Adhyaya 49

Verse 1

ईश्वर उवाच । तस्माच्छुक्रेश्वराद्गच्छेद्देवि लिंगं महाप्रभम् । शनैश्चरैश्वरंनाम महापातकनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—म्हणून, हे देवि, शुक्रेश्वरापासून पुढे त्या महाप्रभ लिंगाकडे जा, ज्याचे नाव शनैश्चरैश्वर आहे; ते महापातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

बुधेश्वरात्पश्चिमतो ह्यजादेव्यग्निगोचरे । तस्या धनुः पंचकेन नातिदूरे व्यवस्थितम्

बुधेश्वराच्या पश्चिमेस, अजादेवीच्या पवित्र अग्निस्थानाच्या निकट, ते पाच धनुष्यांच्या अंतरावर—अतिदूर नाही—स्थित आहे।

Verse 3

कल्पलिंगं महादेवि पूजितं देवदानवैः । छायापुत्रेण संतप्तं तपः परमदुष्करम्

हे महादेवि, ते कल्पलिंग आहे, ज्याची पूजा देव व दानवांनी केली आहे; छायापुत्राने तेथे क्लेशाने संतप्त होऊन परम दुष्कर तप केले।

Verse 4

अनादि निधनो देवो येन लिंगेऽवतारितः । प्राप्तवान्यो ग्रहेशत्वं भक्त्या शंभोः प्रसादतः

ज्याने त्या लिंगात अनादि व निधनरहित देवाची प्रतिष्ठा केली, त्याने भक्तीने व शंभूच्या कृपेने ग्रहेशत्व प्राप्त केले।

Verse 5

यस्य दृष्ट्या बिभेति स्म देवासुरगणो महान् । न स कोऽप्यस्ति वै प्राणी ब्रह्मांडे सचराचरे

ज्याच्या दृष्टीने देवासुरांचे महान् गणही भयभीत होतात—चराचर ब्रह्मांडात असा कोणताही प्राणी नाही जो त्याच्या अधीन नाही।

Verse 6

देवो वा दानवो वापि सौरिणा पीडितो न यः । शनिवारेण संपूज्य भक्त्या सौरीश्वरं शिवम्

देव असो वा दानव—जो सौरि (शनि)च्या पीडेत असतो, तो शनिवारी भक्तीने सौरीश्वर शिवाची पूजा केल्यास त्या त्रासातून मुक्त होतो।

Verse 7

शमीपत्रैर्महादेवि तिलमाषगुडौदनैः । संतर्प्य तु विधानेन दद्यात्कृष्णं वृषं द्विजे

हे महादेवी, शमीपत्रे, तीळ, उडीद, गूळ व भात यांनी विधिपूर्वक संतर्पण करून, नियमाप्रमाणे द्विजास काळा वृषभ दान द्यावा।

Verse 8

स्तुत्वा स्तोत्रैश्च विविधैः पुराणश्रुतिसंभवैः । अथ वैकेन देवेशः स्तोत्रेण परितोषितः

पुराण व श्रुतीतून उद्भवलेल्या विविध स्तोत्रांनी स्तुती केल्यावर, देवेश एका विशेष स्तोत्राने अत्यंत संतुष्ट झाले।

Verse 9

राज्ञा दशरथेनैव कृतेन तु बलीयसा । स्तुत्यः सौरीश्वरो देवः सर्वपीडोपशांतये

राजा दशरथाने रचलेले ते अत्यंत प्रभावी स्तोत्र सर्व पीडांचे उपशमन व्हावे म्हणून देव सौरीश्वराच्या स्तुतीसाठी नित्य पठनीय आहे।

Verse 10

देव्यु वाच । कथं दशरथो राजा चक्रे शानैश्चरीं स्तुतिम् । कथं संतुष्टिमगमत्तस्य देवः शनैश्चरः

देवी म्हणाली—राजा दशरथाने शनैश्चराची स्तुती कशी केली? आणि तो देव शनैश्चर त्याच्यावर कसा संतुष्ट झाला?

