Adhyaya 280

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि च्यवनेश्वरमुत्तमम् । तत्रैव संस्थितं लिंगं सर्वपातकनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, उत्तम च्यवनेश्वराकडे जावे. तेथेच स्थापित असे लिंग आहे, जे सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

यत्र शर्यातिना दत्ता सुकन्या सा महर्षये । यत्र संस्तंभितं सैन्यमानाहार्त्तमथाकरोत्

हे तेच स्थान आहे जिथे शर्यातीने सुकन्येचा महर्षींना कन्यादान केला; आणि जिथे सैन्य थांबविले गेले व नंतर त्यास आक्रमणापासून परावृत्त केले गेले।

Verse 3

एष शर्यातियज्ञस्य देशो देवि प्रकाशते । प्रभासक्षेत्रमध्ये तु साक्षात्पातकनाशनः

हे देवी, हा प्रदेश शर्यातीच्या यज्ञस्थळ म्हणून प्रसिद्ध आहे; आणि प्रभासक्षेत्राच्या मध्यभागी हा प्रत्यक्ष पातकनाशक आहे।

Verse 4

साक्षात्तत्राभजत्सोममश्विभ्यां सह कौशिकः । चुकोप भार्गवश्चैव महेन्द्राय महातपाः

तेथे कौशिकाने अश्विनीकुमारांसह साक्षात् सोमाचा भाग केला. आणि महातपस्वी भार्गवही महेंद्र (इंद्र) याच्यावर क्रोधावला.

Verse 5

संस्तंभयामास च तं वासवं च्यवनः प्रभुः । सुकन्यां चापि भार्यां स राजपुत्रीमवाप्तवान्

समर्थ च्यवन ऋषींनी वासव (इंद्र) यालाच स्तंभित केले. आणि त्यांनी राजकन्या सुकन्येला पत्नी म्हणून प्राप्त केले.

Verse 6

देव्युवाच । कथं विष्टंभितस्तेन भगवान्पाकशासनः । किमर्थं भार्गवश्चापि कोपं चक्रे महातपाः

देवी म्हणाल्या—त्याने भगवान् पाकशासन (इंद्र) यांना कसे स्तंभित केले? आणि महातपस्वी भार्गव कोणत्या कारणाने क्रोधावले?

Verse 7

नासत्यौ च कथं ब्रह्मन्कृ तवान्सोमपायिनौ । तत्सर्वं च यथावृत्तमाख्यातु भगवान्मम

हे ब्रह्मन्, त्याने नासत्य (अश्विन) द्वयाला सोमपान कसे करविले? जे जसे घडले ते सर्व मला सांगा, प्रभो.

Verse 8

ईश्वर उवाच । भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्च्यवनो नाम नामतः । स प्रभासं समासाद्य तपस्तेपे महामुनिः

ईश्वर म्हणाले—महर्षी भृगूंचा पुत्र, नावाने प्रसिद्ध असा च्यवन होता. तो प्रभासास येऊन त्या महामुनीने तप आचरले.

Verse 9

स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थाने च भामिनि । अतिष्ठत्सुचिरं कालमेकदेशे वरानने

हे भामिनि, हे वरानने! तो महातेजस्वी वीरस्थानी स्तंभासारखा अचल होऊन, एकाच ठिकाणी फार दीर्घ काळ उभा राहिला।

Verse 10

स वल्मीकोऽभवत्तत्र लताभिरभिसंवृतः । कालेन महता देवि समाकीर्णः पिपीलकैः

हे देवी! काळाच्या ओघात तो तेथे वाळवीच्या वारुळासारखा झाला; वेलींनी आच्छादला गेला आणि फार काळाने मुंग्यांनी सर्वत्र भरून गेला।

Verse 11

स तथा संवृतो धीमान्मृत्पिंड इव सर्वतः । तप्यते स्म तपो घोरं वल्मीकेन समावृतः

अशा रीतीने वारुळाने आच्छादलेला तो धीमान सर्व बाजूंनी मातीच्या गोळ्यासारखा बंद झाला; तरीही तो घोर तप करीत राहिला।

