Adhyaya 99
ईश्वर देवीला प्रभासखंडात सोमेशाजवळ चक्रधर (सुदर्शनधारी विष्णू) आणि दंडपाणी (शैव गणेश्वर/रक्षक) एकत्र का स्थित आहेत, याचे तीर्थमाहात्म्य सांगतात. कथा पौंड्रक वासुदेव या भ्रमित राजापासून सुरू होते; तो विष्णूची चिन्हे धारण करून कृष्णाला चक्रादी आयुधे टाकण्याचे आव्हान देतो. भगवान हरि त्याचा दंभ उघड करण्यासाठी काशीमध्येच सुदर्शनाचा प्रयोग करून पौंड्रक व काशिराजाचा वध करतात. काशिराजाच्या पुत्राने शंकराची आराधना करून घोर कृत्या मिळवली; ती द्वारकेकडे धावते. विष्णू सुदर्शन सोडून तिला निष्प्रभ करतात; कृत्या काशीला पळून शंकराच्या आश्रयास जाते. देवास्त्रांच्या संघर्षामुळे लोकहानीचा धोका वाढत असता विष्णू प्रभासात कालभैरव/सोमेशाच्या सान्निध्यात येतात. दंडपाणी संयमाचा उपदेश करतात—चक्र पुन्हा सोडल्यास व्यापक अनर्थ होईल; हरि ते मान्य करून दंडपाणीजवळ चक्रधर रूपाने तेथेच निवास करतात. अखेरीस पूजाविधी व फलश्रुती—प्रथम दंडपाणी, नंतर हरि यांची क्रमाने पूजा केल्यास भक्त पापरूपी कवचातून मुक्त होऊन शुभ गती पावतात. काही चंद्रतिथी, व्रत व उपवास विघ्ननाश व मोक्षाभिमुख पुण्यासाठी विशेष सांगितले आहेत.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि यत्र चक्रधरः स्थितः । दंडपाणिश्च देवेशि यत्रैकस्थानसंस्थितः
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, जिथे चक्रधर विराजमान आहेत तिथे जावे; आणि हे देवेशी, त्याच एकाच स्थानी दंडपाणि देखील प्रतिष्ठित आहेत।
Verse 2
चंद्रेशात्पूर्वदिग्भागे ।सोमेशादुत्तरेस्थितः । धनुषां पंचसंस्थाने गंधर्वेशात्समीपतः
चंद्रेशापासून पूर्व दिशेस आणि सोमेशाच्या उत्तरेस—पाच धनुष्यांच्या अंतरावर—गंधर्वेशाच्या सान्निध्यात ते स्थित आहे।
Verse 3
उमाया नैरृते भागे ब्रह्मदेवर्षिसंस्थितः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि सर्वपातकनाशिनीम्
उमेच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागात ब्रह्मदेवर्षी स्थित आहेत। आता मी त्यांच्या उत्पत्तीची कथा सांगतो—जी सर्व पातकांचा नाश करणारी आहे।
Verse 4
पौंड्रको वासुदेवस्तु वाराणस्यां पुराऽभवत् । तेन श्रुतं पुराणं तु पठ्यमानं द्विजातिभिः
पूर्वी काळी पौंड्रक वासुदेव वाराणसीत राहात होता। तेथे द्विजांकडून पठण होत असलेले पुराण त्याने ऐकले।
Verse 5
कल्पादौ द्वापरांते तु क्षत्रियाणां निवेशने । अवतारं महाबाहुवासुदेवः करिष्यति
कल्पाच्या आरंभी आणि द्वापराच्या शेवटी, क्षत्रियांच्या निवासस्थानी महाबाहू वासुदेव अवतार धारण करतील।
Verse 6
स तु मूढमतिर्मेने अहं विष्णुरिति प्रिये । चिह्नानि धारयामास चक्रादीनि वरानने
परंतु तो मूढबुद्धी, हे प्रिये, ‘मीच विष्णू आहे’ असे मानू लागला। हे वरानने, त्याने चक्रादी चिन्हे धारण करायला सुरुवात केली।
Verse 7
स दूतं प्रेषयामास द्वारकायां महोदरम् । स गत्वा प्राह विष्णुं वै चक्रादीनि परित्यज
त्याने महोदर नावाचा दूत द्वारकेस पाठविला। तो तेथे जाऊन विष्णूस म्हणाला—“चक्रादि आयुधे परित्याग करा.”
Verse 8
इत्याह पौंड्रको राजा नचेद्वधमवा प्स्यसि । ततश्च भगवान्विष्णुः प्राहास्य रुचिरं वचः
असे पौंड्रक राजा म्हणाला—“नाहीतर तू निश्चयाने वधास प्राप्त होशील.” तेव्हा भगवान विष्णू हसत-हसत मधुर वचन बोलले.