Verse 11

ईश्वर उवाच । रघुवंशेऽति विख्यातो राजा दशरथो बली । चक्रवर्ती स विज्ञेयः सप्तद्वीपाधिपः पुरा

ईश्वर म्हणाले—रघुवंशात अतिविख्यात असा पराक्रमी राजा दशरथ होता. तो चक्रवर्ती जाणावा; पूर्वी तो सप्तद्वीपांचा अधिपती होता.

Verse 12

कृत्तिकांते शनिं कृत्वा दैवज्ञैर्ज्ञापितो हि सः । रोहिणीं भेद यित्वा तु शनिर्यास्यति सांप्रतम्

दैवज्ञांनी त्याला सांगितले की शनि कृत्तिकेच्या अंतास पोहोचला आहे; आता तो आपल्या मार्गाने रोहिणीला भेदून पुढे जाईल.

Verse 13

उक्तं शकटभेदं तु सुरासुरभयंकरम् । द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं भविष्यति सुदारुणम्

‘शकटभेद’ होईल असे सांगितले गेले—जो देव-दानवांना भयावह आहे; आणि बारा वर्षे अत्यंत दारुण दुर्भिक्ष पडेल.

Verse 14

एतच्छ्रुत्वा मुनेर्वाक्यं मंत्रिभिः सहितो नृपः । आकुलं तु जगद्दृष्ट्वा पौरजानपदादिकम्

मुनींचे वचन ऐकून राजा मंत्र्यांसह पुढे झाला आणि नगरवासी, जनपदवासी इत्यादींसह सर्व जगत् व्याकुळ झालेले पाहिले।

Verse 15

वदंति सततं लोका नियमेन समागताः । देशाश्च नगर ग्रामा भयाक्रांताः समंततः । मुनीन्वसिष्ठप्रमुखान्पप्रच्छ च स्वयं नृपः

नियमाने जमलेले लोक सतत त्या संकटाची चर्चा करीत होते; देश, नगर व ग्राम सर्वत्र भयग्रस्त झाले होते. तेव्हा राजा स्वतः वसिष्ठप्रमुख मुनींना जाऊन विचारू लागला।

Verse 16

दशरथ उवाच । समाधानं किमत्रास्ते ब्रूहि मे द्विज सत्तम

दशरथ म्हणाला—“या विषयात उपाय काय आहे? हे द्विजश्रेष्ठ, मला सांगा।”

Verse 17

वसिष्ठ उवाच । प्राजापत्ये च नक्षत्रे तस्मिन्भिन्ने कुतः प्रजाः । अयं योगो ह्यसाध्यस्तु ब्रह्मादींद्रादिभिः सुरैः

वसिष्ठ म्हणाले—“तो प्राजापत्य नक्षत्र भंग पावल्यावर प्रजांचे कल्याण कसे होईल? हा योग ब्रह्मा, इंद्र इत्यादी देवांनाही साध्य नाही।”

Verse 18

तदा संचिंत्य मनसा साहसं परमं महत् । समादाय धनुर्दिव्यं दिव्यैरस्त्रैः समन्वितम्

तेव्हा मनात विचार करून त्याने परम महान साहसाचा निश्चय केला आणि दिव्य अस्त्रांनी युक्त असे दिव्य धनुष्य उचलले।

Verse 19

रथमारुह्य वेगेन गतो नक्षत्रमंडलम् । रथं तु कांचनं दिव्यं मणिरत्नविभूषितम्

तो रथावर आरूढ होऊन वेगाने नक्षत्रमंडळाकडे गेला। तो रथ दिव्य व सुवर्णमय होता, मणि-रत्नांनी विभूषित।

Verse 20

ध्वजैश्च चामरैश्छत्रैः किंकिणैरथ शोभितम् । हंसवर्णहयैर्युक्तं महाकेतुसमन्वितम्

तो ध्वज, चामर, छत्रे आणि झंकारणाऱ्या किंकिण्यांनी शोभित होता. हंसवर्ण शुभ्र अश्वांनी युक्त व महाकेतूने अलंकृत होता.

