Adhyaya 134
ईश्वर देवीला प्राभास-क्षेत्रातील ब्रह्मकुंडाच्या उत्तरेस, जवळच असलेल्या पुष्करावर्तका नावाच्या नदीचे माहात्म्य सांगतात व तिला महान तीर्थ-स्थान म्हणून प्रतिष्ठित करतात. मध्ये एक पुरावृत्त येतो—सोमयागाच्या प्रसंगी सोमाच्या संदर्भाने ब्रह्मा प्राभासात येतात आणि सोमनाथ-प्रतिष्ठा व पूर्वप्रतिज्ञेचा संबंध स्मरतात. संध्याकाळच्या योग्य वेळेबाबत चिंता निर्माण होते: ब्रह्मा संध्या करण्यासाठी पुष्करास जाणार, पण दैवज्ञ/कालवेत्ते सांगतात की हा क्षण अत्यंत शुभ आहे, तो चुकवू नये. तेव्हा ब्रह्मा एकाग्रचित्ताने नदीकाठी पुष्कराची अनेक रूपे प्रकट करतात; ज्येष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ असे तीन आवर्त निर्माण होऊन त्रिविध पवित्र तीर्थरचना सिद्ध होते. ब्रह्मा नदीचे नाव ‘पुष्करावर्तका’ ठेवून आपल्या अनुग्रहाने तिची कीर्ती जगात घोषित करतात. येथे स्नान व भक्तिपूर्वक पितृतर्पण केल्यास ‘त्रि-पुष्कर’समान पुण्य मिळते; विशेषतः श्रावण मास, शुक्ल पक्ष, तृतीया तिथीस केलेले तर्पण पितरांना अतिदीर्घ काळ तृप्ती देईल, असे कालविधान सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पुष्करावर्तकां नदीम् । ब्रह्मकुंडादुत्तरतो नातिदूरे व्यवस्थिताम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी! ब्रह्मकुंडाच्या उत्तरेस फार दूर नसलेली पुष्करावर्तका नावाची नदी गाठावी।
Verse 2
पुरा यज्ञे वर्तमाने सोमस्य तु महात्मनः । ब्रह्मा सुरगणैः सार्धं प्रभासं क्षेत्रमागतः
प्राचीन काळी, महात्मा सोमाचा यज्ञ चालू असताना, ब्रह्मदेव देवगणांसह प्रभास या पवित्र क्षेत्रात आले।
Verse 3
सोमनाथप्रतिष्ठार्थमृक्षराजनिमंत्रितः । प्रतिज्ञातं पुरा तेन ब्रह्मणा लोककारिणा
सोमनाथाच्या प्रतिष्ठेसाठी ऋक्षराजाने निमंत्रित केल्यावर, लोककल्याणकारी त्या ब्रह्मदेवांनी पूर्वी एक प्रतिज्ञा केली होती।
Verse 4
यावत्स्थास्याम्यहं मर्त्ये कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तावत्संध्यात्रयं वंद्यं नित्यमेव त्रिपुष्करे
‘मी ज्या काळापर्यंत कोणत्याही कारणाने मर्त्यलोकी राहीन, त्या काळात त्रिपुष्कर येथे दररोज तीनही संध्यांचे नित्य वंदन-पूजन करावे.’
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु लग्नकाल उपस्थिते । आदिष्टं शोभनं कालं ब्राह्मणैर्दैवचिन्तकैः
त्याच वेळी, शुभ लग्नकाळ उपस्थित होताच, दैवचिंतक ब्राह्मणांनी तो काळ शोभन व अनुकूल आहे असे सांगितले।
Verse 6
ततस्तं प्रस्थितं ज्ञात्वा पुष्करे तु पितामहम् । संध्यार्थं रात्रिनाथो वै वाक्यमेतदुवाच ह
त्यानंतर, पितामह ब्रह्मा पुष्करास निघाले आहेत हे जाणून, संध्योपासनेच्या वेळी रात्रिनाथ चंद्राने हे वचन उच्चारले।
Verse 7
दैवज्ञैः कलितः काल एष एव शुभोदयः । यथा कालात्ययो न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम्
दैवज्ञांनी ठरविलेला हाच काळ शुभोदयकारी आहे; म्हणून योग्य नीती व व्यवस्था अशी करावी की वेळेचा अतिक्रम होऊन विलंब होऊ नये।
Verse 8
तं ज्ञात्वा सांप्रतं कालं ब्रह्मा लोकपितामहः । मनसा चिन्तयामास पुष्कराणि समाहितः
सध्याचा काळ आला आहे हे जाणून, लोकपितामह ब्रह्माने एकाग्र मनाने पुष्करांचे मनोमन चिंतन केले।
Verse 9
तानि वै स्मृतमात्राणि ब्रह्मणा वरवर्णिनि । प्रादुर्भूतानि तत्रैव नद्यास्तीरे सुशोभने
हे वरवर्णिनी! ब्रह्माने केवळ स्मरण करताच ती पुष्करे तिथेच, सुंदर नदीतीरी तत्क्षणी प्रकट झाली।
Verse 10
आवर्तास्तत्र सञ्जाता ज्येष्ठमध्यकनीयसः । अथ नामाकरोत्तस्या ब्रह्मा लोकपितामहः
तेथे ज्येष्ठ, मध्य व कनिष्ठ असे तीन आवर्त उत्पन्न झाले. मग लोकपितामह ब्रह्मदेवांनी त्या (नदी/स्थळा)चे नामकरण केले.
Verse 11
पुष्करावर्तका नाम्ना अद्यप्रभृति शोभना । नदी प्रयास्यते लोके ख्यातिं मम प्रसादतः
आजपासून ही शोभन नदी ‘पुष्करावर्तका’ या नावाने जगात प्रसिद्ध होईल; माझ्या प्रसादाने तिला ख्याती प्राप्त होईल.
Verse 12
अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयिष्यति यः पितॄन् । त्रिपुष्करसमं पुण्यं लप्स्यते स तथेप्सितम्
जो मनुष्य येथे भक्तीने स्नान करून पितरांचे तर्पण करील, त्याला त्रिपुष्करसमान पुण्य मिळेल आणि इच्छित फलही प्राप्त होईल.
Verse 13
श्रावणे शुक्लपक्षस्य तृतीयायां नरोत्तमः । यः पितॄंस्तर्पयेत्तत्र तृप्तिः कल्पायुतं भवेत्
हे नरोत्तम! श्रावण शुक्लपक्षातील तृतीयेला जो तेथे पितरांचे तर्पण करतो, त्यांची तृप्ती दहा हजार कल्पांपर्यंत टिकते.
Verse 134
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पुष्करावर्तकानदीमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुस्त्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘पुष्करावर्तका-नदीमाहात्म्यवर्णन’ नामक १३४ वा अध्याय समाप्त झाला.