Adhyaya 22

Verse 1

ईश्वर उवाच । दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा । दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासं क्षेत्रमागतः

ईश्वर म्हणाले: दक्षाने अशी अनुमती दिल्यावर तो तेव्हा आपल्या कर्माचा शोक करीत, दुःख-शोकाने व्याकुळ अंतःकरणाने प्रभासक्षेत्री आला.

Verse 2

स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः । ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम्

तो सागराच्या समीप दक्षिण तीरावर गेला आणि तेथे ‘कृतस्मर’ म्हणून प्रसिद्ध पर्वत पाहिला.

Verse 3

यक्षविद्याधराकीर्णं किन्नरैरुपशोभितम् । चंदनागुरुकर्पूरैरशोकैस्तिलकैः शुभैः

ते क्षेत्र यक्ष व विद्याधरांनी परिपूर्ण होते आणि किन्नरांनी शोभिवंत झाले होते। चंदन, अगुरू व कापूर यांच्या सुगंधाने सुवासित, तसेच शुभ अशोक व तिलक वृक्षांनी अलंकृत होते।

Verse 4

कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः । आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा

तेथे शुभ वनस्पतींनी शोभा वाढली होती—कल्हार व शतपत्र कमळे, जी फुलांनी व फळांनी नटली होती; तसेच आंबा, जांभूळ, कैथ, डाळिंब आणि फणसाची झाडेही होती।

Verse 5

निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखंडमंडितैः । क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः

तेथे लिंबू, जंबीर व नाग वृक्ष, तसेच केळीच्या दाट समूहांनी शोभा आली होती। सुपारीची झाडे, नागवल्ली इत्यादी वेलींनी, शाल, ताड व तमाल वृक्षांनीही ते रम्य झाले होते।

Verse 6

बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः । बिल्वचंपकतिंद्वाद्यैः कदंबककुभैस्तथा

ते क्षेत्र बीजपूरक व खजुराच्या झाडांनी, द्राक्षवेलींनी, मधुर वृक्षांनी व पाटल फुलांनी परिपूर्ण होते। बिल्व, चंपक, तिंदू इत्यादी तसेच कदंब व कुंभ वृक्षांनीही ते शोभत होते।

Verse 7

धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् । कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः

तेथे धव, अशोक, शिरीष इत्यादी नानाविध वृक्षांनी शोभा आली होती। तसेच इच्छापूर्ती करणारी वृक्षेही होती—शुभ, फुलांनी बहरलेली व फळांनी लगडलेली।

Verse 8

हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । कोकिलाभिः शुकैश्चैव नानापक्षिनिनादि तम्

ते स्थान हंस व कारंडव पक्ष्यांनी गजबजलेले, चक्रवाक-युगुलांनी शोभिवंत, आणि कोकिळा, पोपट व नानाविध पक्ष्यांच्या मधुर किलबिलाटाने निनादित होते।

Verse 9

जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् । गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः

तेथे पूर्वजन्मस्मृती असलेले पक्षी मानवी वाणी बोलत; आणि ते स्थान गंधर्व-किन्नर-युगुले, सिद्ध, विद्याधर व नाग यांनीही परिपूर्ण होते।

Verse 10

क्रीडद्भिर्विविधैर्दिव्यैः शोभितं पर्वतोत्तमम् । देवगंधर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम्

तो श्रेष्ठ पर्वत नानाविध दिव्य क्रीडारत जनांनी शोभून दिसत होता; देव व गंधर्वांच्या नृत्यांनी रम्य, आणि बासरी व वीणेच्या निनादाने भरलेला होता।

Verse 11

वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः । समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरुच्छ्रितम्

वेदपाठाच्या प्रतिध्वनीत घोषाने सर्वत्र आच्छादन झाले होते; यज्ञ, होम व अग्निहोत्रातून उठणाऱ्या तुपाच्या सुगंधीने सारा परिसर व्यापला होता।

Verse 12

शोभितं चर्षिभिर्दिव्यैश्चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ते स्थान दिव्य ऋषींनी शोभलेले होते—चतुर्विद्येत पारंगत श्रेष्ठ द्विजांनी—जसे अत्री, वसिष्ठ, पुलस्त्य, पुलह आणि क्रतु।

Verse 13

भृगुश्चैव मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः । मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ

तेथे भृगु व मरीचि, भरद्वाज व कश्यप; मनु व यम, अंगिरा व विष्णु, तसेच शातातप व पराशरही उपस्थित होते।

Verse 14

आपस्तंबोऽथ संवर्तः कात्यः कात्यायनो मुनिः । गौतमः शंखलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः

तेथे आपस्तंब व संवर्त, कात्य व मुनि कात्यायन; गौतम, शंख व लिखित, तसेच मुनि वाचस्पतीही होते।

Verse 15

जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृंगो विभांडकः । गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः

तेथे जामदग्न्य (परशुराम) व याज्ञवल्क्य, ऋष्यशृंग व विभांडक; तसेच गार्ग्य, शौनक व दाल्भ्य; आणि व्यास, उद्दालक व शुकही होते।

