Adhyaya 220
या अध्यायात ईश्वर देवीला उपदेश देताना प्रभासक्षेत्रातील दक्षिण दिशेस असलेल्या ‘त्रिलोकपूजित’ वृषध्वजेश्वराचे दर्शन/निर्देश करतात, ज्यामुळे तीर्थयात्रेतील अचूक स्थानसूचना मिळते. पुढे शिवतत्त्वाचे वर्णन येते—शिव अक्षर व अव्यक्त आहेत, त्यांच्या पलीकडे कोणतेही श्रेष्ठ तत्त्व नाही; योगाने ते जाणवतात, आणि सर्वव्यापी विश्वपुरुष आहेत—ज्यांचे हात-पाय, नेत्र, शिर व मुख सर्वत्र आहेत असे सर्वात्मभावाने स्तवन केले आहे। पृथु, मरुत्त, भरत, शशबिंदु, गय, शिबि, राम, अंबरीष, मंधाता, दिलीप, भगीरथ, सुहोत्र, रंतिदेव, ययाति, सगर इत्यादी राजांचे उदाहरण देऊन सांगितले आहे की त्यांनी प्रभासात येऊन यज्ञांसह वृषध्वजेश्वराची पूजा केली आणि स्वर्गप्राप्ती केली। जन्म-मृत्यू, जरा-व्याधी, क्लेश यांसारख्या संसारदुःखांची पुनःपुन्हा आठवण करून देत असार जगात शिवपूजेलाच ‘सार’ मानले आहे। भक्तीला समृद्धिदायक शक्ती म्हटले आहे—भक्ताला चिंतामणी व कल्पद्रुमासारखे लाभ, आणि कुबेरही सेवकवत् होतो असे रूपक येते। अल्पोपचाराची महती सांगितली आहे: केवळ पाच पुष्पांनी पूजन केले तरी दहा अश्वमेधांचे फळ। तसेच वृषध्वजाजवळ वृषदान केल्याने पापक्षय होतो व तीर्थयात्रेचे पूर्ण फळ मिळते असे विधान आहे।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं त्रैलोक्यपूजितम् । वृषध्वजेश्वरं नाम स्थितं दक्षिणतस्तथा
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग दक्षिण दिशेस स्थित त्रैलोक्यपूज्य ‘वृषध्वजेश्वर’ या देवाकडे दर्शनार्थ जावे।
Verse 2
यत्तदक्षरमव्यक्तं परं यस्मान्न विद्यते । योगगम्यमनाद्यंतं वृषभध्वज संमितम्
जे अक्षर, अव्यक्त, परम तत्त्व आहे—ज्यापलीकडे काहीच नाही; जे योगानेच गम्य, अनादी व अनंत आहे—तेच ‘वृषभध्वज’ (शिव) असे जाणावे।
Verse 3
सर्वाश्चर्यमयं देवि बुद्धिग्राह्यं निरामयम् । विश्वतः पाणिपादं च विश्वतोऽक्षिशिरोमुखम्
हे देवी, तो सर्वथा आश्चर्यमय आहे—शुद्ध बुद्धीने जाणण्याजोगा, निरामय; ज्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत आणि ज्याचे नेत्र, शिर व मुख सर्व दिशांनी आहेत।
Verse 4
तं च देवं चिरं स्थाणुं वृषभध्वजसंज्ञितम् । पृथुर्मरुच्च भरतः शशबिन्दुर्गयः शिबिः
त्या प्राचीन, अचल देवाला ‘वृषभध्वज’ असे म्हणतात; पृथु, मरुत्त, भरत, शशबिंदु, गय आणि शिबी यांनी त्याची आराधना केली।
Verse 5
रामोंऽबरीषो मांधाता दिलीपोऽथ भगीरथः । सुहोत्रो रंतिदेवश्च ययातिः सगरस्तथा
तसेच राम, अंबरीष, मांधाता, दिलीप आणि भगीरथ; सुहोत्र, रंतिदेव, ययाति तसेच सगर यांनीही त्याची पूजा केली।
Verse 6
षोडशैते नृपा धन्याः प्रभासं क्षेत्रमाश्रिताः । वृषध्वजेशमाराध्य यज्ञैरिष्ट्वा दिवं गताः
हे सोळा धन्य राजे प्रभास-क्षेत्राचा आश्रय घेऊन राहिले। वृषध्वजेश (शिव) यांची आराधना करून व यज्ञ करून ते स्वर्गलोकास गेले।
Verse 7
सत्यं वच्मि हितं वच्मि सारं वच्मि पुनःपुनः । असारे दग्धसंसारे सारं तत्र शिवार्चनम्
मी सत्य बोलतो, हिताचे बोलतो, आणि पुन्हा पुन्हा सारच बोलतो। या असार, दग्ध संसारात खरे सार म्हणजे शिवपूजनच आहे।
Verse 8
पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनः क्लेशः पुनर्जरा । अहरहर्घटीन्यायो न कदाचिदपीदृशः
पुन्हा जन्म, पुन्हा मृत्यू; पुन्हा क्लेश, पुन्हा जरा—दररोज, क्षणोक्षणी हा क्रम कधीही वेगळा होत नाही।
Verse 9
तदा श्वेतस्य संसारग्रन्थेरत्यन्तदुर्भिदः । परं निर्मूलविच्छेदि क्रियतां तद्भवार्चनम्
म्हणून अत्यंत दुर्भेद्य संसार-ग्रंथीला मुळासकट छेदणारे परम साधन—भव (शिव) यांचे पूजन—करावे.
Verse 10
तस्य चिन्तामणिर्गेहे तस्य कल्पद्रुमः कुले । कुबेरः किंकरस्तस्य भक्तिर्यस्य शिवे स्थिता
ज्याची भक्ती शिवावर स्थिर आहे, त्याच्या घरी चिंतामणी असतो, त्याच्या कुळात कल्पद्रुम असतो, आणि कुबेरही त्याचा सेवक होतो.
Verse 11
सेयं लक्ष्मीः पुरा पुंसां सेयं भक्तिः समीहिता । सेयं श्रेयस्करी मूर्तिर्भक्तिर्या वृषभध्वजे
हीच माणसांची खरी लक्ष्मी; हीच साधावी अशी भक्ति. हीच कल्याणकारी मूर्ती—वृषभध्वज (शिव) यांची भक्ती.
Verse 12
पुष्पैः पंचभिरप्यत्र पूजयित्वा महेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः
येथे केवळ पाच पुष्पांनीही महेश्वराची पूजा केली असता मनुष्याला दहा अश्वमेध यज्ञांचे समतुल्य फळ मिळते.
Verse 13
वृषभस्तत्र दातव्यो वृषभध्वज संनिधौ । सर्वपातकनाशार्थं सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः
वृषभध्वज (शिव) यांच्या सान्निध्यात तेथे वृषभदान करावे—यात्रेचे पूर्ण फळ इच्छिणाऱ्यांनी—सर्व पातकांच्या नाशासाठी.
Verse 220
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘वृषभध्वजेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे विसावा अध्याय समाप्त झाला.