Verse 21

दीप्यमानो महारत्नैः किरीटमुकुटोज्ज्वलः । बभ्राज स तदाकाशे द्वितीय इव भास्करः

महान रत्नांनी दीप्त, किरीट-मुकुटाने उज्ज्वल असा तो आकाशात जणू दुसरा भास्करच शोभून दिसला.

Verse 22

आकर्णं चापमापूर्य संहारास्त्रं नियोज्य च । कृत्तिकांते शनिं ज्ञात्वा प्रविश्य किल रोहिणीम्

त्याने धनुष्य कानापर्यंत ताणून संहारास्त्र लावले. कृत्तिकेच्या अंतस्थानी शनीला ओळखून तो खरोखरच रोहिणीत प्रविष्ट झाला.

Verse 23

दृष्ट्वा दशरथोऽस्याग्रे तस्थौ सभ्रुकुटीमुखः । संहारास्त्रं शनिर्दृष्ट्वा सुरासुरविमर्द्दनम्

त्याला समोर उभा पाहून दशरथ भुवया उंचावून तिथेच स्थिर राहिला. आणि शनीने संहारास्त्र पाहिले—जे देव-असुरांचा मर्दन करणारे आहे—

Verse 24

हसित्वा तद्रयात्सौरिरिदं वचनमब्रवीत् । पौरुषं तव राजेंद्र परं रिपुभयंकरम्

तेव्हा सूर्यपुत्र शनी हसून म्हणाला— “राजेंद्र, तुझे पौरुष परम आहे; ते शत्रूंना अत्यंत भयकारक आहे.”

Verse 25

देवासुरमनुष्याश्च सिद्धविद्याधरोरगाः । मया विलोकिताः सर्वे भयं चाशु व्रजंति ते

देव, असुर, मनुष्य, सिद्ध, विद्याधर आणि नाग— ज्यांच्यावर मी नजर टाकतो, ते सर्वजण तत्क्षणी भयग्रस्त होतात.

Verse 26

तुष्टोहं तव राजेंद्र तपसा पौरुषेण च । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि मनसा यदभीप्सितम्

राजेंद्र, तुझ्या तपश्चर्येने आणि पौरुषाने मी संतुष्ट आहे. वर माग; तुझ्या मनास जे अभिप्रेत आहे ते मी देईन.

Verse 27

दशरथ उवाच । रोहिणीं भेदयित्वा तु न गंतव्यं त्वया शने । सरितः सागरा यावद्यावच्चद्रार्कमेदिनी

दशरथ म्हणाला— “हे शनि, रोहिणीला भेदून तू पुढे जाऊ नकोस; जोवर नद्या सागरात मिळतात आणि जोवर चंद्र-सूर्य व पृथ्वी टिकून आहेत.”

Verse 28

याचितं ते मया सौरे नान्य मिच्छामि ते वरम् । एवमुक्तः शनिः प्रादाद्वरं तस्मै तु शाश्वतम्

हे सौरे, मी तुझ्याकडे हेच मागितले आहे; मला तुझ्याकडून दुसरा कोणताही वर नको. असे ऐकून शनीने त्याला तो शाश्वत वर दिला.

Verse 29

प्राप्यैवं तु वरं राजा कृतकृत्योऽभवत्तदा । पुनरेवाब्रवीत्सौरिर्वरं वरय सुव्रत

असा वर मिळताच राजा कृतकृत्य झाला. तेव्हा सौरि पुन्हा म्हणाला—“हे सुव्रता, आणखी एक वर माग.”

Verse 30

प्रार्थयामास हृष्टात्मा वरमेवं शनेस्तदा । न भेत्तव्यं च शकटं त्वया भास्करनंदन

मग हर्षितचित्ताने त्याने शनिकडे असा वर मागितला—“हे भास्करनंदना, तुझ्याकडून शकट कधीही फोडले जाऊ नये.”

Verse 31

द्वादशाब्दं तु दुर्भिक्षं न कर्तव्यं कदाचन । कीर्तिरेषा मदीया च त्रैलोक्ये विचरिष्यति

“बारा वर्षांचा दुर्भिक्ष कधीही होऊ देऊ नये. आणि माझी ही कीर्ती त्रैलोक्यात संचार करील.”