Verse 12

अथास्य यातकालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः । तीर्थयात्राप्रसंगेन श्रीसोमेशदिदृक्षया । आजगाम महाक्षेत्रं प्रभासं पापनाशनम्

नंतर काळ सरता शर्याति नावाचा राजा तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने, श्रीसोमेशाचे दर्शन घ्यावे या इच्छेने, पापनाशक महाक्षेत्र प्रभास येथे आला।

Verse 13

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः । एकैव तु सुता शुभ्रा सुकन्यानाम नामतः

त्याच्या चार हजार पत्नी होत्या; तरीही त्याची एकच तेजस्वी कन्या होती, जी ‘सुकन्या’ या नावाने प्रसिद्ध होती।

Verse 14

सा सखीभिः परिवृता सर्वाभरणभूषिता । चंक्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत्

ती सखींनी वेढलेली, सर्व अलंकारांनी भूषित, फिरत फिरत भार्गवाच्या वल्मीकाजवळ येऊन पोहोचली।

Verse 15

सा चैव सुदती तत्र पश्यमाना मनोरमान् । वनस्पतीन्विचिन्वंती विजहार सखीवृता

तेथे ती सुदंती युवती मनोहर वृक्ष पाहत, वनस्पती व पुष्प वेचत, सखींनी वेढलेली आनंदाने विहार करू लागली।

Verse 16

रूपेण वयसा चैव सुरापानमदेन च । बभंज वनवृक्षाणां शाखाः परम पुष्पिताः

रूप-यौवनाच्या गर्वाने आणि सुरापानाच्या मदाने मत्त होऊन तिने वनवृक्षांच्या अतिशय फुललेल्या फांद्या मोडून टाकल्या।

Verse 17

तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम् । ददर्श भार्गवो धीमांश्चरंतीमिव विद्युतम्

तेव्हा धीमान भार्गवांनी तिला सखीरहित, एकटी, एकवस्त्रधारी व अलंकृत, विजेसारखी फिरताना पाहिले।

Verse 18

तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः । क्षामकण्ठश्च ब्रह्मर्षिस्तपोबलसमन्वितः

निर्जन स्थानी तिला पाहत तो परम तेजस्वी आनंदित झाला; क्षीणकंठ ब्रह्मर्षीही तपोबलाने युक्त होऊन तेथे उपस्थित होता।

Verse 19

तामभाषत कल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै । ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी

त्याने त्या कल्याणी शुभ कन्येशी बोलले; पण ती त्याचे वचन ऐकेना. मग सुकन्येने वल्मीकात दिसणारे भार्गव मुनींचे नेत्र पाहून ते ओळखले.

Verse 20

कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता । किन्नु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने

कौतूहलाने, आणि मोहामुळे बुद्धी भ्रमित झाल्याने, तिने काट्याने हे कृत्य केले. “हे नेमके काय?” असे म्हणत तिने त्याचे नेत्र भेदले.

Verse 21

अकुध्यत्स तया विद्धो नेत्रे परममन्युमान् । ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रे समावृणोत्

तिने नेत्र भेदले तरी तो अत्यंत क्रोधी असूनही क्रुद्ध झाला नाही. पण नंतर त्याने राजा शर्यातीच्या सैन्याचे शकृन्मूत्राचे विसर्जन रोखून धरले.

Verse 22

ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमानाहदुःखितम् । तथागतमभिभेक्ष्य पर्यतप्यत पार्थिवः

शकृन्मूत्र रुद्ध झाल्यावर सैन्य अत्यंत वेदनेने आक्रोश करू लागले. जे घडले ते पाहून राजा फारच व्याकुळ झाला.

Verse 23

तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः । केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः । ज्ञातं वा यदि वाऽज्ञातं तदिदं ब्रूत मा चिरम्

‘हा महात्मा भार्गव तपोनिष्ठ, वृद्ध आहे आणि क्रोध आला तर विशेष भयंकर होतो. आज येथे त्याचा अपकार कोणी केला—जाणूनबुजून की अजाणतेपणी? विलंब न करता लगेच सांगा.’

