Adhyaya 139

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चित्रादित्यमनुत्तमम् । तस्यैव दक्षिणे भागे व्रह्मकुण्डसमीपतः

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, अनुपम चित्रादित्याच्या धामास जावे; आणि त्याच्याच दक्षिण भागात, ब्रह्मकुंडाच्या समीप।

Verse 2

महाप्रभावो देवेशि सर्वदारिद्र्यनाशनः । मित्रो नाम पुरा देवि धर्मात्माऽभूद्धरातले । कायस्थः सर्वभूतानां नित्यं भूतहिते रतः

हे देवेशी, हे (तीर्थ/देवता) महाप्रभावी असून सर्व प्रकारच्या दारिद्र्याचा नाश करणारा आहे। पूर्वी, हे देवी, धरतीवर ‘मित्र’ नावाचा धर्मात्मा कायस्थ होता, जो नित्य सर्व भूतांच्या हितासाठी रत असे।

Verse 3

तस्यापत्यद्वयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । पुत्रः परमतेजस्वी चित्रोनाम वरानने

योग्य ऋतुकाळी त्याच्यापासून दोन अपत्ये जन्मली. हे वरानने! त्यांपैकी एक परम तेजस्वी पुत्र होता; त्याचे नाव ‘चित्र’ असे होते.

Verse 4

तथा चित्राऽभवत्कन्या रूपाढ्या शीलमंडना

तसेच ‘चित्रा’ नावाची कन्याही जन्मली; ती रूपसमृद्ध होती आणि शीलगुणांनी अलंकृत होती.

Verse 5

आभ्यां तु जातमात्राभ्यां मित्रः पञ्चत्वमेयिवान् । अथ तस्य वरा भार्या सह तेनाग्निमाविशत्

परंतु ती दोन्ही अपत्ये जन्मताच मित्र पंचत्वास गेला. मग त्याची श्रेष्ठ पत्नीही त्याच्यासह अग्निप्रवेश करून सती झाली.

Verse 6

अथ तौ बालकौ दीनावृषिभिः परिपालितौ । वृद्धिं गतौ महारण्ये बालावेव स्थितौ व्रते

मग ते दोन्ही दीन बालक ऋषींनी सांभाळले. ते महान अरण्यात वाढले आणि व्रत-नियमांत असेच स्थिर राहिले, जणू अजूनही बालकच.

Verse 7

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपः परममास्थितौ । प्रतिष्ठाप्य महा देवं भास्करं वारितस्करम्

प्रभासक्षेत्री येऊन त्यांनी परम तप आचरले. आणि जलजन्य आपत्ती व चोरभय दूर करणाऱ्या महादेव भास्कराची प्रतिष्ठापना केली.

Verse 8

पूजयामास धर्मात्मा धूपमाल्यानुलेपनैः । वसिष्ठकथितैश्चैव ह्यष्टषष्टिसमन्वितैः । नामभिः सूर्यदेवेशं तुष्टाव प्राञ्जलिः प्रभुम्

त्या धर्मात्म्याने धूप, माळा व चंदनादि लेपनांनी पूजा केली. वसिष्ठांनी सांगितलेल्या अडुसष्ट नामांनी, हात जोडून, देवाधिदेव सूर्यप्रभूची स्तुती केली.

Verse 9

चित्र उवाच । प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं गगनाधिपम् । आदिदेवं जगन्नाथं पापघ्नं रोगनाशनम्

चित्र म्हणाला—मी मस्तक नमवून गगनाधिप भास्करदेवाला प्रणाम करतो. तो आदिदेव, जगन्नाथ, पापहारी व रोगनाशक आहे.

Verse 10

सहस्राक्षं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम्

मी सहस्र नेत्रांचा, सहस्र अंशूंचा, सहस्र किरणांनी तेजस्वी अशा प्रभूची स्तुती करतो.

