Adhyaya 31

Verse 1

देव्युवाच । सकारपंचकं प्रोक्तं यत्त्वया मम शंकर । कथं तदत्र संवृत्तमेतन्मे संशयं महत्

देवी म्हणाली—हे शंकर! तू मला ‘सकार-पंचक’ सांगितलेस; ते येथे या स्थानी कसे प्रतिष्ठित झाले? माझ्या मनात हा मोठा संशय आहे.

Verse 2

कथं वात्र समायाता कुतश्चापि सरस्वती । कथं स वाडवो जातः कस्मिन्काले कथं ह्यभूत् । तत्सर्वं विस्तरेणेदं यथावद्वक्तुमर्हसि

सरस्वती येथे कशी आली आणि कुठून आली? तो वाडव-अग्नी कसा उत्पन्न झाला—कोणत्या काळी आणि कोणत्या प्रकारे? हे सर्व यथार्थ रीतीने सविस्तर सांगणे आपणास योग्य आहे.

Verse 3

ईश्वर उवाच । शृणु देवि यथा जाता तस्मिन्क्षेत्रे सरस्वती । यतश्चैव समुद्भूता सर्वपापप्रणाशिनी

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; त्या पुण्यक्षेत्रात सरस्वती कशी प्रकट झाली आणि कोणत्या स्रोतापासून उद्भवली—ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.

Verse 4

हिरण्या वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती

हिरण्या, वज्रिणी, न्यंकु, कपिला आणि सरस्वती—या पाच (पवित्र) नद्या/शक्ती म्हणून कीर्तिल्या आहेत.

Verse 5

ऋषिभिः पञ्चभिश्चात्र समाहूता यथा पुरा । वाडवेनाग्निना युक्ता यथा जाता शृणुष्व तत्

पूर्वी पाच ऋषींनी तिला येथे जशी आवाहन केली, आणि ती वाडव-अग्नीशी जशी संयुक्त झाली—ते ऐक.

Verse 6

पुरा देवासुरे युद्धे निवृत्ते सोमकारणात् । पितामहस्य वचनात्तारां चन्द्रः समर्पयत्

पूर्वी देवासुरयुद्ध सोमप्रकरणामुळे निवळल्यावर, पितामह ब्रह्मदेवांच्या वचनाने चंद्राने तारा पुन्हा समर्पित केली।

Verse 7

ततो याताः सुराः स्वर्गं पश्यन्तोऽधोमुखा महीम् । ददृशुस्ते ततो देवा भूम्यां स्वर्गमिवापरम्

मग देव स्वर्गाकडे निघाले, खाली पृथ्वी पाहत; आणि तेथे भूमीवर जणू दुसरे स्वर्गच त्यांनी पाहिले।

Verse 8

आश्रमं मुनिमुख्यस्य दधीचेर्लोक विश्रुतम् । सर्वर्त्तुकुसुमोपेतं पादपैरुपशोभितम् । केतकीकुटजोद्भूत बकुलामोदमोदितम्

त्यांनी लोकप्रसिद्ध मुनिश्रेष्ठ दधीचींचा आश्रम पाहिला—सर्व ऋतूंच्या फुलांनी युक्त, वृक्षांनी शोभलेला, आणि केतकी, कुटज व बकुलफुलांच्या सुगंधाने रम्य झालेला।

Verse 9

एवंविधं समासाद्य तदाश्रमपदं गुरु । कौतुकाद्द्रष्टुमारब्धाः सर्वे देवा मनोरमम्

अशा प्रकारच्या अद्भुत, पूज्य त्या आश्रमस्थानी पोहोचून, कौतुकाने सर्व देव त्या मनोहर स्थानाचे दर्शन घेऊ लागले।

Verse 10

ते च तीर्थाश्रमे तस्मिन्यानान्युत्सृज्य संयताः । प्रवृत्तास्तमृषिं द्रष्टुं प्राकृताः पुरुषा यथा

आणि त्या तीर्थ-आश्रमात त्यांनी आपापली वाहने बाजूला ठेवून, संयम धारण करून, त्या ऋषींच्या दर्शनास सामान्य पुरुषांप्रमाणे पुढे गेले।

Verse 11

दृष्टवंतः सुराः सर्वे पितामहमिवापरम् । ततस्त ऋषिणा सर्वे पाद्यार्घ्यादिभिरर्च्चिताः

त्याला पाहून सर्व देवांनी त्याला जणू दुसरा पितामह (ब्रह्मा) मानले. मग त्या ऋषींनी पाद्य, अर्घ्य इत्यादी विधिपूर्वक उपचारांनी सर्व देवांचे पूजन केले.