Verse 16

नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासा उग्रतापसः । शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा

तेथे नारद व पर्वत, तसेच उग्र तपस्वी दुर्वासा; तसेच शाकल्य व गालव, आणि जाबालि व मुद्गलही होते।

Verse 17

विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा । धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशंपायनजिष्णवः

तेथे विश्वामित्र व कौशिक, जह्नु व विश्वावसु; तसेच धौम्य, शतानंद, वैशंपायन व जिष्णुही उपस्थित होते।

Verse 18

शाकटायनवार्द्धिक्यावग्निको बादरायणः । वालखिल्या महात्मानो ये च भूमण्डले स्थिताः

तेथे शाकटायन, वार्द्धिक्य, अवग्निक आणि बादरायण होते; तसेच महात्मे वालखिल्य आणि भूमंडळावर स्थित इतर श्रेष्ठ ऋषीही होते।

Verse 19

ते सर्वे तत्र तिष्ठंति पर्वते तु कृतस्मरे । तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा ऋषयो धार्मिकाः प्रिये

हे प्रिये! ते सर्व कृतस्मर नावाच्या पर्वतावर तेथे वास करतात—तेजस्वी, ब्रह्मपुत्र, धर्मनिष्ठ ऋषी।

Verse 20

ज्वलंतस्तपसा सर्वे निर्द्धूमा इव पावकाः । मासोपवासिनः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः

ते सर्व तपस्येने ज्वलंत होते, जणू धूररहित अग्नीच। काही मासोपवास करीत, तर काही पक्षोपवास करीत।

Verse 21

त्रैरात्रिकाः सांतपना निराहारास्तथा परे । केचित्पुष्प फलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा

काही त्रैरात्रिक व्रत करीत, काही सांतपन तप करीत; इतर निराहार राहत. काही पुष्प-फलाहार करीत, तर काही गळून पडलेली पानेच खात.

Verse 22

केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे । साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः

काही गोमयभक्षी होते, तर काही केवळ जलाहारी. अग्निहोत्र पाळणारे ते विद्वान ऋषी मोक्षमार्गाच्या अर्थाचे चिंतन करीत.

Verse 23

इति हासपुराणादिश्रुतिस्मृतिविशारदाः । एते चान्ये च बहवो मार्कंडेयपुरोगमाः

अशा रीतीने ते ऋषी—इतिहास-पुराणांत निपुण आणि श्रुति-स्मृतीचे जाणकार—तेथे उपस्थित होते. मार्कंडेयांच्या नेतृत्वाखाली हे व इतरही अनेक मुनी तेथे जमले होते.

Verse 24

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य संस्थिता कृतपर्वते । एवं कृतस्मरस्तत्र सर्वदेवनिषेवितः । मन्वंतरेस्मिन्यो देवि निर्दग्धो वडवाग्निना

प्रभास या पवित्र क्षेत्रास येऊन तो कृतपर्वतावर स्थिर झाला. तेथे सर्व देवांनी सेविल्याने त्याची स्मृती-चेतना पुनः जागी झाली; आणि हे देवी, याच मन्वंतरात तो वडवाग्नीने दग्ध झाला होता.

Verse 25

तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं दृष्ट्वा चैव महोदधिम् । प्रदक्षिणं ततश्चक्रे सप्तकृत्वो निशाकरः । गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा गतो यत्र महेश्वरः

तो रम्य पर्वत आणि महोदधी पाहून निशाकर (चंद्र) ने तेव्हा सात वेळा प्रदक्षिणा केली. गिरीची प्रदक्षिणा पूर्ण करून तो जिथे महेश्वर होते तिकडे गेला.

Verse 26

समीपे तु समुद्रस्य स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । प्रसादयामास विभुं प्रसन्नेनांतरात्मना

समुद्राजवळ तो स्पर्शलिंगस्वरूपाने (त्याची उपासना करीत) राहिला आणि प्रसन्न, शुद्ध अंतरात्म्याने सर्वव्यापी विभूला प्रसन्न करू लागला.

Verse 27

मरणं वेति संध्याय शरणं वा महेश्वरम् । वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शंकरान्मम

‘मरणच का, की महेश्वराचे शरण घ्यावे?’ असा विचार करून तो म्हणाला—‘शापाच्या आघाताचा अंत व्हावा म्हणून शंकराकडून येणारे मरणही मला श्रेष्ठ आहे.’

