋणातून मुक्त होवो.

Verse 60

एवं प्रदक्षिणीकृत्य गोष्पदं तीर्थमुत्तमम् । विप्रेभ्यो दक्षिणां दत्त्वा नद्यां पिंडान्विसर्जयेत्

अशा रीतीने उत्तम गोष्पद-तीर्थाची प्रदक्षिणा करून, विप्रांना दक्षिणा देऊन, पिंड नदीत विसर्जित करावेत.

Verse 61

गोदानं तत्र देयं तु तद्वत्कृष्णाजिनं प्रिये । अष्टकासु च वृद्धौ च गयायां मृतवासरे

हे प्रिये, तेथे निश्चयाने गोदान द्यावे आणि तसेच कृष्णाजिनही. अष्टका-तिथींमध्ये, वृद्धिश्राद्धात आणि गयेत मृत्युतिथीच्या दिवशीही.

Verse 62

अत्र मातुः पृथक्छ्राद्धमन्यत्र पतिना सह । वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम्

येथे मातेचे श्राद्ध वेगळे करतात; अन्यत्र पतीसह संयुक्त करतात. परंतु वृद्धिश्राद्धात माता इत्यादींपासून आरंभ योग्य, आणि गयेत पितृपरंपरा प्रथम.

Verse 63

गयावदत्रैव पुनः श्राद्धं कार्यं नरोत्तमैः । तस्माद्गुप्तगया प्रोक्ता इयं सा विष्णुना स्वयम्

गयेप्रमाणे येथेही नरोत्तमांनी पुन्हा श्राद्ध करावे. म्हणूनच या स्थळास स्वयं विष्णूंनी ‘गुप्तगया’ असे नाव दिले आहे.

Verse 64

गंधदानेन गंधाप्तिः सौभाग्यं पुष्पदानतः । धूपदानेन राज्याप्तिर्दीप्तिर्दीपप्रदानतः

गंधदानाने सुगंध (सौम्यता) प्राप्त होते, पुष्पदानाने सौभाग्य वाढते। धूपदानाने राज्यलाभ होतो आणि दीपदानाने तेज व दीप्ती प्राप्त होते।

Verse 65

ध्वजदानात्पापहानिर्यात्राकृद्ब्रह्मलोकभाक् । श्राद्धपिंडप्रदो लोके विष्णुर्नेष्यति वै पितॄन्

ध्वजदानाने पापांचा नाश होतो; यात्रेकरू ब्रह्मलोकाचा भागी होतो. आणि या पुण्यक्षेत्री जो श्राद्धपिंड अर्पण करतो, त्याच्या पितरांना स्वयं विष्णुच कल्याणमार्गी नेतो.

Verse 66

एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं शंसितव्रतम् । गोप्रचारे महातीर्थे कोटिर्भवतिभोजिता

जो तेथे प्रशंसित व्रतांनी युक्त अशा एका ब्राह्मणाला भोजन घालतो, त्या गोप्रचार नामक महातीर्थी त्याचे फळ कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्यासारखे होते.

Verse 67

इति संक्षेपतः प्रोक्तस्तत्र श्राद्धविधिस्तव । अथ ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्

अशा रीतीने तेथील श्राद्धविधी तुला संक्षेपाने सांगितला. आता मी तुला एक प्राचीन पवित्र इतिहास कथन करीन.

Verse 68

वेनस्य राज्ञश्चरितं पृथोश्चैव महात्मनः । यथा तत्राभवन्मुक्तिस्तस्य चांडालयोनितः । तत्सर्वं शृणु देवेशि सम्यक्छ्रद्धासमान्विता

हे देवेशी, श्रद्धायुक्त होऊन ऐक—राजा वेनाचे चरित्र आणि महात्मा पृथूचेही पराक्रम; तसेच चांडाळयोनीत जन्म असूनही तेथे त्याला कशी मुक्ती मिळाली, ते सर्व ऐक.

Verse 69

पिशुनाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च । कथनीयमिदं पुण्यं नाव्रताय कथंचन

हा पुण्य व रहस्ययुक्त उपदेश निंदकाला, पाप्याला, अशिष्य व अहितचिंतकाला सांगू नये; आणि जो व्रतहीन व असंयमी आहे, त्याला तर कधीही सांगू नये।

Verse 70

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदेन संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्योऽनसूयकः

हा उपदेश स्वर्गप्रद, यशदायक, आयुष्यवर्धक व मंगलमय आहे—वेदसम्मत प्रमाणाने मोजलेला। ऋषींनी सांगितलेले हे रहस्य; जो ईर्ष्यारहित (अनसूय) आहे त्याने ते श्रवण करावे।

Verse 71

यश्चैनं श्रावयेन्मर्त्यः पृथो र्वैन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताऽकृते

जो मनुष्य पृथु वैन्याच्या जन्मवृत्तांताचे पठण करवितो—ब्राह्मणांना नमस्कार करून—तो कृत-अकृत कर्मांविषयी शोक करीत नाही।

Verse 72

गोप्ता धर्मस्य राजाऽसौ बभौ चात्रिसमप्रभः । अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यंगो नाम प्रजापतिः

तो राजा धर्माचा रक्षक झाला आणि अत्रिसमान तेजस्वी भासला। अत्रिवंशातून ‘अंग’ नामक प्रजापती उत्पन्न झाला।

Verse 73

तस्य पुत्रोऽभवेद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा । जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

त्याचा पुत्र वेन झाला; तो फारसा धार्मिक नव्हता. तो प्रजापती मृत्यूची कन्या सुनीथा हिच्या गर्भातून जन्मला।

Verse 74

समातामह दोषेण तेन कालात्मकाननः । स धर्मं पृष्ठतः कृत्वा पापबुद्धिरजायत

मातामहापासून आलेल्या दोषामुळे त्याचे मुखच काळ-मृत्युस्वरूप झाले. त्याने धर्माला पाठीमागे टाकून पापबुद्धी धारण केली.

Verse 75

स्थितिमुत्थापयामास धर्मोपेतां सनातनीम् । वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य ह्यधर्म निरतोऽभवत्

त्याने धर्मयुक्त सनातन व्यवस्था उलथून टाकली. वेद-शास्त्रांचे उल्लंघन करून तो अधर्मात रत झाला.

Verse 76

निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रशासति । डिंडिमं घोषयामास स राजा विषये स्वके

त्याच्या राज्यात प्रजा स्वाध्यायविहीन व यज्ञातील ‘वषट्’काराविना झाली. त्या राजाने आपल्या राज्यात डिंडिम वाजवून घोषणा केली.