Verse 12

यथोक्तमासनं भेजुः सर्वे देवाः सवासवाः । तेषां मध्ये समुत्थाय शक्रः प्रोवाच तं मुनिम्

जसे सांगितले होते तसे वासव (इंद्र) सहित सर्व देव आसनांवर बसले. मग त्यांच्या मध्ये उभा राहून शक्राने त्या मुनिंना संबोधिले.

Verse 13

आयुधानि विमुच्याग्रे भवान्गृह्णात्विमानि हि । तन्निशम्य वचः प्राह दधीचिः पाकशासनम्

“प्रथम शस्त्रे बाजूला ठेवून, कृपया ही स्वीकारा.” असे ऐकून दधीचिने पाकशासन (इंद्र) यास उत्तर दिले.

Verse 14

मुक्तास्त्राणि ममाभ्याशे यूयं यात त्रिविष्टपम् । तं शक्रः प्राह चैतानि कार्यकाले ह्युपस्थिते

“शस्त्रे माझ्याजवळ ठेवून तुम्ही त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथे जा.” तेव्हा शक्र म्हणाला—“कार्यकाळ आला की ही (शस्त्रे) आवश्यक आहेत.”

Verse 15

देयानि ते पुनः शत्रूनभिजेष्यामहे रणे । पुनःपुनस्ततः शक्रः संदिश्य मुनिसत्तमम्

“ही शस्त्रे आम्हाला पुन्हा द्यावी लागतील; मग आम्ही रणात शत्रूंना जिंकू.” असे शक्राने मुनिश्रेष्ठाला वारंवार सांगितले.

Verse 16

अस्माकमेव देयानि न चान्यस्य त्वया मुने । बाढमित्युदिते शक्रमुक्तवान्मुनिसत्तमः

“हे मुने, ही शस्त्रे केवळ आम्हालाच द्यावीत, अन्य कोणासही नव्हे।” असे शक्र म्हणताच मुनिश्रेष्ठ म्हणाले—“बाढम्, तथास्तु।”

Verse 17

दास्यामि ते समस्तानि युद्धकाले विशेषतः । नास्य मिथ्या भवेद्वाक्यमिति मत्वा शचीपतिः । मुक्त्वास्त्राणि तदभ्याशे पुनः स्वर्गं गतस्तदा

मुनि म्हणाले—“मी ही सर्व शस्त्रे तुला देईन, विशेषतः युद्धकाळी।” हे वचन खोटे ठरणार नाही असे मानून शचीपति इंद्राने ती अस्त्रे त्याच्या जवळ ठेवून पुन्हा स्वर्गास प्रस्थान केले।

Verse 18

अस्त्रार्पणं यः प्रयतः प्रयत्नाच्छृणोति राजा भुवि भावितातात्मा । सोऽभ्येति युद्धे विजयं परं हि सुतांश्च धर्मार्थयशोभिरामाः

पृथ्वीवरील जो राजा संयमी होऊन, प्रयत्नपूर्वक, या अस्त्र-समर्पणाची कथा ऐकतो—त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते; तो युद्धात परम विजय मिळवतो आणि धर्म, अर्थ व यश यांत रमणीय पुत्रही प्राप्त करतो.

Verse 31

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभा सखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्ते दधीचिमहर्षये सर्वदेवकृतस्वस्वशस्त्रसमर्पणवर्णनंनामैकत्रिंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात, वडवानलोत्पत्तिवृत्तान्तात, “दधीचि महर्षींना सर्व देवांनी आपापली शस्त्रे अर्पण केल्याचे वर्णन” नामक एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।