Verse 28

इति सोमो मतिं कृत्वा तपसाऽराधयञ्छिवम् । यावद्वर्षसहस्रं तु फलमूलाशनोऽभवत्

अशा रीतीने सोमाने दृढ संकल्प करून तपस्येने शिवाची आराधना केली; आणि पूर्ण एक सहस्र वर्षे तो फक्त फळे व मुळेच खाऊन राहिला।

Verse 29

पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

हे सुंदरवर्णे! चौथे सहस्रवर्ष पूर्ण होताच भगवान रुद्र प्रसन्न झाले आणि हे वचन बोलले।

Verse 30

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

हे चंद्रा! मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे. हे सुव्रता! वर माग. आज तुझी कोणती इच्छा पूर्ण करू? जी अत्यंत दुर्लभ असेल तीही सांग।

Verse 31

एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् । प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः

अशा प्रकारे वृषध्वज देव प्रत्यक्ष समोर प्रकट झालेला पाहून, निशाकराने यथोचित भक्तीने त्यांना नमस्कार केला आणि स्तुती रचली।

Verse 32

चंद्र उवाच । ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने । अप्रमेयस्वरूपाय ब्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे

चंद्र म्हणाला— ॐ, देवाधिदेव, परमात्मा शिव यांना नमस्कार; ज्यांचे स्वरूप अप्रमेय आहे, जे व्यक्त आणि अव्यक्त—दोन्ही स्वरूपांचे आहेत।

Verse 33

त्वं पतिर्योगिनामीश त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः प्रजापतिः

हे ईश! तू योगीजनांचा स्वामी आहेस; तुझ्यात सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. तूच यज्ञ आहेस, तूच वषट्कार आहेस, तूच ओंकार आहेस, तूच प्रजापती आहेस.

Verse 34

चतुर्विंशत्यधिकं च भुवनानां शतद्वयम् । तस्योपरि परं ज्योतिर्जागर्ति तव केवलम्

दोनशे भुवनांपलीकडे—आणि त्याहून चोवीस अधिक—त्यांच्या वर परम ज्योती प्रकटते; ती ज्योती केवळ तुझ्याच रूपाने जागृत आहे.

Verse 35

कल्पांत आदिवाराहमुक्तब्रह्मांडसंस्थितौ । आधारस्तंभभूताय तेजोलिंगाय ते नमः

कल्पान्ती आदिवराहाने ब्रह्मांड-अंड मुक्त केल्यावर जो आधारस्तंभ होऊन उभा राहतोस, त्या तेजोलिंगस्वरूप तुला नमस्कार असो.

Verse 36

नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे । नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते

अनामय नामधारी तुला नमस्कार; कृत्तिवास तुला नमस्कार. भैरवनाथाला नमस्कार; सोमेश्वर तुला नमस्कार.

Verse 37

इति संज्ञाभिरेताभिः स्तुत्याभिरमृतेश्वरः । भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः

हे अमृतेश्वर! या संज्ञा व स्तुतींनी तुझी स्तुती होते—देवांतील श्रेष्ठांकडून—भूत, वर्तमान आणि भविष्य काळातही.

Verse 38

आद्यो विरंचिनामाभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः । मृत्युञ्जयेति ते नाम तदाऽभूत्पार्वतीपते

प्रथम युगात जेव्हा ब्रह्मा ‘विरंचि’ या नावाने लोकपितामह म्हणून प्रसिद्ध होते, तेव्हा हे पार्वतीपते, तुझे नाव ‘मृत्युञ्जय’—मृत्यूवर विजय मिळविणारा—असे झाले।

Verse 39

द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति तव नाम प्रकीर्तितम्

द्वितीय अवस्थेत जेव्हा ब्रह्मा ‘पद्मभू’ (कमलज) म्हणून विख्यात होते, तेव्हा तुझे नाव ‘कालाग्निरुद्र’—काळाच्या अग्निरूप रुद्र—असे प्रकीर्तित झाले।

Verse 40

तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति ते नाम कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्

तृतीय अवस्थेत जेव्हा ब्रह्मा ‘स्वयंभू’ म्हणून प्रसिद्ध होते, तेव्हा तुझे नाव ‘अमृतेश’—अमृताचा अधिपती—असे कीर्तिले गेले, जे कीर्ती वाढविणारे आहे।

Verse 41

चतुर्थोऽभूद्यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवेश तव नाम स्मृतं तदा

चतुर्थ अवस्थेत जेव्हा ब्रह्मा ‘परमेष्ठी’ म्हणून विख्यात होते, तेव्हा हे देवेश, तुझे नाव ‘अनामय’—व्याधिरहित—असे स्मरणात आले।

Verse 42

पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः । कृत्तिवासेति ते नाम बभूव त्रिपुरांतक

पंचम अवस्थेत जेव्हा ब्रह्मा ‘सुरज्येष्ठ’ म्हणून प्रसिद्ध ऐकिवात होते, तेव्हा हे त्रिपुरांतक, तुझे नाव ‘कृत्तिवास’—चर्मवस्त्रधारी—असे झाले।

Verse 43

षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः । तदा भैरवनाथेति तव नाम प्रकीर्तितम्

षष्ठ काळी जेव्हा ब्रह्मा ‘हेमगर्भ’ म्हणून स्मरणात आले, तेव्हा तुझे नाव ‘भैरवनाथ’ असे प्रख्यात झाले.

Verse 44

अधुना वर्त्तते योऽसौ शतानंद इति श्रुतः । आदिसोमेन यश्चासौ वामनेत्रोद्भवेन ते

जो आता विद्यमान आहे तो ‘शतानंद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि तो तुझ्या वाम नेत्रातून उत्पन्न झालेला तोच ‘आदि-सोम’ आहे.