Verse 11

तमहं संस्तविष्यामि संपृक्तं गुह्यनामभिः । मुंडीरस्वामिनं प्रातर्गंगासागरसंगमे । कालप्रियं तु मध्याह्ने यमुनातीरमाश्रितम्

मी त्या प्रभूचे गूढ (पवित्र) नाम उच्चारून स्तवन करीन—प्रातःकाळी गंगा-सागर संगमावर ‘मुंडीरस्वामी’ म्हणून, आणि मध्यान्ही यमुना-तीरी आश्रित ‘कालप्रिय’ म्हणून।

Verse 12

मूलस्थानं चास्तमने चन्द्रभागातटे स्थितम् । यत्र सांबः स्वयं सिद्ध उपवासपरायणः

आणि अस्तकाळी चंद्रभागा-तीरी स्थित ‘मूलस्थान’ आहे; जिथे उपवासपरायण सांबाने स्वतः सिद्धी प्राप्त केली.

Verse 13

वाराणस्यां लोहिताक्षं गोभिलाक्षे बृहन्मुखम् । प्रयागेषु प्रतिष्ठानं वृद्धादित्यं महाद्युतिम्

वाराणसीत तो ‘लोहिताक्ष’, गोभिलाक्षे ‘बृहन्मुख’ असे ते विराजतात। प्रयागांत ‘प्रतिष्ठान’ आणि महातेजस्वी ‘वृद्धादित्य’ रूपाने पूजिले जातात।

Verse 14

कोट्यक्षे द्वादशादित्यं गंगादित्यं चतुर्घटे । नैमिषे चैव गोघ्ने च भद्रं भद्रपुटे स्थितम्

कोट्यक्षे ते ‘द्वादशादित्य’, चतुर्घटात ‘गंगादित्य’ आहेत। नैमिषे तसेच गोघ्ने ‘भद्र’—भद्रपुटी स्थित असे पूजिले जातात।

Verse 15

जयायां विजयादित्यं प्रभासे स्वर्णवेतसम् । कुरुक्षेत्रे च सामंतं त्रिमंत्रं च इलावृते

जयामध्ये ते ‘विजयादित्य’, प्रभासे ‘स्वर्णवेतस’ आहेत। कुरुक्षेत्रात ‘सामंत’ आणि इलावृतात ‘त्रिमंत्र’ रूपाने विराजतात।

Verse 16

महेन्द्रे क्रमणादित्यमृणे सिद्धेश्वरं विदुः । कौशांब्यां पद्मबोधं च ब्रह्मबाहौ दिवाकरम्

महेन्द्रावर ते ‘क्रमणादित्य’, ऋणस्थानी ‘सिद्धेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत। कौशांबीमध्ये ‘पद्मबोध’ आणि ब्रह्मबाहूत ‘दिवाकर’ रूपे दिसते।

Verse 17

केदारे चण्डकांतिं च नित्ये च तिमिरापहम् । गंगामार्गे शिवद्वारमादित्यं भूप्रदी पने

केदारात ते ‘चण्डकांति’, नित्यस्थानी ‘तिमिरापह’—अंधार नाश करणारे. गंगामार्गी ते ‘शिवद्वार-आदित्य’, पृथ्वीला प्रकाश देणारे आहेत।

Verse 18

हंसं सरस्वतीतीरे विश्वामित्रं पृथूदके । उज्जयिन्यां नरद्वीपं सिद्धायाममलद्युतिम्

सरस्वतीतीरी तो ‘हंस’, पृथूदकात ‘विश्वामित्र’; उज्जयिनीत ‘नरद्वीप’, आणि सिद्धायां ‘अमलद्युति’—निर्मळ तेजस्वी।

Verse 19

सूर्यं कुन्तीकुमारे च पञ्चनद्यां विभावसुम् । मथुरायां विमलादित्यं संज्ञादित्यं तु संज्ञिके

कुन्तीकुमारे येथे ते ‘सूर्य’ म्हणून पूजिले जातात, पञ्चनदीत ‘विभावसु’; मथुरेत ‘विमलादित्य’, आणि संज्ञिकेत ‘संज्ञादित्य’।

Verse 20

श्रीकण्ठे चैव मार्तण्डं दशार्णे दशकं स्मृतम् । गोधने गोपतिं देवं कर्णं चैव मरुस्थले

श्रीकण्ठे ते ‘मार्तण्ड’ म्हणून प्रसिद्ध, दशार्णात ‘दशक’ म्हणून स्मरणीय; गोधनात दिव्य ‘गोपती’, आणि मरुस्थली ‘कर्ण’।