Verse 77

न दातव्यं न यष्टव्यं मयि राज्यं प्रशासति । आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

‘मी राज्य चालवीत असता दान देऊ नये, यज्ञ करू नये’—विनाश जवळ आला असता ही त्याची क्रूर प्रतिज्ञा होती.

Verse 78

अहमीड्यश्च पूज्यश्च सर्वयज्ञैर्द्विजोत्तमैः । मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

तो म्हणाला—‘सर्व यज्ञांत द्विजोत्तमांनी मीच स्तुत्य व पूज्य आहे; माझ्यासाठीच यज्ञ स्थापावेत आणि मलाच हविर्दान करावे.’

Verse 79

तमतिक्रांतमर्यादं प्रजापीडनतत्परम् । ऊचुर्महर्षयः क्रुद्धा मरीचिप्रमुखास्तदा

तेव्हा मरीचि-प्रमुख महर्षी क्रुद्ध होऊन त्याला म्हणाले—‘तू सर्व मर्यादा ओलांडल्या आहेतस आणि प्रजेला पीडा देण्यास तत्पर आहेस।’

Verse 80

माऽधर्मं वेन कार्षीस्त्वं नैष धर्मः सनातनः । अत्रेर्वंशे प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयम्

‘हे वेन, अधर्म करू नकोस; हा सनातन धर्म नव्हे. तू अत्रीच्या वंशात जन्मला आहेस; निःसंशय तू प्रजापती आहेस.’

Verse 81

पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः । तांस्तथावादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा

‘मी प्रजेचे पालन करीन’—हा तुझा पूर्वीचा करार होता. तेव्हा त्याने असे म्हणणाऱ्या सर्व ब्रह्मर्षींना उत्तर दिले.

Verse 82

वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया

वचनकुशल पण दुर्बुद्धी वेन हसून म्हणाला—‘धर्माचा स्रष्टा माझ्यावाचून दुसरा कोण? आणि मी कोणाचे ऐकावे?’

Verse 83

वीर्यश्रुततपःसत्यैर्मयान्यः कः समो भुवि । मदात्मानो न नूनं मां यूयं जानीथ तत्त्वतः

‘पराक्रम, श्रुती-विद्या, तप आणि सत्य यांत पृथ्वीवर माझ्यासमान दुसरा कोण? निश्चयच तुम्ही मला तत्त्वतः ओळखत नाही, कारण तुमची मने माझ्याशी एकरूप नाहीत.’

Verse 84

प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः । इत्थं देहेन पृथिवीं भावेन यजनेन च

मी सर्व लोकांचा, आणि विशेषतः धर्मांचा उगम आहे. अशा प्रकारे माझ्या देहाने, भावाने आणि यज्ञ-पूजेद्वारे मी पृथ्वीला धारण करतो.

Verse 85

सृजेयं च ग्रसेयं च नात्र कार्या विचारणा । यदा न शक्यते स्तंभान्मत्तश्चैव विमोहितः

मी सृष्टी करू शकतो आणि ग्रासही करू शकतो—इथे विचार करण्याचे कारण नाही. जेव्हा मला कोणी थांबवू वा आवरू शकत नाही, तेव्हा मी मत्त होऊन पूर्णतः मोहग्रस्त होतो.

Verse 86

अनुनेतुं नृपो वेनस्तत्र क्रुद्धा महर्षयः । आथर्वणेन मंत्रेण हत्वा तं ते महाबलम्

तेथील महर्षी क्रुद्ध होऊन राजा वेनाला समजावू लागले; आणि आथर्वण मंत्राने त्या महाबलवानाला ठार केले.

Verse 87

ततोऽस्य वामबाहुं ते ममंथुर्भृशकोपिताः । तस्माच्च मथ्यमानाद्वै जज्ञे पूर्वमिति श्रुतिः

मग ते अत्यंत क्रोधाने त्याचा डावा बाहू मथू लागले; आणि त्या मथनातून, श्रुतीप्रमाणे, प्रथम एक पुरुष उत्पन्न झाला.

Verse 88

ह्रस्वोऽतिमात्रः पुरुषः कृष्णश्चापि तदा प्रिये । स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवान्संमुखे प्रिये

तेव्हा, प्रिये, एक पुरुष उत्पन्न झाला—तो ठेंगणा, अत्यंत विकृत आणि कृष्णवर्ण होता. तो भयभीत होऊन हात जोडून त्यांच्या समोर उभा राहिला, प्रिये.

Verse 89

तमात्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल । निषादो वंशकर्ता वै तेनाभूत्पृथुविक्रमः

त्याला भयाने थरथर कापत व व्याकुळ पाहून ते म्हणाले—“बस”, असे कथिले जाते. म्हणून तो ‘निषाद’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन वंशकर्ता झाला; आणि त्या वंशातून पराक्रमी पृथु उत्पन्न झाला.

Verse 90

धीवरानसृजच्चापि वेनपापसमुद्भवान् । ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तथा वै तुंबराः खसाः

वेनाच्या पापातून उत्पन्न झालेले धीवर (मच्छीमार) त्याने निर्माण केले. तसेच इतरही—विंध्यप्रदेशात राहणारे, तसेच तुंबर व खस—हेही (उत्पन्न झाले).

Verse 91

अधर्मे रुचयश्चापि वर्द्धिता वेनपापजाः । पुनर्महर्षयस्तेथ पाणिं वेनस्य दक्षिणम्

वेनाच्या पापातून अधर्माची रुचीही वाढू लागली. तेव्हा तेथील महर्षींनी पुन्हा वेनाच्या उजव्या हाताकडे (वळून) पाहिले.

Verse 92

अरणीमिव संरब्धा ममंथुर्जात मन्यवः । पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्ज्वलनसंनिभः

क्रोधाने उद्दीप्त होऊन त्यांनी अरणीसारखे मंथन केले. तेव्हा त्या हातातून ज्वालासदृश पृथु उत्पन्न झाला.

Verse 93

पृथोः करतलाच्चापि यस्माजातस्ततः पृथुः । दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन्

तो करतलातून जन्मला म्हणून तो ‘पृथु’ म्हणून ओळखला गेला. तेजस्वी देहाने तो साक्षात् अग्नीसारखा जळजळीत प्रकाशत होता.