Verse 45

प्रतिष्ठार्थं तु लिंगस्य आनीतश्चाष्टवार्षिकः । बालरूपी तदा तेन सोमनाथेति कीर्तितम्

लिंगाच्या प्रतिष्ठेसाठी आठ वर्षांचा बालक आणला गेला; बालरूपात त्याने तेव्हा ‘सोमनाथ’ असे नामकीर्तन केले.

Verse 46

सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्

दोन सहस्र, एक शत आणि त्यावर सहा—म्हणजे २१०६.

Verse 47

सप्तमोऽहं महादेव आत्रेय इति विश्रुतः । प्राचेतसेन दक्षेण शप्तस्त्वां शरणं गतः । रक्ष मां देवदेवेश क्षयिणं पापरोगिणम्

हे महादेव! मी सातवा, ‘आत्रेय’ म्हणून विख्यात आहे. प्रचेता-पुत्र दक्षाच्या शापाने पीडित होऊन मी तुझ्या शरण आलो आहे. हे देवदेवेश! पापरोगाने ग्रस्त, क्षीण होत असलेल्या माझे रक्षण कर.

Verse 48

इति संस्तुवतस्तस्य चंद्रस्य करुणाकरः । तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह

अशा रीतीने चंद्राने स्तुती केल्यावर करुणाकर भगवान रुद्र प्रसन्न झाले आणि त्यांनी हे वचन उच्चारले।

Verse 49

परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत । कि ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्

हे चंद्रा! मी तुझ्यावर पूर्ण प्रसन्न आहे. हे सुव्रता! वर माग. आज तुझी कोणती इच्छा पूर्ण करू? जे अत्यंत दुर्लभ असेल तेही सांग।

Verse 50

मम नामानि गुह्यानि मम प्रियतराणि च । पठिष्यंति नरा ये तु दास्ये तेषां मनोगतम्

जे नर माझी गुप्त व मला अत्यंत प्रिय अशी नावे पठण करतील, त्यांना मी त्यांच्या मनातील अभिलाषा देईन।

Verse 51

अतीता ये चंद्रमसो भविष्यंति च येऽधुना । तेषां पूज्यमिदं लिंगं यावदन्योऽष्टवार्षिकः

जे चंद्र पूर्वी होऊन गेले, जे आता आहेत आणि जे पुढे होतील—त्या सर्वांसाठी हे लिंग पूज्य आहे, जोपर्यंत दुसरा अष्टवर्षीय प्राकट्य होत नाही।

Verse 52

आः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति

आणखी पुढे: जेव्हा चतुर्मुख ब्रह्मा प्रकट होईल, तेव्हा त्या देवाचे नाव ‘प्राणनाथ’ असे होईल।

Verse 53

प्राणास्तु वायवः प्रोक्तास्तदाराधननाम तत् । प्राणनाथेति संप्रोक्तं मेऽधुना तद्भविष्यति

प्राण हेच वायुरूप जीवनशक्ती आहेत; तेच आराधनेचे नाम ठरते. ‘प्राणनाथ’ असे जे सांगितले, आजपासून तेच माझे (आराध्य-)नाम होईल.

Verse 54

तस्मादग्नीशनामेति कालरुद्रेत्यनंतरम् । तारकेति ततो नाम भविष्यत्येव कीर्तितम्

म्हणून देवाचे नाव ‘अग्नीश’ असे कीर्तित होईल; त्यानंतर ‘कालरुद्र’। पुढे ‘तारक’ हेच नाव होईल—असा नामक्रम सांगितला आहे.

Verse 55

मृत्युञ्जयेति देवस्य भविता तदनंतरम् । त्र्यंबकेशस्त्वितीशेति भुवनेशेत्यनन्तरम्

यानंतर देवाचे नाव ‘मृत्युञ्जय’ होईल. मग ‘त्र्यंबकेश’, मग ‘इतीश’, आणि त्यानंतर ‘भुवनेश’ असे नाव होईल.

Verse 56

भूतनाथेति घोरेति ब्रह्मेशेत्यथ नामकम् । भविष्यं पृथिवीशेति आदिनाथेत्यनंतरम्

मग ‘भूतनाथ’, मग ‘घोर’, आणि पुढे ‘ब्रह्मेश’ असे नाव होईल. पुढे भविष्यकाळात ‘पृथिवीश’ आणि त्यानंतर ‘आदिनाथ’ असेही नाव होईल.

Verse 57

कल्पेश्वरेति देवस्य चंद्रनाथेत्यनन्तरम् । नाम देवस्य यद्भावि सांप्रतं ते प्रकाशितम्

मग देवाचे नाव ‘कल्पेश्वर’ आणि त्यानंतर ‘चंद्रनाथ’ होईल. देवाची जी भावी नावे आहेत, ती आता तुला प्रकट केली आहेत.