Verse 21

पुष्पं देवपुरे चैव केशवार्कं तु लोहिते । वैदिशे चैव शार्दूलं शोणे वारुणवासिनम्

देवपुरात ते ‘पुष्प’ म्हणून स्तुत, लोहितात ‘केशवार्क’; वैदिशात ‘शार्दूल’, आणि शोणात ‘वारुणवासिन्’।

Verse 22

वर्धमाने च सांबाख्यं कामरूपे शुभंकरम् । मिहिरं कान्यकुब्जे च मंदारं पुण्यवर्धने

वर्धमानात ते ‘सांबाख्य’ म्हणून ओळखले जातात, कामरूपात ‘शुभंकर’; कान्यकुब्जात ‘मिहिर’, आणि पुण्यवर्धनात ‘मंदार’।

Verse 23

गन्धारे क्षोभणादित्यं लंकायाममरद्युतिम् । कर्णादित्यं च चंपायां प्रबोधे शुभदर्शिनम्

गंधारात तो भगवान “क्षोभणादित्य” म्हणून प्रसिद्ध; लंकेत “अमरद्युति”; चंपेत “कर्णादित्य”; आणि प्रबोधात “शुभदर्शिन” असे पूजिले जातात।

Verse 24

द्वारा वत्यां तु पार्वत्यं हिमवन्ते हिमापहम् । महातेजं तु लौहित्ये अमलांगे च धूजटिम्

द्वारावतीत ते “पार्वत्य” म्हणून ओळखले जातात; हिमवंतात “हिमापह”; लौहित्यात “महातेज”; आणि अमलांगात “धूजटि” असे नाम आहे।

Verse 25

रोहिके तु कुमाराख्यं पद्मायां पद्मसंभवम् । धर्मादित्यं तु लाटायां मर्द्दके स्थविरं विदुः

रोहिकेत ते “कुमाराख्य” म्हणतात; पद्मायां “पद्मसंभव”; लाटेत “धर्मादित्य”; आणि मर्द्दकेत “स्थविर” असे विद्वान जाणतात।

Verse 26

सुखप्रदं तु कौबेर्यां कोसले गोपतिं तथा । कौंकणे तु पद्मदेवं तापनं विन्ध्यपर्वते

कौबेरीत ते “सुखप्रद”; कोसलात “गोपति”; कोंकणात “पद्मदेव”; आणि विन्ध्यपर्वतावर “तापन” म्हणून कीर्तित आहेत।

Verse 27

त्वष्टारं चैव काश्मीरे चरित्रे रत्नसंभवम् । पुष्करे हेमगर्भस्थं विद्यात्सूर्यं गभस्तिके

काश्मीरात ते “त्वष्टा”; चरित्रे “रत्नसंभव”; पुष्करात “हेमगर्भस्थ”; आणि गभस्तिकेत “सूर्य” असे जाणावे।

Verse 28

प्रकाशायां तु मुज्झालं तीर्थग्रामे प्रभाकरम् । कांपिल्ये रिल्लकादित्यं धनके धनवासिनम्

प्रकाशा येथे तो ‘मुज्झाल’ म्हणून ओळखला जातो; तीर्थग्रामात ‘प्रभाकर’; कांपिल्य येथे ‘रिल्लकादित्य’; आणि धनक येथे ‘धनवासिन’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 29

अनलं नर्मदातीरे सर्वत्र गमनाधिकम् । अष्टषष्टिं तु देवस्य भास्करस्यामितद्युतेः

नर्मदेच्या तीरावर ‘अनल’ नावाचे व्रत/अनुष्ठान आहे, जे सर्वत्र श्रेष्ठ गमन-स्वातंत्र्य देणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे। तेथे अमित तेजस्वी भास्करदेवाची अष्टषष्टि-विध स्तुती-पूजा करावी।

Verse 30

प्रातरुत्थाय वै नित्यं शक्तिमाञ्छुचिमान्नरः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो पुरुष दररोज पहाटे उठून—शक्तिमान व शुचिर्भूत होऊन—ही स्तुती पठण करतो किंवा ऐकतोसुद्धा, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 31

राज्यार्थी लभते राज्यं धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान्सौख्यार्थी लभते सुखम्

राज्याची इच्छा करणारा राज्य प्राप्त करतो, धनाची इच्छा करणारा धन प्राप्त करतो। पुत्राची इच्छा करणारा पुत्र प्राप्त करतो, आणि सुखाची इच्छा करणारा सुख प्राप्त करतो।

