Adhyaya 285

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुनर्न्यंकुमतीं नदीम् । तत्र कृत्वा गयाश्राद्धं गोष्पदे तीर्थ उत्तमे

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, त्यानंतर पुन्हा न्यंकुमती नदीकडे जावे. तेथे ‘गोष्पद’ नावाच्या उत्तम तीर्थात गयाश्राद्ध केल्यास महान पुण्य प्राप्त होते.

Verse 2

ततः पश्येद्वराहं तु तस्माद्धरिगृहं व्रजेत् । तत्र मातृस्तु संपूज्य स्नात्वा सागरसंगमे

त्यानंतर वराहदेवांचे दर्शन घ्यावे; तेथून हरिगृहात जावे। तेथे मातृदेवतांची विधिपूर्वक पूजा करून आणि सागर-संगमात स्नान करून पुण्य प्राप्त करावे।

Verse 3

न्यंकुमत्यर्णवोपेते ततः पूर्वमनु व्रजेत् । अगस्तेराश्रमं दिव्यं क्षुधाहरमितिस्मृतम्

मग न्यंकुमती जिथे सागराला मिळते त्या तटाजवळून पूर्वेकडे जावे। तेथे ‘क्षुधाहर’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या अगस्त्यांचा दिव्य आश्रम आहे; त्याकडे जावे।

Verse 4

यत्रेल्वलं च वातापिं संहृत्य भगवान्मुनिः । मुक्त्वाऽपद्भ्यो ब्राह्मणांश्च तेभ्यः स्थानं ततो ददौ

जिथे भगवंत मुनिंनी इल्वल व वातापि यांचा संहार केला; आणि ब्राह्मणांना संकटांतून मुक्त करून त्यांना सुरक्षित निवासस्थान प्रदान केले।

Verse 5

अगस्त्याश्रममेतद्धि अगस्तिप्रियमुत्तमम् । न्यंकुमत्यास्तटे रम्ये सर्वपातकनाशने

हेच खरे अगस्त्यांचे आश्रमस्थान—अगस्त्यांना अत्यंत प्रिय व उत्तम। न्यंकुमतीच्या रम्य तीरावर, सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या स्थानी हे वसले आहे।

Verse 6

देव्युवाच । अगस्तिनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः । अत्र वै किंप्रभावश्च स दैत्यो ब्राह्मणांतकः । किमर्थं चोद्गतो मन्युरगस्तेस्तु महात्मनः

देवी म्हणाली—हे अगस्त्य! येथे वातापि कशासाठी शमविला/वश केला? येथे असा कोणता विशेष प्रभाव आहे, कारण तो दैत्य ब्राह्मणांचा घातक होता. आणि महात्मा अगस्त्यांचा क्रोध कशामुळे उद्भवला?

Verse 7

ईश्वर उवाच । इल्वलो नाम दैत्येन्द्र आसीद्वै वरवर्णिनि । मणिमत्यां पुरा पुर्यां वातापिस्तस्य चानुजः

ईश्वर म्हणाले—हे वरवर्णिनि! पूर्वी मणिमती नावाच्या नगरीत इल्वल नावाचा दैत्येंद्र होता; आणि त्याचा धाकटा भाऊ वातापि होता।

Verse 8

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनंदनः । पुत्र मे भगवन्नेकमिंद्रतुल्यं प्रयच्छतु

मग दितीचा पुत्र त्या तपोयुक्त ब्राह्मणास म्हणाला—हे भगवन्! मला एकच पुत्र द्या, जो इंद्रासमान असेल।

Verse 9

तस्मिन्स ब्राह्मणो नैच्छत्पुत्रं दातुं तथाविधम् । चुक्रोध दितिजस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम्

परंतु त्या ब्राह्मणाने तसा पुत्र देण्यास मान्य केले नाही. तेव्हा तो दैत्य त्या ब्राह्मणावर फारच संतापला।

Verse 10

प्रभासक्षेत्रमासाद्य स दैत्यः पापबुद्धिमान् । मेषरूपी च वातापिः कामरूपोऽभवत्क्षणात्

प्रभासक्षेत्री येताच तो पापबुद्धी दैत्य वातापि क्षणात इच्छेनुसार रूप धारण करून मेंढ्याच्या रूपात झाला।

Verse 11

संस्कृत्य भोजयेत्तत्र विप्रान्स च जिघांसति । समा ह्वयति तं वाचा गतं चैव ततः क्षयम्

तेथे तो (भोजन) विधिपूर्वक तयार करून विप्रांना जेवू घाली; पण मनात त्यांना मारण्याचा हेतू असे. मग तो वाणीने त्याला हाक मारी, आणि तो पुढे नाशास जाई.