Verse 58

इत्येवमादि नामानि स्वसंख्यातानि षोडश । गतानि संभविष्यंति कालस्यानंतभावतः

अशा प्रकारे आरंभी सांगितलेली, आपापल्या नियत गणनेनुसार असलेली सोळा नावे—काळाच्या अनंत स्वभावामुळे—काही होऊन गेली आहेत आणि काही पुढे पुन्हा प्रकट होतील।

Verse 59

एकैकं वर्तते नाम ब्रह्मणः प्रलयावधि । ततोन्यज्जायते नाम यथा नामानुरूपतः

ब्रह्माच्या प्रलयापर्यंत एकेक नावच टिकून राहते; त्यानंतर त्या नावाच्या अनुरूप गुणस्वभावाप्रमाणे दुसरे नाव उत्पन्न होते।

Verse 60

अथ किं बहुनोक्तेन रहस्यं ते प्रकाशितम् । वत्स यत्कारणेनेह तपस्तप्तं त्वयाऽखिलम् । तन्मे निःशेषतो ब्रूहि दास्ये तुष्टोऽस्मि ते वरम्

आता अधिक बोलून काय उपयोग? रहस्य तुला प्रकट केले आहे। वत्सा, ज्या कारणासाठी तू येथे संपूर्ण तप केलेस ते मला निःशेष सांग; मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुला वर देईन।

Verse 61

चन्द्र उवाच । अहं शप्तस्तु दक्षेण कस्मिंश्चित्कारणांतरे । यक्ष्मणा च क्षयं नीतस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

चंद्र म्हणाला—काही कारणामुळे मला दक्षाने शाप दिला; आणि यक्ष्म्याने मी क्षयास नेला गेलो आहे। म्हणून तुम्ही मला वाचवणे उचित आहे।

Verse 62

शंभुरुवाच । अधुना भोः समं पश्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः । क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति

शंभू म्हणाला—आता, हे सोम, या सर्व दक्षकन्यांकडे समभावाने पाहा। तुझा एक पक्ष क्षय होईल आणि पुढील पक्ष वाढ होईल—पक्षोपक्षी।

Verse 63

पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः । प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः

हे सोमा! माझ्या कृपेने आणि ज्यांची पापे नष्ट झाली आहेत अशा प्राचेतस दक्षाच्या तपश्चर्येमुळे तुला तुझी पूर्वीची प्रभा पुन्हा प्राप्त होईल.

Verse 64

तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि । ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा

त्यांचे वचन अन्य देवांनाही अन्यथा करणे शक्य नाही. ब्राह्मण क्रोधित झाल्यास ते प्रहार करू शकतात आणि स्वतःच्या तेजाने भस्म करू शकतात.

Verse 65

देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् । ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम्

ते देवांना अदेव करू शकतात आणि या जगाचा नाश करू शकतात. ब्राह्मण आणि देव हे एकच तेज आहे जे दोन भागात विभागले गेले आहे.

Verse 66

प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः । न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना

पृथ्वीवर ब्राह्मण हे प्रत्यक्ष देव आहेत आणि स्वर्गातील देवता परोक्ष आहेत. देवांशिवाय ब्राह्मण नाहीत आणि ब्राह्मणांशिवाय देव नाहीत.

Verse 67

एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति । ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः । त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम्

एका ठिकाणी मंत्र वास करतात आणि एका ठिकाणी तेज. या लोकात ब्राह्मण देव आहेत आणि स्वर्गातही ब्राह्मणच देव आहेत. तिन्ही लोकात ब्राह्मण श्रेष्ठ आहेत आणि ब्राह्मणच (धर्माचे) मूळ कारण आहेत.

Verse 68

पितुर्नियुक्ताः पितरो भवंति क्रियासु दैवीषु भवंति देवाः । द्विजोत्तमा हस्तनिषक्ततोयास्तेनैव देहेन भवंति देवाः

पित्याच्या नियोगाने व पुत्रधर्माने केलेल्या क्रियांमध्ये पितर प्रकट होतात; दैवी कर्मांत देवता सन्निध होतात. हे द्विजोत्तमा, हातात जल धारण करून अर्घ्य देताना ब्राह्मण त्या देहानेच यज्ञात देवतारूप होतो.

Verse 69

षट्क र्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं विप्रेषु वेदार्थकुतूहलेषु । न तेषु भक्त्या प्रविशंति घोरं महाभयं प्रेतभवं कदाचित्

जो नित्य षट्कर्माच्या तत्त्वात रत व वेदार्थाविषयी कुतूहल असलेल्या ब्राह्मणांवर भक्ती ठेवतो, तो कधीही त्या घोर महाभयात पडत नाही—आणि प्रेतभावास प्राप्त होत नाही.

Verse 70

यद्ब्राह्मणाः स्तुत्यतमा वदन्ति तद्देवता कर्मभिराचरंति । तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः

जे अत्यंत स्तुत्य ब्राह्मण सांगतात, तेच देवता आपल्या कर्मांनी आचरतात. प्रत्यक्ष देव असलेल्या ब्राह्मणांचे समाधान झाले की परोक्ष देवताही सदैव प्रसन्न होतात.