Verse 9
वाच्यः स पौंड्रको राजा त्वया हंत वचो मम । गृहीतचक्र एवाहं काशीमागम्य ते पुरीम्
तू त्या पौंड्रक राजाला माझे हे वचन सांग—“मी चक्र हातात धारण करूनच काशीला येऊन तुझ्या पुरीत प्रवेश करीन.”
Verse 10
संत्यक्ष्यामि ततश्चक्रं गदां चेमामसंशयम् । तद्ग्राह्यं भवता चक्रमन्यद्वा यत्तवेप्सितम्
मग मी निःसंशय हे चक्र आणि ही गदा टाकून देईन. ते चक्र तू घे—किंवा तुला जे अन्य आयुध हवे असेल ते घे.
Verse 11
इत्युक्तेऽथ गते दूते संस्मृत्याऽभ्या गतं हरिः । गरुत्मन्तं समारुह्य त्वरितस्तत्पुरं ययौ
हे बोलून दूत निघून गेल्यावर हरिने आपला हेतू स्मरून सिद्धता केली. मग गरुडावर आरूढ होऊन तो त्वरेने त्या नगरास गेला.
Verse 12
मित्रस्नेहात्ततस्तस्य काशिराजः सहानुगः । सर्वसैन्यपरीवारस्ततः पौंड्रमुपाययौ
मग त्याच्यावरील मित्रस्नेहामुळे काशीराज अनुचरांसह, सर्व सैन्याने वेढलेला, पौंड्रास साहाय्य करण्यास निघाला।
Verse 13
ततो बलेन महता काशिराजबलेन च । पौंड्रको वासुदेवोऽसौ केशवाभिमुखो ययौ
नंतर आपल्या महान बळासह व काशीराजाच्या बळासह, ‘वासुदेव’ असे म्हणविणारा तो पौंड्रक केशवाच्या समोर चालून गेला।
Verse 14
तं ददर्श हरिर्दूराद्दुर्वारे स्यंदने स्थितम् । चक्रहस्तं गदाशार्ङ्गसंयुतं गरुडध्वजम्
दूरून हरिने त्याला दुर्जेय रथात स्थित पाहिले—हातात चक्र, गदा व शार्ङ्ग धनुष्ययुक्त, आणि गरुडध्वज धारण केलेला।
Verse 15
तं दृष्ट्वा भावगंभीरं जहास गरुडध्वजः । उवाच पौंड्रकं मूढमात्मचिह्नोपलक्षितम्
त्याचा गंभीर भाव पाहून गरुडध्वजधारी प्रभू हसला आणि स्वतःच्या चिन्हांनी चिन्हित झालेल्या त्या मूढ पौंड्रकास म्हणाला।
Verse 16
पौंड्रकोक्तं त्वया यत्तु दूतवक्त्रेण मां प्रति । समुत्सृजेति चिह्नानि तच्च सर्वं त्यजाम्यहम्
दूताच्या मुखाने तू पौंड्रकाचे जे वचन मला सांगितलेस—‘चिन्हे टाकून दे’—ते सर्व मी आता त्यागतो।
Verse 17
चक्रमेतत्समुत्सृष्टं गदेयं च विस र्जिता । गरुत्मानेष ते गत्वा समारोहतु वै ध्वजम्
हे चक्र सोडले आहे आणि ही गदाही सोडली आहे. तुझा हा गरुड जाऊन तुझ्या ध्वजावर आरूढ होवो.
Verse 18
इत्युच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ निपातितः । रथश्च गदया भग्नो गजाश्चा श्वाश्च चूर्णिताः
असे म्हणून सोडलेल्या चक्राने त्याला खाली पाडले. गदेने रथ मोडला आणि हत्ती व घोडे चक्काचूर झाले.
Verse 19
ततो हाहाकृते लोके काशिनाथो महाबली । युयुधे वासुदेवेन मित्रदुःखेन दुःखितः
त्यानंतर जगात हाहाकार माजला असता, मित्राच्या दुःखाने दुःखी झालेल्या महाबली काशीराजाने वासुदेवाशी युद्ध केले.
Verse 20
ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैश्छित्त्वा तस्य शरैः शिरः । काशीपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल्लोकस्य विस्मयम्
तेव्हा शार्ङ्ग धनुष्यातून सुटलेल्या बाणांनी त्याचे मस्तक छाटून, त्यांनी ते काशीपुरीत फेकले, ज्यामुळे लोकांना विस्मय वाटला.