Verse 32

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्तान्प्राप्नोति मानवः

रोगाने पीडित मनुष्य रोगातून मुक्त होतो, आणि बांधलेला बंधनातून सुटतो। मनुष्य ज्या-ज्या इच्छा प्रार्थनेने मागतो, त्या-त्या तो क्रमाने प्राप्त करतो।

Verse 33

ईश्वर उवाच । एवं च स्तुवतस्तस्य चित्रस्य विमलात्मनः । ततस्तुष्टः सहस्रांशुः कालेन महता विभुः

ईश्वर म्हणाले—निर्मळात्मा चित्र असा स्तुती करीत राहिला; दीर्घ काळानंतर, विभू सहस्रांशु सूर्यदेव प्रसन्न झाले।

Verse 34

अब्रवीद्वत्स भद्रं ते वरं वरय सुव्रत

सूर्य म्हणाले—वत्सा, तुझे कल्याण असो। हे सुव्रत, एक वर माग।

Verse 35

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो भगवंस्तीक्ष्णदीधितेः । प्रौढत्वं सर्वकार्येषु नय मां ज्ञानितां तथा

तो म्हणाला—हे तीक्ष्ण तेजस्वी भगवन्, आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल तर सर्व कार्यांत मला प्रौढत्व द्या आणि मला खऱ्या ज्ञानाच्या अवस्थेकडेही नेा।

Verse 36

तत्तथेति प्रति ज्ञातं सूर्येण वरवर्णिनि । ततः सर्वज्ञतां प्राप्तश्चित्रो मित्रकुलोद्भवः

वरवर्णिनी सभेत सूर्याने “तथास्तु” असे मान्य केले; तेव्हा मित्रकुलोत्पन्न चित्राला सर्वज्ञता प्राप्त झाली।

Verse 37

तं ज्ञात्वा धर्मराजस्तु बुद्ध्या परमया युतम् । चिंतयामास मेधावी लेख कोऽयं भवेद्यदि

त्याला परम बुद्धीने युक्त जाणून, मेधावी धर्मराज विचार करू लागले—“हा जर माझा लेखक झाला, तर काय काय साध्य होईल?”

Verse 38

ततो मे सर्वसिद्धिः स्यान्निर्वृतिश्च परा भवेत् । एवं चिंतयतस्तस्य धर्मराजस्य भामिनि

“मग सर्व सिद्धी माझ्या होतील आणि परम निर्वृती प्रकट होईल.” हे भामिनि, धर्मराज असेच मनात चिंतन करीत होते—(पुढे कथा चालते).

Verse 39

अग्नितीर्थे गते चित्रे स्ना नार्थं लवणाम्भसि । स तत्र प्रविशन्नेव नीतस्तु यमकिंकरैः

चित्र अग्नितीर्थास गेला, समुद्राच्या लवण जलात स्नान करण्यासाठी; तेथे पाऊल टाकताच यमकिंकरांनी त्याला पकडून नेले.

Verse 40

सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः । स चित्रगुप्तनामाऽभूद्विश्वचारित्रलेखकः

हे महादेवि, यमाच्या आज्ञेस परायण असलेल्या दूतांनी त्याला देहासहित नेले; आणि तो ‘चित्रगुप्त’ नावाने विश्वाच्या आचरणाचा लेखनिक झाला.

Verse 41

चित्रादित्येतिनामाऽभूत्ततो लोके वरानने

मग, हे वरानने, लोकात तो ‘चित्रादित्य’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 42

सप्तम्यां नियताहारो यस्तं पूजयते नरः । सप्त जन्मानि दारिद्र्यं न दुःखं तस्य जायते

जो मनुष्य सप्तमीला नियत आहार ठेवून त्याची पूजा करतो, त्याला सात जन्मांपर्यंत ना दारिद्र्य येते, ना दुःख उत्पन्न होते.

Verse 43

तत्रैव चाश्वो दातव्यः सकोषं खड्गमेव च । हिरण्यं चैव विप्राय एवं यात्राफलं लभेत्

तेथेच घोड्याचे दान करावे, म्यानासहित खड्गही द्यावा; आणि ब्राह्मणास सुवर्ण अर्पण करावे—असे केल्याने यात्रेचे फळ मिळते।

Verse 139

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।