Verse 71

यथा रुद्रा यथा देवा मरुतो वसवोऽश्विनौ । ब्रह्मा च सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः

जसे रुद्र, देव, मरुत, वसु आणि अश्विनीकुमार आहेत, तसेच ब्रह्मा, सोम व सूर्य आहेत—तसेच या लोकी द्विजोत्तम (श्रेष्ठ ब्राह्मण) आहेत.

Verse 72

देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः । ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः

सर्व प्रजा देवांवर अवलंबून आहे आणि देवता यज्ञावर अवलंबून आहेत. ते यज्ञ ब्राह्मणांवर अवलंबून आहेत; म्हणून द्विजोत्तम हेच (पृथ्वीवर) देवस्वरूप आहेत.

Verse 73

ब्राह्मणानर्चयेन्नित्यं ब्राह्मणांस्तर्पयेत्सदा । ब्राह्मणास्तारका लोके ब्राह्मणात्स्वर्गमश्नुते

ब्राह्मणांचे नित्य पूजन करावे आणि सदैव त्यांना तृप्त करावे. ब्राह्मण हे लोकी तारकासमान मार्गदर्शक आहेत; ब्राह्मणांच्या कृपेने स्वर्गप्राप्ती होते.

Verse 75

शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा । अपि वज्र सहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा

कवच नाराचाने किंवा बाणाने भेदता येते; पण ब्राह्मणांचा आशीर्वाद हजार वज्रांनीही मोडणे अत्यंत कठीण आहे.

Verse 76

हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अन्नं हिरण्यदानेन हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा

हवनाने पाप शमते आणि अर्पिलेले अन्नही शुभ होते. अन्न हिरण्यदानाने पवित्र होते आणि हिरण्य ब्राह्मणांच्या आशीर्वादाने पवित्र होते.

Verse 77

य इच्छेन्नरकं गंतुं सपुत्रपशुबांधव । देवेष्वधिकृतं कुर्याद्ब्राह्मणेषु च गोषु च

जो पुत्र, पशु व बांधवांसह नरकात जाऊ इच्छितो, त्याने देव, ब्राह्मण आणि गायी यांच्याविषयी अपराध करावा.

Verse 78

ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो मोहाद्देवान्गाश्च मखान्यदि । नैव तस्य परो लोको नाऽयं लोको दुरात्मनः

जो मोहाने ब्राह्मणांचा द्वेष करतो आणि देव, गायी व यज्ञ यांचा तिरस्कार करतो, त्या दुरात्म्यास ना परलोक लाभतो ना हा लोक.

Verse 79

अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं परिपालयन्ति । महामतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान्भवेदजेयो दिवि देवराडिव

जे अभेद्य, अछेद्य, अनादी व अक्षय अशी प्राचीन विधी जपतात, तो महाबुद्धिमान पुरुष द्विजांचे यथाविधी पूजन करून स्वर्गात देवराज इंद्राप्रमाणे अजेय होतो।

Verse 80

अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम्

धर्माचा अग्रभाग राजे आहेत, आणि धर्माचे मूळ ब्राह्मण आहेत. म्हणून मूळाला कधीही इजा करू नये; कारण मूळावरच अग्रभाग प्रतिष्ठित असतो.

Verse 81

फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः । तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम्

धर्माचे फळ राजे आहेत, आणि धर्माचे पुष्प ब्राह्मण आहेत. म्हणून पुष्पाला इजा करू नये; कारण पुष्पातूनच फळ उत्पन्न होते.

Verse 82

राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः । तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः

राजा हा वृक्ष आहे, ब्राह्मण त्याचे मूळ, प्रजा त्याची पाने, आणि मंत्री त्याच्या फांद्या आहेत. म्हणून राजाने ब्राह्मणांचे रक्षण करावे; मूळ सुरक्षित असेल तर वृक्षाचा नाश होत नाही.

Verse 83

आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः । प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति

अग्नी जवळ असला तर जाळतो, पण ब्राह्मणाचा (ब्रह्मतेजाचा) दाह दूरूनही होतो. अग्नीने जळलेले पुन्हा उगवू शकते; परंतु ब्रह्मतेजाने दग्ध झालेले पुन्हा उगवत नाही.

Verse 84

ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः । समुद्रश्चाप्यपेयस्तु विफलश्च पुरंदरः

ब्राह्मणांच्या शापामुळे हुताशन अग्नीही सर्वभक्षी होतो; समुद्रही अपेय होतो; आणि पुरंदर (इंद्र) देखील शक्तिहीन व निष्फळ प्रयत्नांचा होतो।

Verse 85

त्वं चन्द्र राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च । सूर्याचन्द्रमसोः पातः पुनरुद्धरणं तयोः

तूच चंद्र आहेस, राजलक्ष्मी आहेस, आणि पृथ्वीवरील ऊसर भूमीही; तूच सूर्य-चंद्राचा पात घडवितोस आणि पुन्हा त्यांचे उद्धरणही करितोस।

Verse 86

वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः । नागानां च वशीकारः क्षत्रस्योत्सादनं तथा । देवोत्पत्ति विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः

त्यातून वनस्पतींचा निर्यास-रस प्रकटतो; दानवांचा पराभव होतो; नाग वश होतात; तसेच उन्मत्त क्षत्रशक्तीचे उत्सादन होते; देवोत्पत्तीतही विपर्यास आणि लोकांतही उलथापालथ होते।

Verse 87

एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् । तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नित्यमेव च

अशा प्रकारे महात्मा ब्राह्मणांचे अनेक तेज व सामर्थ्य आहेत; म्हणून नृपाने विप्रांना नित्यच नमस्कार करावा।

Verse 88

परा मप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् । ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्

अतिशय आपत्ती आली तरी ब्राह्मणांना क्रोध आणू नये; कारण ते रागावले तर त्याला सैन्य व वाहने यांसह तत्क्षणी नष्ट करू शकतात।

Verse 89

प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् । एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्

जसा विधिपूर्वक प्रज्वलित केला किंवा न केला तरी अग्नी हा महान् देवता आहे; तसाच विद्वान असो वा अविद्वान, ब्राह्मणही महान् देवता आहे.

Verse 90

श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते

श्मशानातही तेजस्वी पावक मलिन होत नाही; आणि यज्ञांत आहुती मिळाल्यावर तो अधिकाधिक वाढतो.

Verse 91

एवं यद्यप्य निष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु । सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत्

अशा रीतीने, सर्व कर्मांत तो जरी अनुचित आचरणात वर्तत असला, तरीही सर्वांसाठी ब्राह्मण पूज्य आहे—तो परम महान् देवता आहे.

Verse 92

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः । ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्

क्षत्रशक्ती जरी अतिशय वाढली, तरी ती ब्राह्मणांच्या प्रभावामुळेच; ब्राह्मतत्त्व परम पूज्य आहे, आणि क्षत्रही ब्रह्मापासूनच उत्पन्न आहे.

Verse 93

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

जलातून अग्नी, ब्रह्मातून क्षत्र, आणि दगडातून लोखंड उत्पन्न होते; पण जे तेज सर्वत्र पसरते, ते आपल्या-आपल्या योनीत—मूळात परतल्यावर शांत होते.

Verse 94

यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवलोकाश्च सर्वदा । ब्रह्मैव वचनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः

ज्यांच्या आश्रयाने देवलोकही सदैव टिकून असतात, ज्यांची वाणीच ब्रह्म आहे—जगू इच्छिणारा कोण त्यांना हिंसा करील?

Verse 95

म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा ब्राह्मणात्करम् । न च क्षुधा ऽस्य संसीदेद्ब्राह्मणो विषये वसन्

राजा मरणासन्न असला तरी ब्राह्मणाकडून कर घेऊ नये; आणि राज्यात राहणारा ब्राह्मण कधीही उपाशी कष्टी होऊ नये।

Verse 96

यस्य राज्ञश्च विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा । तस्य तच्छतधा राष्ट्रमचिरादेव सीदति

ज्या राजाच्या राज्यात ब्राह्मण उपासमारीने दुःखी होतो, त्या राजाचे राष्ट्र लवकरच शतपटीने नाश पावते.

Verse 97

यद्राजा कुरुते पापं प्रमादाद्यच्च विभ्रमात् । वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे श्रोत्रियाः शमयन्ति तत्

राजा प्रमादाने वा मोहाने जे पाप करतो, ते राष्ट्रात वसणारे श्रोत्रिय, विद्वान ब्राह्मण शांत करून निष्प्रभ करतात.

Verse 98

पूर्वरात्रांतरात्रेषु द्विजैर्यस्य विधीयते । स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा

ज्या राजासाठी द्विज रात्रिच्या पहिल्या व मधल्या प्रहरांत विधी करतात, तो राजा राष्ट्रासह ब्रह्मतेजाने वृद्धिंगत होतो.

Verse 99

ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः । ब्राह्मणानां प्रसादेन दीव्यन्ति दिवि देवताः

प्रातःकाळी उठून भूमिपतीने नित्य ब्राह्मणांचे पूजन करावे। ब्राह्मणांच्या प्रसादाने व संतोषाने स्वर्गातील देवताही आनंदित होतात।

Verse 100

अथ किं बहुनोक्तेन ब्राह्मणा मामकी तनुः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः । तदूपं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः

मग अधिक बोलून काय? ब्राह्मण हे माझेच शरीर आहेत. सागरपर्यंत या पृथ्वीवर जे जे द्विज कीर्तिमान आहेत, ते देवदेव परमात्मा शिवाचेच स्वरूप आहेत।

Verse 101

एतान्द्विषंति ये मूढा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् । ते मां द्विषंति वै नूनं पूजनात्पूजयन्ति माम्

जे मूढ लोक या दृढव्रती ब्राह्मणांचा द्वेष करतात, ते निश्चयाने माझाच द्वेष करतात. आणि जे त्यांचे पूजन करतात, ते त्या पूजनानेच माझी पूजा करतात।

Verse 102

न प्रद्वेषस्ततः कार्यो ब्राह्मणेषु विजानता । प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहता नराः