Verse 21
हत्वा तु पौंड्रकं शौरिः काशिराजं च सानु गम् । पुनर्द्वारवतीं प्राप्तो मृगयाया गतो यथा
पौंड्रक आणि सेवकांसह काशीराजाला मारून, शौरी (कृष्ण) पुन्हा द्वारकेला परतले, जणू काही ते शिकारीहून परत आले असावेत.
Verse 22
ततः काशिपतेः पुत्रः पितुर्दुःखेन दुःखितः । शंकरं तोषयामास स च तस्मै वरं ददौ
तेव्हा काशीपतीचा पुत्र पित्याच्या दुःखाने दुःखी होऊन शंकराची आराधना करू लागला; प्रसन्न होऊन शंकरांनी त्याला वर दिला।
Verse 23
स वव्रे भगवन्कृत्या पितुर्हंतुर्वधाय मे । समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर
त्याने वर मागितला—“हे भगवन्, सुरेश्वर! तुमच्या कृपेने माझ्या पित्याचा हंता कृष्ण याचा वध करण्यासाठी कृत्या उत्पन्न होवो।”
Verse 24
एवं भविष्यतीत्युक्ते दक्षिणाग्नेस्तु मध्यतः । महाकृत्या समुत्तस्थौ प्रस्थिता द्वारकां प्रति
“असेच होईल” असे (शिवांनी) म्हटल्यावर दक्षिणाग्नीच्या मध्यातून एक महाकृत्या उभी राहिली आणि द्वारकेकडे निघाली।
Verse 25
ज्वालामालाकरालां तां यादवा भयविह्वलाः । दृष्ट्वा जनार्द्दनं सर्वे शरणार्थमुपागताः
ज्वालामालांनी घेरलेल्या त्या भयंकर रूपाला पाहून भयाने व्याकुळ झालेले यादव सर्वजण शरण मागण्यासाठी जनार्दनाकडे आले।
Verse 26
ततः सुदर्शनं तस्या मुमोच गरुडध्वजः । वधाय सा ततो भग्ना चक्रतेजोऽभिपीडिता
मग गरुडध्वज (कृष्ण) यांनी तिच्या वधासाठी सुदर्शन चक्र सोडले; चक्राच्या तेजाने दडपली जाऊन ती भग्न होऊन नष्ट झाली।
Verse 27
कृत्यामनुजगामाशु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । कृत्या वाराणसीं प्राप्ता तस्याश्चक्रं तु पृष्ठतः
विष्णूचे सुदर्शनचक्र कृत्येच्या मागे वेगाने धावले. कृत्या वाराणसीस पोहोचली आणि चक्रही तिच्या पाठीमागेच आले.
Verse 28
ततः सा भयसंत्रस्ता शंकरं शरणं गता । सोमनाथं जगन्नाथं नान्यः शक्तो हि रक्षितुम्
मग ती भयाने व्याकुळ होऊन शंकराच्या शरणी गेली—सोमनाथ, जगन्नाथ; कारण त्यांच्यावाचून दुसरा कोणी रक्षणास समर्थ नव्हता.
Verse 29
ततश्चक्रं वरैर्बाणैस्ताडयामास शंकरः । तच्च द्वारवतीं प्राप्तं शिवसायकमिश्रितम्
त्यानंतर शंकराने श्रेष्ठ बाणांनी त्या चक्रावर प्रहार केला; आणि ते चक्र शिवसायकांनी मिश्रित होऊन द्वारवतीस पोहोचले.
Verse 30
तद्दृष्ट्वा शिवनामांकैस्ताडितं भगवान्हरिः । चक्रं शरैस्ततः कुद्धो गृहीत्वा च करेण तत् । जगाम तत्र यत्रास्ते सोमेशः कालभैरवः
शिवनामांकित बाणांनी आपले चक्र ताडलेले पाहून भगवान् हरि क्रुद्ध झाले. मग ते चक्र हातात घेऊन जिथे सोमेश—कालभैरव—विराजमान आहेत तिथे गेले.
Verse 31
स गत्वा रोष ताम्राक्षश्चक्रोद्यतकरः स्थितः । कृत्यां हंतुं मतिं चक्रे कालभैरवनिर्मिताम्
तेथे जाऊन क्रोधाने तांबडे डोळे झालेले, चक्र उगारलेल्या हाताने ते उभे राहिले आणि कालभैरवाने निर्माण केलेल्या कृत्येचा संहार करण्याचा निश्चय केला.