Verse 94

धनुराजगवं गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् । खङ्गं च रक्षन्रक्षार्थं कवचं च महाप्रभम्

त्याने आजगव धनुष्य हातात घेतले आणि विषारी सर्पांसारखे तीक्ष्ण बाण धारण केले। रक्षणासाठी खड्गही घेतला आणि महाप्रभ, तेजस्वी कवच परिधान केले।

Verse 95

तस्मिञ्जातेऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः । संबभूवुर्महादेवि वेनश्च त्रिदिवं गतः

तो जन्मताच, हे महादेवी, सर्वत्र सर्व प्राणी अत्यंत हर्षित झाले; आणि वेनही त्रिदिव म्हणजे स्वर्गलोकास गेला।

Verse 96

ततो नद्यः समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः । अभिषेकाय ते सर्वे राजानमुपतस्थिरे

मग नद्या व समुद्र सर्व दिशांतून रत्ने घेऊन आले; आणि ते सर्व राजाच्या अभिषेकासाठी उपस्थित राहिले।

Verse 97

पितामहश्च भगवानृषिभिश्च सहामरैः । स्थावराणि च भूतानि जंगमानि च सर्वशः

भगवान पितामह (ब्रह्मा)ही ऋषी व देवांसह आले; आणि सर्व बाजूंनी स्थावर व जंगम असे सर्व प्राणी एकत्र जमले।

Verse 98

समागम्य तदा वैन्यमभ्यषिंचन्नराधि पम् । सोऽभिषिक्तो महातेजा देवैरंगिरसादिभिः

सर्वजण जमल्यावर त्यांनी वैन्याचा नराधिपती म्हणून अभिषेक केला. असा तो महातेजस्वी अंगिरस आदी देवांनी अभिषिक्त होऊन प्रतिष्ठित झाला।

Verse 99

अधिराज्ये महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । पित्रा न रंजिताश्चास्य प्रजा वैन्येन रंजिताः

अधिराज्यात महाभाग व प्रतापवान पृथु वैन्य तेजाने उजळून निघाला। ज्यांना त्याच्या पित्याने रंजविले नव्हते, त्या प्रजा वैन्याच्या राज्यात खरोखरच संतुष्ट व आनंदित झाल्या।

Verse 100

ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत । आपः स्तस्तंभिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः

मग प्रेम व अनुरागामुळे त्याचे ‘राजा’ हे नाव रूढ झाले। आणि तो समुद्राकडे पुढे जात असता, पाणीही त्याच्या समोर स्तब्ध होऊन थांबले।

Verse 101

पर्वताश्चापि शीर्यंते ध्वजसंगोऽपि नाऽभवत् । अकृष्टपच्या पृथिवी सिध्यंत्यन्नानि चिंतया । सर्वकामदुघा गावः पुटकेपुटके मधु

पर्वतही झिजून तुटत; त्याच्या ध्वजालाही कुठे अडथळा नसे। पृथ्वी ‘अकृष्टपच्या’ झाली—फक्त चिंतनानेच अन्न सिद्ध होई। गायी सर्वकामदुघा बनल्या, आणि प्रत्येक छोट्या भांड्यात मधु मिळे।

Verse 102

तस्मिन्नेव तदा काले पुन र्जज्ञेऽथ मागधः । सामगेषु च गायत्सु स्रुग्भांडाद्वैश्वदेविकात्

त्याच वेळी मागध पुन्हा जन्मला—सामगान करणारे गात असताना—वैश्वदेव यज्ञातील स्रुक्-भांड्यातून तो प्रकट झाला।

Verse 103

सामगेषु समुत्पन्नस्तस्मान्मगध उच्यते । ऐंद्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतिः

सामगायकांमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे तो ‘मगध’ म्हणून ओळखला गेला। आणि बृहस्पतीने इंद्राच्या हविष्यासह ते हवि मिसळून विधिपूर्वक संयोजित केले।

Verse 104

यदा जुहाव चेंद्राय ततस्ततो व्यजायत । प्रमादस्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु

जेव्हा त्याने इंद्रासाठी अग्नीत आहुती अर्पिली, त्या कर्मातूनच प्रमाद उत्पन्न झाला; म्हणून यज्ञकर्मांत प्रायश्चित्तविधीचा उदय झाला।

Verse 105

शेषहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः । अधरोत्तरस्वारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम्

शेषहव्याशी मिसळून गुरूंचे हवि दडपले गेले, तेव्हा अधर-उत्तरसुरांमुळे ध्वनीविकृती होऊन वर्णवैकृत निर्माण झाले।

Verse 106

यज्ञस्तस्यां समभवद्ब्राह्मण्यां क्षत्रयोनितः । ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्माः प्रकीर्त्तिताः

त्या ब्राह्मण परंपरेत क्षत्रिय योनीतून ‘यज्ञ’ उत्पन्न झाला; आणि पूर्वीच्या साधर्म्यामुळे व समान स्वभावामुळे ते तुल्यधर्म असे कीर्तिले गेले।

Verse 107

मध्यमो ह्येष तत्त्वस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम्

तत्त्वतः हा मध्यम धर्म मानला आहे—क्षत्रिय पद्धतीने उपजीविका, म्हणजे रथ-हत्ती-घोड्यांचे व्यवहार; आणि जघन्य व्यवसाय म्हणून चिकित्सा मानली आहे।

Verse 108

पृथोः कथार्थं तौ तत्र समा हूतौ महर्षिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामिति पार्थिवः

पृथूचे चरित्र कथन करण्यासाठी महर्षींनी त्या दोघांना तेथे एकत्र बोलावले; तेव्हा सर्व मुनी म्हणाले—“पार्थिवाची स्तुती होवो।”

Verse 109

कर्मभिश्चानुरूपो हि यतोयं पृथिवीपतिः । तानूचतुस्तदा सर्वानृषींश्च सूतमागधौ

हा पृथ्वीपति खरोखर आपल्या कर्मांप्रमाणेच आहे. तेव्हा त्या वेळी सूत व मागध यांनी सर्व ऋषींना उद्देशून सांगितले.

Verse 110

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयाव स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यश

आम्ही आपल्या कर्मांनी देव आणि ऋषी—दोघांनाही संतुष्ट करतो. पण त्याचे कर्म आम्हांस पूर्णपणे ठाऊक नाही; तसेच त्याची लक्षणे व कीर्तीही तितकी ज्ञात नाहीत.

Verse 111

स्तोत्रं येनास्य संकुर्वो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजाः । ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति

“हे द्विजांनो! या तेजस्वी राजाची स्तुती करण्यासाठी आम्ही कोणते स्तोत्र रचावे?” असे म्हणत त्या दोघांना ऋषींनी नेमले—“भविष्यातील युगांत याचे स्तवन व्हावे.”