म्हणून जाणकाराने ब्राह्मणांबद्दल द्वेष करू नये. द्वेषामुळे ब्रह्मशापाने बाधित झालेले नर लवकरच नष्ट होतात।

Verse 103

इत्येवं कथितश्चन्द्र ब्राह्मणानां गुणार्णवः । कुरुष्वानन्तरं कार्य्यं यद्ब्रवीम्यहमेव ते

हे चंद्रा! अशा प्रकारे ब्राह्मणांच्या गुणांचा समुद्र वर्णिला. आता मी जे कार्य सांगतो, ते पुढील कार्य तू कर।

Verse 104

शापस्यानुग्रहो दत्तो मया तव निशाकर । न चान्यथा वचः कर्त्तुं शक्यं तेषां द्रिजन्मनाम्

हे निशाकर! मी तुला शापातून अनुग्रह देऊन दिलासा दिला आहे; परंतु त्या द्विजांचे वचन अन्यथा करणे शक्य नाही।

Verse 106

क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति । अथान्यद्वचनं चन्द्र शृणु कार्यं यथा त्वया

तू एक पंधरवडा क्षीण होत जाशील आणि एक पंधरवडा पुन्हा वाढशील। आता, हे चंद्रा! आणखी एक आज्ञा ऐक—जे तुला करावयाचे आहे।

Verse 107

इदं यत्सागरोपांते तिष्ठते लिंगमुत्तमम् । धरामध्यगतं तच्च देवानां दृष्टिगोचरम्

समुद्रकिनारी उभे असलेले हे उत्तम लिंग—जरी ते भूमीच्या मध्यभागी प्रतिष्ठित असले—तरीही देवांच्या दृष्टिगोचर राहते।

Verse 108

कुक्कुटांडसमप्रख्यं सर्पमेखलमंडितम् । ममाद्यं परमं तेजो न चान्यो वेद कश्चन

हे कुक्कुटाच्या अंड्यासारखे तेजस्वी असून सर्पमेखलेने अलंकृत आहे। हे माझे आद्य, परम तेज आहे—याचे तत्त्व दुसरा कोणीही खरेपणाने जाणत नाही।

Verse 109

इतः सागरमध्ये तु धनुषां च शतत्रये । तिष्ठते तत्र लिंगं तु सुगुप्तं लक्षणान्वितम्

येथून समुद्राच्या मध्यभागी—तीनशे धनुष्यांच्या अंतरावर—एक लिंग स्थित आहे; ते सुगुप्त असले तरी लक्षणांनी युक्त आहे।

Verse 110

आदिकल्पे महर्षीणां शापेन पतितं मम । लिंगं सागरमध्ये तु तत्त्वं शीघ्रं समानय

आदिकल्पी महर्षींच्या शापाने माझे लिंग समुद्राच्या मध्यभागी पडले. ते परम पवित्र तत्त्व शीघ्र काढून आण.

Verse 111

स्पर्शाख्यं यत्र मे लिंगं तत्र स्थाने निवेशय । निवेश्य तु प्रयत्नेन सहितो विश्वकर्मणा

जिथे माझे लिंग ‘स्पर्श’ या नावाने प्रसिद्ध आहे, त्या स्थानी ते प्रतिष्ठापित कर. विश्वकर्म्यासह प्रयत्नपूर्वक स्थापून—

Verse 112

ततो ब्रह्माणमाहूय समेतं तु मुनीश्वरैः । प्रतिष्ठां कारय विभो इष्ट्वा तत्र महामखैः

मग मुनीश्वरांसह ब्रह्मदेवाला बोलावून, हे विभो, तेथे महान यज्ञांनी पूजन करून प्रतिष्ठा करव.

Verse 113

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवांतरधीयत । ततः प्रभां पुनर्लेभे रात्रिनाथो वरानने

असे बोलून ते भगवान तेथेच अंतर्धान पावले. मग, हे वरानने, रात्रिनाथ चंद्राने पुन्हा आपली प्रभा मिळवली.

Verse 114

ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् । निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता प्रभासं तेन चोच्यते

त्या वेळेपासून ते क्षेत्र ‘प्रभास’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. जो निष्प्रभ झाला होता त्याला प्रभा दिली गेली; म्हणून त्यास ‘प्रभास’ म्हणतात.

Verse 115

दक्षस्य तु वृथा शापो न कृतस्तेन लांछनम् । सोमः प्रभासते लोकान्वरं प्राप्य महेश्वरात् । व्यक्तीभूतः स देवेशः सोमस्यैव महात्मनः

दक्षाचा शाप व्यर्थ ठरला नाही, तो केवळ कलंकही नव्हता। महेश्वराकडून वर मिळवून सोम सर्व लोकांना प्रकाशमान करतो। आणि तोच देवेश्वर त्या महात्मा सोमासाठी प्रकट झाला।

Verse 1085

शापानुग्रहदैः सर्वै देवैरपि सवासवैः । तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता

इंद्रासह सर्व देव शाप आणि अनुग्रह—दोन्ही देणारे आहेत. म्हणून, हे चंद्रा, हे सत्य जाणून तू मुळीच शोक करू नकोस.