Verse 32

ईश्वर उवाच । वरद्वयं ततः प्राप्य हृष्टरोमा स पार्थिवः । रथोपरि धनुर्मुक्त्वा भूत्वा चैव कृतांजलिः

ईश्वर म्हणाले—दोन वर मिळताच तो राजा आनंदाने रोमांचित झाला. रथावर धनुष्य ठेवून तो हात जोडून उभा राहिला.

Verse 33

ध्यात्वा सरस्वतीं देवीं गणनाथं विनायकम् । राजा दशरथः स्तोत्रं सौरेरिदमथाकरोत्

देवी सरस्वती व गणनाथ विनायक यांचे ध्यान करून राजा दशरथाने मग सौरि (शनि) यांसाठी हे स्तोत्र रचले.

Verse 34

राजोवाच । नमो नीलमयूखाय नीलोत्पलनिभाय च । नमो निर्मांसदेहाय दीर्घश्मश्रुजटाय च

राजा म्हणाला—नील किरणांनी युक्त, निळ्या कमळासारख्या प्रभूस नमस्कार. कृश, मांसहीन देह धारण करणाऱ्या, दीर्घ दाढी व जटा असणाऱ्यास नमस्कार.

Verse 35

नमो विशालनेत्राय शुष्कोदरभयान क । नमः परुषगात्राय स्थूलरोमाय वै नमः

विशाल नेत्र असणाऱ्या, शुष्क उदरामुळे भयावह दिसणाऱ्यास नमस्कार. कठोर अंगांचा, दाट रोमांचा असणाऱ्यासही पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 36

नमो नित्यं क्षुधार्त्ताय नित्यतप्ताय वै नमः । नमः कालाग्निरूपाय कृतांतक नमोस्तु ते

सदैव क्षुधार्त, सदैव तप्त असणाऱ्यास नमस्कार. काळाग्निरूप, हे कृतांतक, तुला नमस्कार असो.

Verse 37

नमो दीर्घाय शुष्काय कालदृष्टे नमोऽस्तु ते । नमस्ते कोटराक्षाय दुर्निरीक्ष्याय वै नमः

दीर्घकाय, शुष्क देह असणाऱ्या; ज्यांची दृष्टीच काळ आहे—तुला नमस्कार. कोटर नेत्र असणाऱ्या, ज्यांना पाहणे कठीण—तुला नमस्कार.

Verse 38

नमो घोराय रौद्राय भीषणाय करा लिने । नमस्ते सर्वभक्षाय वलीमुख नमोऽस्तु ते

घोर, रौद्र, भीषण—हातात खड्ग धारण करणाऱ्यास नमस्कार. सर्वभक्षक, हे वलीमुख, तुला नमस्कार असो.

Verse 39

सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु भास्करे भयदायक । अधोदृष्टे नमस्तुभ्यं वपुःश्याम नमोऽस्तु ते

हे सूर्यपुत्रा! तुला नमस्कार असो; हे भास्कर, अधर्म्यांना भय देणाऱ्या! हे अधोदृष्टे, तुला नमस्कार; हे श्यामवपु, तुला प्रणाम।

Verse 40

नमो मन्दगते तुभ्यं निस्त्रिंशाय नमोनमः । नमस्त उग्ररूपाय चण्डतेजाय ते नमः

हे मंदगामी! तुला नमस्कार; खड्गधारीस वारंवार नमस्कार। हे उग्ररूपा! तुला नमस्कार; हे चण्डतेजस्वी! तुला प्रणाम।

Verse 41

तपसा दग्धदेहाय नित्यं योगरताय च । नमस्ते ज्ञाननेत्राय कश्यपात्मजसूनवे

तपाने दग्ध देह असलेल्या व नित्य योगरत प्रभूस नमस्कार। हे ज्ञाननेत्रा, कश्यपवंशीय पुत्रा, तुला प्रणाम।

Verse 42

तुष्टो ददासि वै राज्यं रुष्टो हरसि तत्क्षणात् । देवासुरमनुष्याश्च पशुपक्षिसरीसृपाः