Verse 112

यानि कर्माणि कृतवान्पृथुः पश्चान्महाबलः । तानि गीतानि बद्धानि स्तुवद्भिः सूतमागधैः

यानंतर महाबली पृथूने जी जी कर्मे केली, ती स्तुती करणाऱ्या सूत व मागधांनी गायिली आणि पद्यरूपाने बांधली.

Verse 113

ततः श्रुतार्थः सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः । अनूपदेशं सूताय मागधान्मागधाय च

मग त्यांचे वचन ऐकून अत्यंत प्रसन्न झालेल्या प्रजेश्वर पृथूने सूताला योग्य असा प्रदेश दिला आणि मागधाला मागधदेशही प्रदान केला.

Verse 114

तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः । आशीर्वादैः प्रशंस्यंते सूतमागधबंदिभिः

त्या वेळेपासून पृथ्वीचे पालक राजे सूत व मागधांकडून स्तुतिले जातात, आणि सूत‑मागध व बंदीजनांकडून आशीर्वादवचनांनी प्रशंसिले जातात।

Verse 115

तं दृष्ट्वा परमं प्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः । एष वो वृत्तिदो वैन्यो विहितोऽथ नराधिपः

त्याला पाहून परम आनंदाने भरलेल्या प्रजांनी महर्षींना म्हटले—“हा वैन्य (वेनाचा वंशज) तुमचा वृत्तिदाता आहे; हाच आता नियुक्त नराधिप आहे।”

Verse 116

ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्तिविधातेति महर्षिवचनात्तथा

मग प्रजा त्या महाभाग वैन्याजवळ धावून गेली आणि महर्षींच्या वचनानुसार म्हणाली—“तुम्हीच आमची वृत्ती व कल्याण व्यवस्था करणारे आहात।”

Verse 117

सोऽभीहितः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया । धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामार्दयद्बली

प्रजांनी तसे सांगितल्यावर, प्रजाहिताची इच्छा धरून त्या बलवानाने धनुष्य व बाण घेऊन वसुधेला (पृथ्वीला) दाबून वश करणे सुरू केले।

Verse 118

ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही । तां धेनुं पृथुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत

मग वैन्याच्या भयाने त्रस्त झालेली पृथ्वी गौचे रूप धारण करून पळाली; त्या धेनूला पकडून पृथू तिच्या मागे धावला।

Verse 119

सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा । ददर्श चाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिनम्

वैन्याच्या भयाने ती ब्रह्मलोकादि लोकांत गेली; तरीही समोरच धनुष्य उचलून बाण सोडण्यास सज्ज असा वैन्य तिला दिसला।

Verse 120

ज्वलद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्दीप्ततेजःसमन्वितैः । महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि

त्याचे तीक्ष्ण ज्वलंत बाण अग्नितेजाने दीप्त होते; तो महायोगी महात्मा, देवांनाही दुर्धर्ष असा पराक्रमी होता।

Verse 121

अलभंती तु सा त्राणं वैन्यमेवाभ्यपद्यत । कृतांजलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिस्सदा

कुठेही त्राण न मिळाल्याने तिने वैन्यालाच शरण घेतली; हात जोडून उभी असलेली ती देवी (पृथ्वी) त्रैलोक्याने सदा पूज्य आहे।

Verse 122

उवाच चैनं नाधर्म्यं स्त्रीवधं परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

ती त्याला म्हणाली—“स्त्रीवध हा अधर्म आहे, हे तुला दिसत नाही काय? हे राजन्, माझ्याविना तू प्रजांचे धारण-पोषण कसे करशील?”

Verse 123

मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मदृते तु विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव विद्धि तत्

“हे राजन्, लोक माझ्यावरच स्थित आहेत; माझ्यामुळे हे जग धारण होते. माझ्याविना, हे पार्थिव, प्रजा नष्ट होतील—हे सत्य जाण.”

Verse 124

स मां नार्हसि हंतुं वै श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणुष्वेदं वचो मम

म्हणून जर तुला खरेच श्रेय अभिप्रेत असेल, तर मला मारणे तुला योग्य नाही. हे पृथ्वीपाल, प्रजांचा रक्षक, माझे हे वचन ऐक।

Verse 125

उपायतः समारब्धाः सर्वे सिध्यंत्युपक्रमाः । हत्वा मां त्वं न शक्तो वै प्रजाः पालयितुं नृप

योग्य उपायाने आरंभ केलेले सर्व उपक्रम सिद्ध होतात. पण हे नृपा, तू मला मारशील तर प्रजांचे खरे रक्षण करण्यास तू समर्थ राहणार नाहीस.

Verse 126

अनुकूला भविष्यामि त्यज कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगता अपि

हे महातेजस्वी, क्रोध सोड; मी तुझ्या अनुकूल होईन. कारण म्हणतात की स्त्रिया वध्य नसतात, जरी त्या तिर्यग्योनीत जन्मल्या तरीही.

Verse 127

एकस्मिन्निधनं प्राप्ते पापिष्ठे क्रूरकर्मणि । बहूनां भवति क्षेमस्तत्र पुण्यप्रदो वधः । सत्येवं पृथिवीपाल धर्म्मं मा त्यक्तुमर्हसि

क्रूर कर्म करणाऱ्या अत्यंत पापी एका जनाचा नाश झाला तर अनेकांचे क्षेम होते; अशा वेळी तो वध पुण्यप्रद ठरतो. म्हणून हे पृथ्वीपाल, हे सत्य जाणून धर्म सोडू नकोस.

Verse 128

एवंविधं तु तद्वाक्यं श्रुत्वा राजा महाबलः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

अशी वाणी ऐकून महाबलवान राजा, धर्मात्मा होऊन, क्रोध आवरून वसुधेला असे म्हणाला.