Verse 12

स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत । ततो वातापिरपि तं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम् । ब्राह्मणं भोजयित्वा तु पुनरेव समाह्वयत्

त्याने पुन्हा देह धारण केला आणि तो जिवंत दिसू लागला. त्यानंतर वातापीनेही स्वतःला सुसंस्कृत बकरा बनवून ब्राह्मणाला भोजन दिले आणि त्याला पुन्हा बोलावले गेले.

Verse 13

स तस्य पार्श्वं निर्भिद्य ब्राह्मणस्य महात्मनः । वातापिः प्रहसंस्तत्र निश्चक्राम द्विजोदरात्

तेव्हा वातापी हसत हसत त्या महात्मा ब्राह्मणाची बाजू फाडून त्या द्विजाच्या पोटातून बाहेर आला.

Verse 14

एवं स ब्राह्मणान्देवि भोजयित्वा पुनःपुनः । विनिर्भिद्योदरं तेषामेवं हंति द्विजान्बहून्

हे देवी! अशा प्रकारे तो वारंवार ब्राह्मणांना भोजन देऊन आणि त्यांचे पोट फाडून अनेक द्विजांची हत्या करत असे.

Verse 15

ततो वै ब्राह्मणाः सर्वे भयभीताः प्रदुद्रुवुः । अगस्तेराश्रमं जग्मुः कथयामासुरग्रतः

त्यानंतर भयाने घाबरलेले सर्व ब्राह्मण पळून गेले. ते अगस्त्य ऋषींच्या आश्रमात गेले आणि त्यांनी सर्व हकीकत त्यांच्यासमोर मांडली.

Verse 16

भगवञ्छृणु नो वाक्यमस्माकं तु भयावहम् । निमंत्रिताः स्म सर्वे वा इल्वलेन वयं प्रभो

हे भगवान! आमचे भीतीदायक बोलणे ऐका. हे प्रभू! आम्हा सर्वांना इल्वलाने निमंत्रित केले आहे.

Verse 17

अस्माकं मृत्युरूपं तद्भोजनं नास्ति संशयः । तदस्मान्रक्ष भगवन्विषण्णागतचेतसः

ते भोजन आमच्यासाठी साक्षात् मृत्युरूप आहे—यात संशय नाही। म्हणून, हे भगवन्, दुःखाने खिन्न मन घेऊन आलो आहोत; आमचे रक्षण करा।

Verse 18

ततः प्रभासमासाद्य यत्र तौ दैत्यपुंगवौ । ब्रह्मघ्रौ पापनिरतौ ददर्श स महामुनिः

त्यानंतर तो प्रभास-क्षेत्री पोहोचला, जिथे ते दोन दैत्यपुंगव होते। ब्राह्मणहंता व पापात रत अशा त्या दोघांना महामुनीने तेथे पाहिले।

Verse 19

वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषरूपं महासुरम् । उवाच देहि मे भोज्यं बुभुक्षा मम वर्तते

मेंढ्याच्या रूपातील तो महान असुर वातापि भोजनासाठी तयार केलेला पाहून तो म्हणाला—“मला खाण्यास द्या; मला भूक लागली आहे।”

Verse 20

इत्युक्तौ स्वागतं तत्र चक्राते मुनये तदा । भगवन्भोजनं तुभ्यं दास्येऽहं बहुविस्तरम् । कियन्मानस्तवाहारस्तावन्मानं पचाम्यहम्

असे बोलताच त्यांनी तेथे मुनिंचे स्वागत केले. म्हणाले—“हे भगवन्, तुम्हाला भरपूर भोजन देईन; तुमच्या भुकेच्या जितक्या प्रमाणात, तितकेच मी शिजवीन।”

Verse 21

अगस्त्य उवाच । अन्नं पचस्व दैत्येन्द्र किंचित्तृप्तिर्भविष्यति । एवमस्त्विति दैत्येन्द्रः पक्वमाह महामुने

अगस्त्य म्हणाले—“हे दैत्येन्द्रा, अन्न शिजव; थोडी तरी तृप्ती होईल.” दैत्यप्रमुख म्हणाला—“एवमस्तु”; आणि महामुनीला म्हणाला—“भोजन शिजले आहे.”