तू प्रसन्न झालास तर निश्चयच राज्य देतोस; रुष्ट झालास तर क्षणात ते हरून घेतोस। देव-असुर-मनुष्य तसेच पशु-पक्षी-सरीसृप—सर्व तुझ्या अधीन आहेत।

Verse 43

त्वया विलोकिताः सौरे दैन्यमाशु व्रजंति च । ब्रह्मा शक्रो यमश्चैव ऋषयः सप्ततारकाः

हे सौर (शनि)! ज्यांच्यावर तुझी दृष्टि पडते ते शीघ्र दैन्याला प्राप्त होतात। ब्रह्मा, शक्र (इंद्र), यम आणि सप्ततारक ऋषीही (तुझ्या प्रभावापासून सुटत नाहीत)।

Verse 44

राज्यभ्रष्टाश्च ते सर्वे तव दृष्ट्या विलोकिताः । देशाश्च नगरग्रामा द्वीपाश्चैवाद्रयस्तथा

हे देव! तुझ्या दृष्टिने ज्यांच्याकडे पाहिले जाते ते सर्व राज्यभ्रष्ट होतात. देश, नगर-ग्राम, द्वीप तसेच पर्वतही (तुझ्या प्रभावाधीन आहेत)।

Verse 45

रौद्रदृष्ट्या तु ये दृष्टाः क्षयं गच्छंति तत्क्षणात्

ज्यांच्यावर तुझी रौद्र दृष्टि पडते, ते तत्क्षणी नाश पावतात।

Verse 46

प्रसादं कुरु मे सौरे वरार्थेऽहं तवाश्रितः । सौरे क्षमस्वापराधं सर्वभूतहिताय च

हे सौरे! माझ्यावर प्रसाद कर. वरासाठी मी तुझ्या आश्रयास आलो आहे. हे सौरे! सर्वभूतांच्या हितासाठी माझा अपराधही क्षमा कर.

Verse 47

ईश्वर उवाच । एवं स्तुतस्तदा सौरी राज्ञा दशरथेन च । महराजः शनिर्वाक्यं हृष्टरो माऽब्रवीदिदम्

ईश्वर म्हणाले—तेव्हा राजा दशरथाने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर सौरी, महराज शनि, हर्षित होऊन हे वचन बोलला.

Verse 48

शनिरुवाच । तुष्टोऽहं तव राजेन्द्र स्तवेनानेन सुव्रत । वरं ब्रूहि प्रदास्यामि स्वेच्छया रघुनंदन

शनि म्हणाला—हे राजेंद्र, हे सुव्रत! या स्तवाने मी तुझ्यावर संतुष्ट आहे. हे रघुनंदना! वर माग, मी स्वेच्छेने देईन.

Verse 49

दशरथ उवाच । अद्यप्रभृति पिंगाक्ष पीडा कार्या न कस्यचित् । देवासुरमनुष्याणां पशुपक्षिसरीसृपाम्

दशरथ म्हणाला—हे पिंगाक्ष! आजपासून कोणालाही पीडा देऊ नये—देव, असुर, मनुष्य तसेच पशु, पक्षी व सरिसृप यांना सुद्धा नाही।

Verse 50

शनिरुवाच । ग्रहाणां दुर्ग्रहो ज्ञेयो ग्रहपीडां करोम्यहम् । अदेयं प्रार्थितं राजन्किंचिद्युक्तं ददाम्यहम्

शनी म्हणाला—ग्रहांमध्ये मी दुर्ग्रह, म्हणजे आवरण्यास कठीण आहे; मीच ग्रहपीडा करतो. हे राजन्! जे अयोग्य व अदेय आहे ते मागितले तरी देता येत नाही; पण जे योग्य आहे ते मी देईन।

Verse 51

त्वया प्रोक्तं मम स्तोत्रं ये पठि ष्यंति मानवाः । पुरुषाश्च स्त्रियो वापि मद्भयेनोपपीडिताः