Verse 129

एकस्यार्थे च यो हन्यादात्मनो वा परस्य वा । एकं वापि बहून्वापि कामतश्चास्ति पातकम्

जो कामवश एका जणाच्या हितासाठी—स्वतःसाठी वा परक्यासाठी—एकाला किंवा अनेकांना मारतो, तो पातकाचा भागी होतो।

Verse 130

यस्मिंस्तु निधनं प्राप्ता एधन्ते बहवः सुखम् । तस्मिन्हते च भूयो हि पातकं नास्ति तस्य वै

परंतु ज्याच्या निधनाने अनेक जण सुखाने समृद्ध होतात, त्या एकाच्या वधात त्याच्यासाठी पुढे पातक उरत नाही।

Verse 131

सोऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे । यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

म्हणून, हे वसुंधरे! प्रजांच्या हितासाठी मी तुला वध करीन, जर आज तू जगद्धितकारी माझे वचन पाळणार नाहीस।

Verse 132

त्वां निहत्याद्य बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् । आत्मानं पृथुकृत्वेह प्रजा धारयितास्म्यहम्

माझ्या शासनापासून पराङ्मुख झालेल्या तुला आज बाणाने मारून, मी येथे स्वतःला विस्तारून प्रजांचे धारण-पोषण करीन।

Verse 133

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतांवरे । सञ्जीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

म्हणून, हे धर्मधारकांतील श्रेष्ठा! माझे वचन स्वीकारून प्रजांना नित्य सजीव ठेव व धारण कर; तू समर्थ आहेस—यात संशय नाही।

Verse 134

दुहितृत्वं हि मे गच्छ एवमेतन्महच्छरम् । नियच्छे त्वद्वधार्थं च प्रयुक्तं घोरदर्शनम् । प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता महासती

“तू माझी कन्या हो—असेच होवो. मग तुझ्या वधासाठी सोडलेला तो घोरदर्शन महाबाण मी आवरीन.” असे ऐकून त्या महासतीने वैन्य राजाला उत्तर दिले.

Verse 135

सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः । वत्सं तु मम संयुक्ष्व क्षरेयं येन वत्सला

“हे राजन्, हे सर्व मी निःसंशय करीन. पण आधी माझ्यासाठी वासरू जोड; मग वासरावर माया करणाऱ्या गायीप्रमाणे मी दुधाचा प्रवाह सोडीन.”

Verse 136

समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं सर्वभृतां वर । यथा विस्यन्दमानाहं क्षीरं सर्वत्र भावये

“हे सर्वभृतांवर, मला सर्वत्र समतल कर; म्हणजे मी वाहत जाऊन सर्वत्र दुधाचा भाव प्रकट करीन.”

Verse 137

ईश्वर उवाच । तत उत्सारयामास शिलाजालानि सर्वशः । धनुष्कोट्या ततो वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

ईश्वर म्हणाले—मग वैन्याने सर्व बाजूंनी दगडांचे ढिगारे दूर केले; आणि धनुष्याच्या टोकाने त्यांना घडवीत त्याने पर्वत उभारून आकार दिला.

Verse 138

मन्वतरेष्वतीतेषु चैवमासीद्वसुन्धरा । स्वभावेनाभवत्तस्याः समानि विषमाणि च

“पूर्वीच्या मन्वंतरांत पृथ्वी अशीच होती; तिच्या स्वभावानेच कुठे समभूमी तर कुठे विषम प्रदेश होते.”

Verse 139

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमं पृथिवीतलम् । प्रविभागः पुराणां च ग्रामाणां चाथ विद्यते

आदिसृष्टीच्या आरंभी पृथ्वीचा पृष्ठभाग विषम नव्हता; आणि तेव्हा नगर व ग्राम यांची कोणतीही सीमा-रेषा वा विभागणी नव्हती।

Verse 140

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः

तेव्हा न धान्यपीक होते, न गो-रक्षण, न शेती, आणि न व्यापारी मार्गच होते।

Verse 141

चाक्षुषस्यांतरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल । वैवस्वतेऽन्तरे चास्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः । समत्वं यत्रयत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

चाक्षुष मन्वंतराच्या पूर्वकाळी, पुरातन स्मृतीप्रमाणे, असेच होते. पण या वैवस्वत मन्वंतरात या सर्व व्यवस्थांचा उदय झाला. जिथे जिथे भूमी कुठे सम होती, तिथेच लोकांनी वस्ती केली.

Verse 142

तत्रतत्र प्रजास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा । आहारः फलमूलं तु प्रजानामभवत्किल

अशा अशा ठिकाणी त्या प्रजा नेहमीच निवास करीत; आणि त्यांचा आहार, असे म्हणतात, फळे व मुळे हाच होता।

Verse 143

कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम । वैन्यात्प्रभृतिलोकेऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः

आम्ही असेच ऐकले आहे की तेव्हाही त्यांचा निर्वाह कष्टानेच होत असे. या लोकी वैन्यापासून पुढे या सर्व (व्यवस्थित साधनांचा) उदय झाला।

Verse 144

संकल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरम् । पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वहस्ते पृथिवीं ततः

चाक्षुष मनूला वत्स मानून, महाराज पृथूने स्वतःचा हात पात्र करून पृथ्वीचे दोहन केले; आणि त्यातून धान्य-शस्ये प्रकट झाली।

Verse 145

सस्यानि तेन दुग्धा वै वेन्येनेयं वसुन्धरा । मनुं वै चाक्षुषं कृत्वा वत्सं पात्रे च भूमये

वैन्य (पृथू) याने या वसुंधरेचे खरोखर शस्यांचे दोहन केले. चाक्षुष मनूला वत्स करून आणि भूमीलाच पात्र मानून, जगधारणेसाठी धान्य काढले।

Verse 146

तेनान्नेन तदा ता वै वर्त्तयन्ते सदा प्रजाः । ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

त्या अन्नाने तेव्हा प्रजा आणि पुढेही सदैव पोसल्या गेल्या. तसेच ऋषींकडून ऐकिवात आहे की विविध जीवसमूहांच्या हितासाठी वसुंधरेचे पुनःपुन्हा दोहन झाले।

Verse 147

वत्सः सोमस्ततस्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः । पात्रमासन्हि च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः

मग त्यांच्यासाठी सोम वत्स झाला आणि बृहस्पती दोग्धा झाला. गायत्री इत्यादी सर्व वैदिक छंदच पात्र बनले; त्यांद्वारे सार-रस काढला गेला।

Verse 148

क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् । पुनस्ततो देवगणैः पुरंदरपुरोगमैः

त्यांच्यासाठी तेव्हा क्षीरासारखे फल म्हणजे शाश्वत तप आणि ब्रह्मतेज (आध्यात्मिक सामर्थ्य व ज्ञान) होते. नंतर पुरंदर (इंद्र) अग्रस्थानी असलेल्या देवगणांनी पुन्हा दोहन आरंभिले।

Verse 149

सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धेयं श्रूयते मही । वत्सस्तु मघवा चासीद्दोग्धा च सविताऽभवत्

सुवर्ण पात्र घेऊन पृथ्वीचे पुनः दोहन झाले, असे ऐकिवात आहे। मघवान् (इंद्र) वत्स झाला आणि सविता (सूर्य) दोग्धा झाला।