Verse 22

आस्यतामासनमिदं भुज्यतां स्वेच्छया मुने । इत्युक्तोऽघोरमंत्रं स जपन्कल्पांतकारकम् । धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महामुनिः

“हे मुने, या आसनावर बसा; स्वेच्छेने भोजन कर.” असे म्हणताच महर्षीने कल्पान्त-विनाशक अघोर-मंत्र जपत श्रेष्ठ आसनाजवळ जाऊन आसन ग्रहण केले।

Verse 23

तं पर्यवेषद्दैत्येंद्र इल्वलः प्रहसन्निव । शतहस्तप्रमाणेन राशिमन्नस्य सोऽकरोत्

तेव्हा दैत्येंद्र इल्वल जणू हसत-हसत त्याची सेवा करू लागला आणि त्याने शंभर हात मोजमापाचा अन्नाचा मोठा ढीग केला।

Verse 24

ततो हष्टमनाऽगस्त्यः प्राग्रसत्कवलद्वयम् । रूपं कृत्वा महत्तद्वद्यद्वत्सागरशोषणे

मग हर्षित मनाने अगस्त्यांनी प्रथम दोन घास गिळले; जसा समुद्र शोषताना त्यांनी विशाल रूप धारण केले होते, तसाच त्यांनी मोठे रूप घेतले।

Verse 25

समस्तमेव तद्भोज्यं वातापिं बुभुजे ततः । भुक्तवत्यसुरो ह्वानमकरोत्तस्य इल्वलः

मग त्यांनी ते सर्व भोजन वातापीसह भक्षण केले. असुर भक्षिला गेल्यावर इल्वलने त्याला हाक मारली (बाहेर येण्यासाठी).

Verse 26

ततोऽसौ दत्तवानन्नमगस्त्यस्य महात्मनः । भस्मीचकार सर्वं स तदन्नं च सदानवम्

तेव्हा महात्मा अगस्त्यांना दिलेले ते अन्न आणि त्यात अंतर्भूत दानव—हे सर्व त्यांनी भस्म करून टाकले।

Verse 27

इल्वलं क्रोधमुष्ट्या तु भस्मीचक्रे महामुनिः । ततो हाहारवं कृत्वा सर्वे दैत्या ननंशिरे

तेव्हा महामुनींनी क्रोधयुक्त मुष्टिप्रहाराने इल्वलास भस्म केले. मग ‘हाहा’ असा आक्रोश करून सर्व दैत्य पळून गेले.

Verse 28

ततोऽगस्त्यो महातेजा आहूय द्विजपुंगवान् । तत्स्थानं च ददौ तेभ्यो दैत्य्रानां द्रव्यपूरितम्

मग महातेजस्वी अगस्त्यांनी श्रेष्ठ द्विजांना बोलावून दैत्यांच्या धनाने परिपूर्ण ते स्थान त्यांना दिले.

Verse 29

क्षुधा हृता ततो देवि तत्रागस्त्यस्य दानवैः । तेन क्षुधा हरंनाम स्थानमासीद्विजन्मनाम्

मग, हे देवी, तेथे दानवांनी अगस्त्यांची क्षुधा दूर केली; म्हणून द्विजांमध्ये ते स्थान ‘क्षुधाहर’—भूक हरिणारे—या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 30

तस्य पश्चिमभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् । गंगेश्वरमिति ख्यातं गंगया यत्प्रतिष्ठितम्

त्याच्या पश्चिम भागात, फार दूर नाही, ‘गंगेश्वर’ नावाने प्रसिद्ध असे (तीर्थ/शिवालय) आहे, जे गंगादेवीने प्रतिष्ठित केले.

Verse 31

वातापिभक्षणेपूर्वमगस्त्येन महात्मना । दैत्यसंभक्षणोत्पन्नसर्वपातकशुद्धये । समाहूता महादेवि गंगापातकनाशिनी

महात्मा अगस्त्यांनी वातापीचे भक्षण करण्यापूर्वी, हे महादेवी, दैत्यभक्षणातून उत्पन्न होणाऱ्या सर्व पातकांच्या शुद्धीसाठी पातकनाशिनी गंगेचे आवाहन केले गेले.

Verse 32

ततो देवि समा याता गंगा पातकनाशिनी । शुद्धिं चकार तस्यर्षेस्तत्र स्थाने स्थिताऽभवत्

त्यानंतर, हे देवी, पातकनाशिनी गंगा तेथे आली; तिने त्या ऋषीला शुद्ध केले आणि त्याच स्थानी प्रतिष्ठित झाली।

Verse 33

अगस्त्यस्याऽश्रमे रम्ये नृणां पापभयापहे । तत्र गंगेश्वरं दृष्ट्वा अभक्ष्योद्भवपातकात् । मुच्यते नात्र संदेहः स्नानदानजपादिना

अगस्त्यांच्या रम्य आश्रमात, जो मनुष्यांचे पापभय हरतो, तेथे गंगेश्वराचे दर्शन घेतल्याने अभक्ष्याहारातून उत्पन्न पातकापासून मुक्ती मिळते—यात संशय नाही; विशेषतः स्नान, दान, जप इत्यादींनी।

Verse 285

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमेप्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये न्यंकुमतीमाहात्म्येऽगस्त्याश्रमगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या न्यंकुमतीमाहात्म्यात ‘अगस्त्याश्रम-गंगेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा दोनशे पंच्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।