Adhyaya 114
ईश्वर देवीला ‘वामन-स्वामी’ नावाच्या विष्णु-तीर्थास जाण्याचा उपदेश करतात. हे तीर्थ पापप्रणाशक व सर्वपातकनाशक असून पुष्कराच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागाजवळ आहे असे सांगितले आहे. येथे बलिबंधनाची कथा येते—त्रिविक्रम विष्णूची तीन पावले: पहिले पाऊल या स्थानी उजव्या पायाने, दुसरे मेरुशिखरावर, आणि तिसरे आकाशात; तिसऱ्या पावलाने विश्वसीमा भेदली जाते व तेथून जल प्रकट होऊन ‘विष्णुपदी’ गंगा म्हणून प्रसिद्ध होते। ‘पुष्कर’ या शब्दाची व्युत्पत्ती ‘आकाश’ व ‘जल’ या अर्थांनी सांगून, प्रजापती-संबंधित पवित्र संगमत्व अधोरेखित केले आहे. येथे स्नान करून हरिपदचिन्हाचे दर्शन घेतल्यास हरिच्या परमधामाची प्राप्ती, पिंडदानाने पितरांची दीर्घ तृप्ती, तसेच नियमशील ब्राह्मणास पादुका दान केल्यास विष्णुलोकात सन्मानित वाहनप्राप्तीचे पुण्य वर्णिले आहे. वसिष्ठांची गाथा उद्धृत करून तीर्थाची शुद्धिकारक महिमा दृढ केली आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि विष्णुं पापप्रणाशनम् । वामनस्वामिनामानं सर्वपातकनाशनम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवि! त्यानंतर पापांचा नाश करणाऱ्या विष्णूकडे जावे; ते ‘वामनस्वामी’ या नावाने प्रसिद्ध असून सर्व पातकांचा विनाश करतात.
Verse 2
पुष्करान्नैरृते भागे धनुर्विशतिभिः स्मृतम् । यदा बद्धो बलिर्देवि विष्णुना प्रभविष्णुना
पुष्कराच्या नैऋत्य (दक्षिण-पश्चिम) भागी वीस धनुष्यांच्या अंतरावर तो प्रदेश सांगितला आहे। हे देवी, तेथेच प्रभविष्णु श्रीविष्णूंनी बलिला बांधिले होते।
Verse 3
तदा तत्र पदं न्यस्तं दक्षिणं विश्वरूपिणा । द्वितीयं मेरुशृंगे तु तृतीयं गगने प्रिये
तेव्हा विश्वरूपधारी (वामन/विष्णु) यांनी तेथे आपला उजवा पाऊल ठेवला। दुसरे पाऊल मेरुशिखरावर, आणि तिसरे, हे प्रिये, आकाशात होते।
Verse 4
यावदूर्ध्वं चोत्क्षिपति तावद्भिन्नं सुदूरतः । पादाग्रेण तु ब्रह्माण्डं निष्क्रान्तं सलिलं ततः
जितके वर त्यांनी उचलले, तितक्याच दूरवर ते विदीर्ण झाले। आणि त्यांच्या पायाच्या अग्रभागाने ब्रह्मांडाचे आवरण भेदले गेले; तेथून जल बाहेर आले।
Verse 5
ततः स्वजानुमात्रेण संप्राप्तं पृथिवीतले । ततो विष्णुपदी गंगा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ
नंतर ती त्यांच्या स्वतःच्या गुडघ्याच्या मापापर्यंत उतरून पृथ्वीवर आली। त्या घटनेपासून गंगा पृथ्वीवर ‘विष्णुपदी’—विष्णूच्या चरणातून उत्पन्न—म्हणून प्रसिद्ध झाली।
Verse 6
पूर्वं सा पुष्करे प्राप्ता पुष्करात्सा महानदी । पुष्करं कथ्यते व्योम पुष्करं कथ्यते जलम् । तेन तत्पुष्करं ख्यातं संनिधानं प्रजापतेः
प्रथम ती पुष्करास आली; आणि पुष्करातून ती महानदी पुढे प्रवाहित झाली। ‘पुष्कर’ याला व्योम (आकाश) असेही म्हणतात आणि ‘पुष्कर’ याला जल असेही म्हणतात; म्हणून तो पुष्कर प्रजापतीच्या पावन सन्निधानस्थान म्हणून ख्यात आहे।
Verse 7
तत्र स्नानं नरः कृत्वा यः पश्यति हरेः पदम् । स याति परमं स्थानं यत्र देवो हरिः स्वयम्
तेथे स्नान करून जो मनुष्य हरिचे पादचिन्ह दर्शन करतो, तो त्या परम धामास जातो—जिथे स्वयं देव हरि निवास करतो।
Verse 8
तत्र पिंडप्रदानेन तृप्तिः स्यात्कोटिवार्षिकी । पितॄणां च वरारोहे ह्येतदाह हरिः स्वयम्
हे वरारोहे! तेथे पिंडदान केल्याने पितरांना कोटी वर्षे तृप्ती मिळते—असे स्वयं हरि सांगतात।
Verse 9
अत्र गाथा पुरा गीता वसिष्ठेन महर्षिणा । वामनस्वामिनं दृष्ट्वा तां शृणुष्व समाहिता
या विषयात महर्षी वसिष्ठांनी प्राचीनकाळी वामनस्वामीचे दर्शन घेऊन एक गाथा गायिली; ती एकाग्र होऊन ऐक।
Verse 10
स्नात्वा तु पुष्करे तीर्थे दृष्ट्वा विष्णुपदं ततः । अपि कृत्वा महत्पापं किमतः परितप्यते
पुष्कर तीर्थात स्नान करून नंतर विष्णुपदाचे दर्शन घेतल्यावर, मोठे पाप केले असले तरी—मग कशाला खेद करावा?
Verse 11
यस्तत्रोपानहौ दद्याद्ब्राह्मणाय यतव्रतः । स यानवरमारूढो विष्णुलोके महीयते
जो तेथे व्रतनिष्ठ व संयमी होऊन ब्राह्मणाला पादुका-युग्म दान देतो, तो विष्णुलोकात उत्तम वाहनावर आरूढ झाल्यासारखा गौरविला जातो।
Verse 114
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्र माहात्म्ये वामनस्वामिमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुर्दशोत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशीसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘वामनस्वामी-माहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे चौदावा अध्याय समाप्त झाला।