Verse 150

क्षीरमूर्जामधु प्रोक्तं वर्तंते तेन देवताः । पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

ते क्षीर ‘ऊर्जा’ व ‘मधु’ असे सांगितले आहे; त्याने देवता टिकून राहतात। पितरांकडूनही असे ऐकिवात आहे की वसुंधरा पुन्हा दुहिली गेली।

Verse 151

राजतं पात्रमादाय स्वधा त्वक्षय्यतृप्तये । वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्

रौप्य पात्र घेऊन स्वधेद्वारे अक्षय तृप्तीसाठी—वैवस्वत यम त्यांचा प्रतापवान वत्स झाला।

Verse 152

अंतकश्चाभवद्दोग्धा पितृणां भगवा न्प्रभुः । असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

पितरांसाठी भगवन् प्रभु अंतक दोग्धा झाला। आणि असुरांमध्येही असे ऐकिवात आहे की वसुंधरा पुन्हा दुहिली गेली।

Verse 153

आयसं पात्रमादाय बलमाधाय सर्वशः । विरोचनस्तु प्राह्लादिस्तेषां वत्सः प्रतापवान्

लोखंडी पात्र घेऊन, सर्व प्रकारे बल संचित करून—प्रह्लादपुत्र विरोचन त्यांचा प्रतापवान वत्स झाला।

Verse 154

ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धा तु दितिनन्दनः । मायाक्षीरं दुदोहासौ दैत्यानां तृप्तिकारकम्

दैत्यांचा ऋत्विज् द्विमूर्द्धा होता आणि दोग्धा दितीचा पुत्र होता. त्याने ‘माया-क्षीर’ दुहिले, जे दैत्यांना तृप्त करणारे होते.

Verse 155

तेनैते माययाऽद्यापि सर्वे मायाविदोऽसुराः । वर्त्तयंति महावीर्यास्तदेतेषां परं बलम्

त्याच मायाशक्तीने आजही माया-विद्येत निपुण असे सर्व असुर जगतात. महावीर्यवान होऊन ते त्याच्यावरच चालतात—हेच त्यांचे परम बळ आहे.

Verse 156

नागैश्च श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम् । अलाबुपात्रमादाय विषं क्षीरं तदा महत्

असे ऐकिवात आहे की नागांनीही पृथ्वीचे दोहन केले—तक्षकाला वासरू करून. अलाबू (दुधीभोपळा) पात्र घेऊन त्यांनी तेव्हा विषरूप महान ‘क्षीर’ दुहिले.

Verse 157

तेषां वै वासुकिर्दोग्धा काद्रवेयो महायशाः । नागानां वै महादेवि सर्पाणां चैव सर्वशः

त्यांच्यासाठी कद्रूचा पुत्र, महायशस्वी वासुकी दोग्धा होता, हे महादेवी—नागांसाठी आणि सर्व सर्पांसाठीही.

Verse 158

तेन वै वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः । तदाहारास्तदाचारास्तद्वीर्यास्तदपाश्रयाः

त्याच्याच बळावर ते उग्र, महाकाय, विषाने परिपूर्ण प्राणी जगतात—तोच त्यांचा आहार, तोच त्यांचा आचार, त्यातूनच त्यांचे वीर्य, आणि तोच त्यांचा आश्रय.

Verse 159

आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वंतर्द्धानमियं मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षपुण्यजनैस्तथा

पुन्हा ही पृथ्वी कच्च्या मातीच्या पात्रात ‘अंतर्धान’रूप रसासाठी दुहिली गेली. वत्स म्हणून वैश्रवण (कुबेर) ठेवून यक्ष व पुण्यजनांनी ती दुहाई केली.

Verse 160

दोग्धा रजतनागस्तु चिन्तामणिचरस्तु यः । यक्षाधिपो महातेजा वशी ज्ञानी महातपाः

दोहणारा रजतनाग होता—जो चिंतामण्यांमध्ये विचरतो. तो यक्षाधिपती, महातेजस्वी, वशी, ज्ञानी आणि महातपस्वी होता.

Verse 161

तेन ते वर्त्तयं तीति यक्षा वसुभिरूर्जितैः । राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

त्या ‘क्षीर’ामुळे धनसंपत्तीने बळकट झालेले यक्ष आपला निर्वाह करतात. आणि पुन्हा राक्षस व पिशाचांनीही वसुंधरेला दुहिले.

Verse 162

ब्रह्मोपेन्द्रस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुबेरतः । वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च

त्यांच्यासाठी—कुबेरापासून सुरू झालेल्या परंपरेत—ब्रह्मा आणि उपेंद्र (विष्णू) हेच दोग्धे होते. वत्स बलवान सुमाली, आणि ‘क्षीर’ म्हणजे रक्तच होते.

Verse 163

कपालपात्रे निर्दुग्धा त्वंतर्द्धानं तु राक्षसैः । तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः

कपालपात्रात राक्षसांनी ‘अंतर्धान’ दुहून घेतले. त्या ‘क्षीर’ामुळेच राक्षस येथे सर्व प्रकारे आपला निर्वाह करतात.

Verse 164

पद्मपत्रेषु वै दुग्धा गंधर्वाप्सरसां गणैः । वत्सं चैत्ररथं कृत्वा शुचिगन्धान्मही तदा

तेव्हा गंधर्व-अप्सरांच्या गणांनी पृथ्वीला कमळपानांत दुहिले; चैत्ररथाला वासरू करून तिने त्या वेळी निर्मळ सुगंधी द्रव्ये दिली।

Verse 165

तेषां वत्सो रुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः । शैलैस्तु श्रूयते देवि पुनर्दुग्धा वसुंधरा

त्यांच्यासाठी रुची हे वासरू होते आणि मुनीचा शुभ पुत्र दुधारा झाला. हे देवी, पर्वतांच्या हेतुने वसुंधरा पुन्हा दुहिली गेली असे ऐकिवात आहे।

Verse 166

तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च । वत्सस्तु हिमवांस्तेषां दोग्धा मेरुर्महागिरिः

तेव्हा औषधी मूर्तिमान झाल्या आणि विविध रत्नेही प्रकट झाली. त्यांच्यासाठी हिमवान वासरू होता आणि महागिरी मेरु दुधारा होता।

Verse 167

पात्रं शिलामयं ह्यासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः । श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

पात्र दगडी होते; त्याने पर्वत दृढपणे प्रतिष्ठित झाले. तसेच वृक्ष व वेलींनी वसुंधरा पुन्हा दुहिली गेली असे ऐकिवात आहे।