Verse 32
दृष्टो देवैस्ततः सर्वैदंडपाणिगणेन च । देवानां प्रेक्षतां तत्र दण्डपाणिर्महागणः । चक्रोद्यतकरं दृष्ट्वा विष्णुं प्राहाब्जलोचनम्
तेव्हा तो सर्व देवांनी व दंडपाणि-गणांनी पाहिला. देव पाहात असतानाच तेथे महागण दंडपाणिने, चक्र टाकण्यास हात उचललेल्या विष्णूला पाहून, कमलनयन प्रभूस म्हणाले।
Verse 33
दंडपाणिरुवाच । मा क्रोधं कुरु देवेश कृत्यां प्रति जगत्प्रभो
दंडपाणि म्हणाले— हे देवेश, हे जगत्प्रभो, या कृत्येच्या बाबतीत क्रोध करू नकोस।
Verse 34
अमोघं युधि ते चक्रं कृत्या चापि च शांकरी । एवं चक्र विनिर्मुक्ते भवेत्कोधो हरे यदि । भविष्यति महद्दुःखं लोकानां संक्षयो हि वा
युद्धात तुझे चक्र अचूक आहे आणि ही शांकरी कृत्याही प्रचंड आहे. हे हरी, चक्र सुटल्यावरही जर क्रोध टिकून राहिला, तर लोकांना मोठे दुःख होईल—किंवा त्यांचा संहारच होईल।
Verse 35
न मोक्तव्यमतश्चक्र शृणु भूयो वचश्च नः । अत्र स्थाने नियुक्तोऽहं शंकरेण पुरा हरे
म्हणून चक्र सोडू नये; माझे वचन पुन्हा ऐक. हे हरी, याच स्थानी पूर्वी शंकरांनी मला नियुक्त केले होते।
Verse 36
पापिनां रक्षणार्थं वै विघ्नार्थं दुष्टचेतसाम् । तस्मात्त्वं मम सांनिध्ये तिष्ठ चक्रधरो हरे
खरेच (मला) पाप्यांचेही रक्षण करण्यासाठी आणि दुष्टचित्तांना अडथळा घालण्यासाठी नेमले आहे. म्हणून, हे चक्रधारी हरी, माझ्या सान्निध्यात येथेच थांब.
Verse 37
अत्र चक्रधरं देवं पूजयिष्यंति मानवाः । धूपमाल्योपहारैश्च नैवेद्यैर्विवि धैरपि
येथे मानव चक्रधारी देवाचे धूप, माळा, उपहार आणि नानाविध नैवेद्यांनी पूजन करतील।
Verse 38
विष्णुरुवाच । एष एव निवृत्तोहं तव वाक्यांकुशेन वै । अत्र चक्रोद्यतकरः स्थास्ये तव समीपतः
विष्णू म्हणाले—तुझ्या वचनांच्या अंकुशानेच मी खरोखर निवृत्त झालो आहे। येथे हातात चक्र उचलून मी तुझ्या समीप उभा राहीन।
Verse 39
एवं हि स्थितोदेवस्तत्र चक्रधरः प्रिये । दंडपाणिश्च भगवान्मम रूपी गणेश्वरः
हे प्रिये, अशा प्रकारे तेथे चक्रधारी देव स्थित आहेत; आणि तेथेच दंडपाणी—भगवान गणेश्वर—जो माझ्याच स्वरूपाचा आहे, तोही विराजमान आहे।
Verse 40
यस्तौ पूजयते भक्त्या दंडपाणिहरी क्रमात् । स पाप कंचुकैर्मुक्तो गच्छेच्छिवपुरं नरः
जो भक्तीने क्रमाने त्या दोघांचे—दंडपाणी आणि हरीचे—पूजन करतो, तो पापरूपी कंचुकांपासून मुक्त होऊन शिवपुरास जातो।
Verse 41
माघे मासि चतुर्द्दश्यां कृष्णाष्टम्यां विशेषतः । गंधधूपोपहारैर्यः पूजयेद्दण्डनायकम् । तस्य क्षेत्रे निवसतो न विघ्नं जायते क्वचित्
माघ महिन्यात, विशेषतः चतुर्दशी व कृष्णाष्टमीला, जो गंध, धूप व उपहारांनी दंडनायकाचे पूजन करतो—या क्षेत्रात निवास करणाऱ्यास कुठेही विघ्न होत नाही।
Verse 42
एकादश्यां जिताहारो योऽर्चयेच्चक्रपाणिनम् । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्याति विष्णोः सलोकताम्
एकादशीला जो आहारसंयम ठेवून चक्रपाणी भगवानांचे पूजन करतो, तो सर्व पातकांपासून मुक्त होऊन विष्णुलोकात सलोकता प्राप्त करतो।
Verse 43
इति संक्षेपतः प्रोक्तं माहात्म्यं चक्रपाणिनः । दण्डपाणिगणस्यापि श्रुतं पापौघनाशनम्
अशा रीतीने संक्षेपाने चक्रपाणीचे माहात्म्य सांगितले; तसेच दण्डपाणीच्या गणांचेही पापसमूह नाश करणारे चरित्र ऐकले गेले।