Verse 24

तत्रोचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम् । सर्वोपायैर्यथाकामं भवान्समधिगच्छतु

तेव्हा सर्व सैनिक म्हणाले—“हा अपराध कोणी केला हे आम्हांस माहीत नाही. आपणास जो उपाय योग्य वाटेल, त्या उपायांनी याचा शोध घ्यावा.”

Verse 25

ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम् । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं प्रत्यजानन्न चैव ते

मग त्या पृथ्वीपालाने (राजाने) कधी सौम्य, कधी कठोर वचनांनी स्वतः आपल्या सुहृदवर्गाची चौकशी केली; तरीही त्यांनी त्या गोष्टीचा मुळीच स्वीकार केला नाही.

Verse 26

आनाहार्त्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यं संमुखोदितम् । पितरं दुःखितं चापि सुकन्यैवमथाब्रवीत्

तेव्हा समोर उभी असलेली ती सेना जणू अन्नावाचून व्याकुळ झालेली पाहून आणि आपला पिता दुःखी दिसताच सुकन्येने असे म्हटले.

Verse 27

मया तातेह वल्मीके दृष्टं सर्वमभिज्वलत् । उद्द्योतवदविज्ञानात्तन्मया विद्धमन्तिकात्

“बाबा, मी येथे या वल्मीकात सर्व काही जळत असल्यासारखे पाहिले. ते उजेडासारखे समजून अज्ञानाने मी जवळून त्यावर प्रहार केला.”

Verse 28

एतच्छ्रुत्वा तु शर्याति र्वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात् । तत्रापश्यत्तपोवृद्धं वयोवृद्धं च भार्गवम्

हे ऐकून शर्याति त्वरेने वल्मीकाजवळ गेला. तेथे त्याने तपाने महान आणि वयाने वृद्ध असा तो भार्गव पाहिला.

Verse 29

अथावदत्स्वसैन्यार्थं प्रांजलिः स महीपतिः । अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षंतुमर्हसि

तेव्हा राजा हात जोडून आपल्या सैन्याच्या वतीने म्हणाला—अज्ञानाने एका बालिकेकडून तुझ्याविरुद्ध जे झाले, ते तू क्षमा करावे।

Verse 30

ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा । रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहसमावृताम्

मग भार्गव च्यवन राजाला म्हणाला—ती रूप व औदार्याने युक्त आहे; पण लोभ व मोहाने झाकलेली आहे।

Verse 31

तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव । क्षमिष्यामि महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

हे राजन्! मी तुझी तीच कन्या स्वीकारल्यास, हे महीपाल, मी अपराध क्षमा करीन—हे मी तुला सत्य सांगतो।

Verse 32

ईश्वर उवाच । ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन् । ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने

ईश्वर म्हणाला—ऋषीचे वचन जाणून शर्यातिने विचार न करता त्या महात्मा च्यवनाला आपली कन्या दिली।

Verse 33

प्रतिगृह्य च तां कन्यां भगवान्प्रससाद ह । प्राप्ते प्रसादे राजा तु ससैन्यः पुरमाव्रजत्

ती कन्या स्वीकारताच भगवान ऋषी प्रसन्न झाले. प्रसाद मिळताच राजा सैन्यासह नगरात परतला।

Verse 34

सुकन्यापि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दितम् । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च

सुकन्येनेही निर्दोष तपस्वी पती प्राप्त करून, प्रेमाने नित्य त्यांची सेवा केली—तप व नियमपालनाने।

Verse 35

अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषुरनसूयया । समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना

अनसूया व ईर्ष्यारहित भावाने शुभमुखी सुकन्येने अग्नी व अतिथी यांची श्रद्धेने सेवा केली; त्यामुळे तिने शीघ्रच च्यवन ऋषींना पूर्ण प्रसन्न केले.

Verse 280

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामाशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘च्यवनेश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक दोनशे ऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.