Verse 168

पालाशं पात्रमादाय च्छिन्नदग्धप्ररोहणम् । दोग्धा तु पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनि । सर्वकामदुघा दोग्धा पृथिवी भूतभाविनी

छिन्न वा दग्ध झाले तरी पुन्हा अंकुरणारे पलाशकाष्ठाचे पात्र घेऊन, फुललेला शाल वृक्ष दुधारा झाला आणि प्लक्ष वासरू, हे यशस्विनी। अशा रीतीने भूतभाविनी पृथ्वी सर्वकामदुघा होऊन दुहिली गेली।

Verse 169

सैषा धात्री विधात्री च धरणी च वसुन्धरा । दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुना इति नः श्रुतम्

हीच धात्री व विधात्री, धरणी आणि वसुंधरा आहे। लोकांच्या हितासाठी पृथूने तिचे दुहन केले, असे आम्ही ऐकले आहे।

Verse 170

चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च । आसीदियं समुद्रांता मेदिनीति परिश्रुता

ही चराचर जगताची प्रतिष्ठा आणि त्याचीच योनी आहे। समुद्रांनी वेढलेली ही भूमी परंपरेत ‘मेदिनी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 171

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदोमांसपरिप्लुता । वसुन्धारयते यस्माद्वसुधा तेन कीर्तिता

मधु-कैटभांच्या (वधापूर्वी) ही मेद व मांसाने परिप्लुत होती। कारण ती ‘वसु’—धन व जीव—धारण करते, म्हणून तिला ‘वसुधा’ म्हणतात।

Verse 172

ततोऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः । दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवीत्युच्यते ततः

त्यानंतर धीमान राजा पृथु वैन्याच्या स्वीकार व संरक्षणामुळे तिला कन्याभाव प्राप्त झाला; म्हणून ती ‘पृथिवी’ म्हणून ओळखली जाते।

Verse 173

प्रथिता प्रविभक्ता च शोभिता च वसुन्धरा । दुग्धा हि यत्नतो राज्ञा पत्तनाकरमालिनी

अशा रीतीने वसुंधरा प्रसिद्ध, सुविभक्त आणि शोभित झाली। नगरां व खाणींच्या माळेने भूषित त्या भूमीचे राजाने यत्नपूर्वक दुहन केले।

Verse 174

एवं प्रभावो राजासीद्वैन्यः स नृपसत्तमः । ततः स रंजयामास धर्मेण पृथिवीं तदा

असा नृपश्रेष्ठ राजा वैन्य याचा प्रभाव व महिमा होता. तेव्हा त्याने धर्माने पृथ्वीला रंजवून तिचे पालन व शासन केले.

Verse 175

ततो राजेति शब्दोऽथ पृथिव्यां रंजनादभूत् । स राज्यं प्राप्य वैन्यस्तु चिंतयामास पार्थिवः

त्यानंतर पृथ्वीवर प्रजेला रंजविण्यामुळेच ‘राजा’ हा शब्द प्रचलित झाला. आणि वैन्य हा पार्थिव, राज्य प्राप्त करून, गंभीर विचार करू लागला.

Verse 176

पिता मम ह्यधर्मिष्ठो यज्ञाद्युच्छित्तिकारकः । कस्मिन्स्थाने गतश्चासौ ज्ञेयं स्थानं कथं मया

‘माझा पिता अत्यंत अधर्मी होता, यज्ञादी धर्मकर्मांचा उच्छेद करणारा. तो कोणत्या लोकी गेला? त्याचे स्थान मला कसे कळावे?’

Verse 177

कथं तस्य क्रिया कार्या हतस्य ब्राह्मणैः किल । कथं गतिर्भवेत्तस्य यज्ञदानक्रियाबलात्

‘तो ब्राह्मणांनी मारला गेला असे म्हणतात; मग त्याची श्राद्धादी क्रिया कशी करावी? आणि यज्ञ, दान व विधिकर्मांच्या बळाने त्याची गती कशी सुधारेल?’

Verse 178

इत्येव चिंतया तस्य नारदोभ्याजगाम ह । तस्यैवमासनं दत्त्वा प्रणिपत्य च पृष्टवान्

अशी चिंता करत असतानाच नारद मुनी त्याच्याकडे आले. राजाने त्यांना आसन दिले, प्रणाम केला आणि मग प्रश्न विचारला.

Verse 179

भगवन्सर्वलोकस्य जानासि त्वं शुभाशुभम् । पिता मम दुराचारो देवब्राह्मणनिंदकः

हे भगवन्! सर्व लोकांची शुभ-अशुभ गती तुम्हांस ज्ञात आहे. माझे पिता दुराचारी होते आणि देव व ब्राह्मण यांची निंदा करणारे होते.

Verse 180

स्वकर्मणा हतो विप्रैः परलोकमवाप्तवान् । कस्मिंस्थाने गतस्तातः श्वभ्रं वा स्वर्गमेव च

स्वकर्माच्या प्रभावाने विप्रांनी त्याचा वध केला आणि तो परलोकास गेला. माझे तात कुठे गेले—भयंकर खड्ड्यात (नरकात) की खरोखर स्वर्गात?

Verse 181

ततोऽब्रवीन्नारदस्तु ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । शृणु राजन्महाबाहो यत्र तिष्ठति ते पिता

तेव्हा नारदांनी दिव्यदृष्टीने जाणून म्हटले—हे महाबाहो राजन्, ऐक; ज्या ठिकाणी तुझे पिता आता स्थित आहेत.

Verse 182

अत्र देशो मरुर्नाम जलवृक्षविवर्जितः । तत्र देशे महारौद्रे जनकस्ते नरोत्तम

इथे ‘मरु’ नावाचा देश आहे, जो जल व वृक्ष यांपासून वर्जित आहे. हे नरोत्तमा, त्या अत्यंत भयानक प्रदेशात तुझे जनक स्थित आहेत.

Verse 183

म्लेच्छमध्ये समुत्पन्नो यक्ष्मी कुष्ठसमन्वितः । उच्छिष्टभोजी म्लेच्छानां कृमिभिः संयुतो व्रणैः

तो म्लेच्छांमध्ये जन्मला आहे—क्षय व कुष्ठाने ग्रस्त. म्लेच्छांचे उच्छिष्ट खातो आणि त्याच्या व्रणांत कृमी भरलेले आहेत.

