Adhyaya 152
ईश्वर भैरवाच्या प्रकट्यांचा क्रम सांगतात आणि ब्रह्मेशाच्या पश्चिमेस धनुष्य-प्रमाणाने मोजून निश्चित केलेले चौथे भैरव-स्थान वर्णित करतात. तेथे नारदमुनींनी प्रतिष्ठापित केलेले लिंग ‘नारदेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध असून सर्व पापांचा नाश करणारे व इच्छित फल देणारे आहे. कथानकात नारद पूर्वी ब्रह्मलोकात असताना सरस्वतीशी संबंधित तेजस्वी दिव्य वीणा पाहतात. कुतूहलाने ते ती विधीविरुद्ध वाजवतात; त्यातून निर्माण झालेले सात स्वर ‘पतित ब्राह्मण’ म्हणून कथिले जातात. ब्रह्मा हा दोष अज्ञानातून झालेला मानून सात ब्राह्मणांना इजा केल्यासारखे महापातक ठरवतात आणि त्वरित प्रायश्चित्तासाठी प्रभासात भैरवाची उपासना करण्यास सांगतात. नारद प्रभासात येऊन ब्रह्मकुंडात शंभर दिव्य वर्षे भैरवपूजा करतात, शुद्ध होतात आणि गायनविद्येत प्रावीण्य मिळवतात. शेवटी ‘नारदेश्वर भैरव’ लिंगाची कीर्ती—महादोषनाशक, अज्ञानाने वीणा/स्वर वाजविणाऱ्यांनी शुद्धीसाठी येथे यावे—अशी सांगितली आहे. माघ महिन्यात संयमित आहार ठेवून दिवसातून तीन वेळा पूजन केल्यास भक्तास रम्य व शुभ स्वर्गीय अवस्था प्राप्त होते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तृतीयो भैरवः प्रोक्तश्चतुर्थं भैरवं शृणु । ब्रह्मेशात्पश्चिमे भागे धनुषां त्रितये स्थितम्
ईश्वर म्हणाले— तृतीय भैरव सांगितला; आता चतुर्थ भैरव ऐक. ब्रह्मेशाच्या पश्चिमेस, तीन धनुष्यांच्या अंतरावर तो स्थित आहे.
Verse 2
सर्वपापप्रशमनं सर्व कामप्रदं नृणाम् । नारदेश्वरनामानं स्थापितं नारदेन वै
हे सर्व पापांचे शमन करणारे व मनुष्यांना सर्व कामना देणारे आहे. याचे नाव नारदेश्वर असून ते खरोखर नारदांनी स्थापित केले.
Verse 3
ब्रह्मलोके स्थितः पूर्वं नारदो भगवानृषिः । तत्र दृष्ट्वा महावीणां दिव्यां तंत्र्ययुतै र्युताम्
पूर्वी भगवान ऋषी नारद ब्रह्मलोकी निवास करीत. तेथे त्यांनी हजारो तंतूंनी युक्त अशी महान दिव्य वीणा पाहिली.
Verse 4
सरस्वत्या विनिर्मुक्तां ब्रह्मलोके महाप्रभाम् । तेनासौ कौतुकाविष्टो वादयामास तां तदा
सरस्वतीने मुक्त केलेली, ब्रह्मलोकी महाप्रभेने दीप्त अशी ती वीणा पाहून नारद कौतुकाने भरून तेव्हा ती वाजवू लागले.
Verse 5
तंत्रीभ्यो वाद्यमानाभ्यो ब्राह्मणाः पतिता भुवि । सप्त स्वरास्ते विख्याता मूर्च्छिताः षड्जकादयः
त्या तंतू वाजू लागताच ब्राह्मण भूमीवर कोसळले. तेच षड्ज इत्यादी क्रमाने मूर्च्छित होऊन सात स्वर म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 6
तान्दृष्ट्वा विस्मयाविष्टो मुक्त्वा वीणां प्रयत्नतः । पप्रच्छ देवं ब्रह्माणं किमिदं कौतुकं विभो
त्यांना पाहून विस्मयाने भरलेला नारद प्रयत्नपूर्वक वीणा बाजूला ठेवून देव ब्रह्मांना विचारू लागला—“हे विभो, हे कोणते अद्भुत कौतुक आहे?”
Verse 7
वाद्यमानासु तन्त्रीषु पतिता ब्राह्मणा भुवि । क एते ब्राह्मणा देव किं मृता इव शेरते
तंत्री वाजू लागल्यावर ते ब्राह्मण भूमीवर कोसळले. (नारद म्हणाला)—“हे देव, हे कोण ब्राह्मण आहेत? हे मृतासारखे का पडले आहेत?”
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एते स्वरा महाभाग मूर्च्छिताः पतिता भुवि । अज्ञानवादनेनैव पापं जातं तवाधुना
ब्रह्मा म्हणाले—“हे महाभाग, हे स्वर-देवता आहेत; मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडले आहेत. अज्ञानाने वादन केल्यामुळे आता तुझ्यावर पाप आले आहे.”
Verse 9
सप्तब्राह्मणविध्वंसपातकं ते समा गतम् । तस्माच्छीघ्रं व्रज मुने प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्
“सात ब्राह्मणांच्या विध्वंसाइतके पातक तुझ्यावर आले आहे. म्हणून, हे मुने, लवकरच उत्तम प्रभास-क्षेत्रात जा.”
Verse 10
समाराधय देवेशं सर्वपापविशुद्धये । इत्युक्तो नारदस्तत्र संतप्य च मुहुर्मुहुः
“सर्व पापांच्या शुद्धीसाठी देवेशाची आराधना कर.” असे ऐकून नारद तेथे पुन्हा पुन्हा व्याकुळ झाला.
Verse 11
कृत्वा विषादं बहुशः प्रभासं क्षेत्रमागतः । तत्रैव ब्रह्मकुण्डं तु समासाद्य प्रयत्नतः
वारंवार विषादात पडून तो प्रभासाच्या पवित्र क्षेत्रात आला. तेथेच त्याने प्रयत्नपूर्वक ब्रह्मकुंडास प्राप्ती केली.
Verse 12
भैरवं पूजयामास दिव्याब्दानां शतं प्रिये । ततो निष्कल्मषो भूत्वा गीतज्ञश्चाभवत्तथा
हे प्रिये, त्याने शंभर दिव्य वर्षे भैरवाची पूजा केली. मग तो निष्कल्मष होऊन गीतविद्येचा खरा जाणकारही झाला.
Verse 13
ततः प्रभृति तल्लिंगं नारदेश्वरभैरवम् । ख्यातं लोके महादेवि सर्वपातकनाशनम्
तेव्हापासून, हे महादेवी, ते लिंग ‘नारदेश्वर-भैरव’ म्हणून जगात सर्व पातकांचा नाश करणारे म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 14
अज्ञानाद्वादयेद्यस्तु वीणां चैव तथा स्वरान् । स तत्पातकशुद्ध्यर्थं तत्र गच्छेन्महेश्वरि
हे महेश्वरी, जो अज्ञानाने वीणा व स्वर अयोग्य रीतीने वाजवितो, त्याने त्या पापशुद्धीसाठी तेथे जावे.
Verse 15
माघे मासि जिताहारस्त्रिकालं योऽर्चयेत्ततः । नारदेशं भैरवं स स्वर्गरामामनोहरः
माघ महिन्यात जिताहार करून जो तेथे त्रिकाळ नारदेश-भैरवाचे अर्चन करतो, तो स्वर्गात अप्सरांना मनोहर ठरतो.