तू रचलेले माझे स्तोत्र जे लोक पठण करतील—पुरुष असोत वा स्त्रिया—आणि जे माझ्या भयाने पीडित असतील,

Verse 52

देवासुरमनुष्यास्तु सिद्धविद्याधरोरगाः । मृत्युस्थाने स्थितो वापि जन्मप्रांतगतस्तथा

ते देव, असुर, मनुष्य, सिद्ध, विद्याधर किंवा नाग असोत; मृत्युस्थानी उभे असोत किंवा आयुष्याच्या सीमेला पोहोचलेले असोत,

Verse 53

एककालं द्विकालं वा तेषां श्रेयो ददाम्यहम् । पूजयित्वा जपेत्स्तोत्रं भूत्वा चैव कृतांजलिः

एकदा किंवा दोनदा पाठ केला तरी मी त्यांचे श्रेय व कल्याण देतो. पूजन करून, हात जोडून भक्तिभावाने, त्या स्तोत्राचा जप करावा।

Verse 54

तस्य पीडां न चैवाहमिह कुर्यां कदाचन । जन्मस्थाने स्थितो वापि मृत्युस्थाने स्थितोऽपि च

मी येथे त्याला कधीही पीडा देणार नाही—तो जन्मस्थानी असो वा मृत्यस्थानीही असो।

Verse 55

जन्मऋक्षे च लग्ने च दशास्वंतर्दशासु च । रक्षामि सततं तस्य पीडां चान्यग्रहस्य च

जन्मनक्षत्र व लग्नकाळी, तसेच महादशा-अंतर्दशांत, मी त्याचे सदैव रक्षण करतो—माझ्यामुळे असो वा अन्य ग्रहामुळे, सर्व पीडांपासून।

Verse 56

अनेनैव प्रकारेण र्पाडामुक्तस्त्वसौ भवेत् । एतत्प्रोक्तं मया दत्तं वरं च रघुनंदन

याच प्रकारे तो निश्चयच पीडामुक्त होतो. हे रघुनंदना, हे मी सांगितले आणि हा वरही मी दिला आहे.

Verse 57

ईश्वर उवाच । वरद्वयं च संप्राप्य राजा दशरथः पुरा । मेने कृतार्थमात्मानं नमस्कृत्य शनैश्चरम्

ईश्वर म्हणाले—दोन वर प्राप्त करून, पूर्वी राजा दशरथाने स्वतःला कृतार्थ मानले; आणि शनैश्चराला नमस्कार करून प्रणाम केला.

Verse 58

शनिं स्तुत्वाऽभ्यनुज्ञातो रथमारुह्य वीर्यवान् । स्वस्थानं गतवान्राजा पूज्यमानो दिवौकसैः

शनीची स्तुती करून व निरोपाची आज्ञा मिळवून, वीर्यवान राजा रथावर आरूढ झाला आणि आपल्या स्थानी गेला—देवलोकवासीयांनी पूजिला जात.

Verse 59

य इदं प्रातरुत्थाय सौरिवारे पठेन्नरः । सर्वग्रहोद्भवा पीडा न भवेद्भुवि तस्य तु

जो नर प्रातः उठून सौरिवारी (शनिवारी) हे पठण करतो, त्यास पृथ्वीवर राहात असता कोणत्याही ग्रहांपासून उत्पन्न पीडा होत नाही।

Verse 60

शनैश्चरं स्मरेद्देवं नित्यं भक्तिसमन्वितः । पूजयित्वा पठेत्स्तोत्रं तस्य तुष्यति भास्करिः

भक्तियुक्त होऊन नित्य शनैश्चर देवाचे स्मरण करावे; पूजन करून स्तोत्राचे पठण करावे—तेव्हा भास्करी (सौरशक्ती) प्रसन्न होते।

Verse 61

इति ते कथितं देवि माहात्म्यं शनिदैवतम् । सर्वपापोपशमनं सर्वकामफलप्रदम्

हे देवि, अशा प्रकारे मी तुला शनि-दैवताचे माहात्म्य सांगितले; ते सर्व पापांचे शमन करणारे आणि सर्व कामनांचे फल देणारे आहे।