Verse 184

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य नारदस्य महात्मनः । हाहाकारं ततः कृत्वा मूर्छितो निपपात ह

महात्मा नारदांचे वचन ऐकून तो ‘हाय हाय’ असा आक्रोश करून मग मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 185

चिंतयामास दुःखार्तः कथं कार्यं मया भवेत् । इत्येवं चिंतयानस्य मतिर्जाता महात्मनः । पुत्रः स कथ्यते लोके पितरं त्रायते तु यः

दुःखाने व्याकुळ होऊन तो विचार करू लागला—“माझ्याकडून काय करणे योग्य?” असे चिंतन करत असता त्या महात्म्याच्या मनात उत्तम निश्चय झाला—जो पित्याचे त्राण करतो तोच जगात ‘पुत्र’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 186

स कथं तु मया तातः पापान्मुक्तो भविष्यति । एवं संचिंत्य स ततो नारदं पर्यपृच्छत

“पण माझ्यामुळे माझे वडील पापांतून कसे मुक्त होतील?” असे विचारून त्याने मग नारदांना विचारले।

Verse 188

नारद उवाच । गच्छ राजन्प्रधानानि तीर्थानि मनुजेश्वर । पितरं तेषु चानीय तस्माद्राजन्मरुस्थलात्

नारद म्हणाले—“हे राजन्, हे मनुजेश्वर! तू प्रमुख तीर्थांना जा; आणि हे राजा, त्या मरुभूमीतून पित्याला काढून त्या तीर्थांमध्ये घेऊन ये।”

Verse 189

यत्र देवाः सप्रभावास्तीर्थानि विमलानि च । तत्र गच्छ महाराज तीर्थयात्रां कुरु प्रभो

“हे महाराज, जिथे देव आपल्या प्रभावासह प्रकट आहेत आणि जिथे तीर्थे निर्मळ आहेत, तिथे जा; हे प्रभो, तीर्थयात्रा कर।”

Verse 190

एवं ह्यवितथं विद्धि मोक्षस्ते भविता पितुः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नारदस्य महात्मनः । सचिवे भारमाधाय स्वराजस्य जगाम ह

हे निःसंशय जाण—तुझ्या पित्याला निश्चित मोक्ष प्राप्त होईल. महात्मा नारदांचे वचन ऐकून राजाने राज्यभार मंत्र्यास सोपविला आणि स्वतः प्रस्थान केले.

Verse 191

स गत्वा मरुभूमिं तु म्लेच्छमध्ये ददर्श ह । कुष्ठरोगेण महता क्षयेण च समावृतम्

तो मरुभूमीत गेला आणि म्लेच्छांच्या मध्ये त्याला पाहिले. तो भयंकर कुष्ठरोगाने व क्षयरोगानेही ग्रस्त होता.

Verse 192

गव्यूतिमात्रं तत्रैव शून्यं मानुषवर्जितम् । एवं दृष्ट्वा स राजा तु संतप्तो वाक्यमब्रवीत्

तेथेच सुमारे एक गव्यूतीपर्यंतचा प्रदेश ओस, मनुष्यवर्जित होता. हे पाहून राजा शोकाने संतप्त होऊन असे बोलला.

Verse 193

हे म्लेच्छ रोगिपुरुषं स्वगृहं च नयाम्यहम् । तत्राहमेनं निरुजं करोमि यदि मन्यथ

हे म्लेच्छांनो, या रोगी पुरुषाला मी माझ्या घरी नेतो. तेथे मी याला निरोग करीन—जर तुम्ही मान्य कराल.

Verse 194

ज्ञात्वेति सर्वे ते म्लेच्छाः पुरुषं तं दयापरम् । ऊचुः प्रणतसर्वांगाः शीघ्र नय जगत्पते । अस्मद्भाग्यवशान्नाथ त्वमेवात्र समागतः

तो दयाळू पुरुष आहे असे जाणून ते सर्व म्लेच्छ सर्वांगाने नम्र होऊन म्हणाले—“लवकर घेऊन जा, हे जगत्पते. हे नाथ, आमच्या सौभाग्यामुळे तुम्हीच येथे आला आहात.”

Verse 195

दुर्गंधोपहता लोकास्त्वया नाथ सुखीकृताः । तत आनाय्य पुरुषाञ्छिबिकावाहनोचितान्

दुर्गंधीने पीडित लोकांना, हे नाथा, तू सुखी केलेस. मग पालखी वाहण्यास योग्य पुरुषांना आणून (त्याला) नेण्याची तयारी केली.

Verse 196

ततः श्रुत्वा तु वचनं तस्य राज्ञो दयावहम् । प्रापुस्तीर्थान्यनेकानि केदारादीनि कोटिशः

मग त्या राजाचे दयाजनक वचन ऐकून, केदारादी असंख्य तीर्थे—कोट्यवधी—तेथे एकत्र झाली.

Verse 197

यत्रयत्र स गच्छेत वैन्यो वेनेन संयुतः । तत्र तत्रैव तीर्थानामाक्रंदः श्रूयते महान्

वैन्य धनुष्यसह जिथे जिथे जाई, तिथे तिथे तीर्थांचा महान आक्रोश ऐकू येई.

Verse 198

हा दैव रिपुरायाति अस्माकं नाशहेतवे । अधुना क्व गमिष्याम इति चिंता पुनःपुनः

‘हाय! दैवयोगाने शत्रू आमच्या नाशासाठी येत आहे. आता आम्ही कुठे जाऊ?’—अशी चिंता पुन्हा पुन्हा होऊ लागली.

Verse 199

दर्शनेनापि तस्यैव हाहाकारं विधाय वै । पलायंते च तीर्थानि देवा नश्यंति तत्क्षणात्

त्याच्या केवळ दर्शनानेच ‘हाय हाय’ असा आक्रोश करून तीर्थे पळून गेली, आणि देव त्या क्षणीच अंतर्धान पावले.

Verse 200

एवं वर्षत्रयं राजा तीर्थयात्रां चकार वै । न तस्य मुक्तिर्ददृशे ततः शोकमगात्परम्

अशा रीतीने राजाने तीन वर्षे तीर्थयात्रा केली; तरीही त्याला स्वतःची मुक्ती दिसली नाही, म्हणून तो परम शोकात बुडाला।

Verse 201

ततस्तु प्रेरिता भृत्याः कुरुक्षेत्रे महाप्रभे । यदि वापि पुनस्तत्र पापमुक्तिर्भवेत्ततः

मग सेवकांनी, हे महाप्रभो, त्याला प्रवृत्त करून म्हटले—‘कुरुक्षेत्री गेल्यास कदाचित पापमुक्ती होईल.’