Adhyaya 195

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो वृद्धप्रभासं तु गच्छेच्च नियतात्मवान् । आदिप्रभासाद्दक्षिणतो नातिदूरे व्यवस्थितम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर संयतचित्त साधकाने वृद्ध-प्रभासास जावे; ते आदिप्रभासाच्या दक्षिणेस फार दूर नाही.

Verse 2

चतुर्मुखं महालिंगं दर्शनात्पापनाशनम्

चतुर्मुख महालिंग केवळ दर्शनानेच पापांचा नाश करते.

Verse 3

श्रीदेव्युवाच । कथं वृद्धप्रभासं तु नाम तस्याभवत्प्रभो । तस्मिन्दृष्टे फलं किं स्यात्स्तुते संपूजिते तथा

श्रीदेवी म्हणाल्या—हे प्रभो, त्याचे ‘वृद्ध-प्रभास’ हे नाव कसे पडले? आणि त्याचे दर्शन, तसेच स्तुती व विधिपूर्वक पूजन केल्यास कोणते फळ मिळते?

Verse 4

एतत्कथय मे देव संक्षेपान्नातिविस्तरात्

हे देव, हे मला संक्षेपाने सांगा; फार विस्ताराने नको.

Verse 5

ईश्वर उवाच । आदौ स्वायंभुवे देवि पूर्वमन्वन्तरे पुरा । त्रेतायुगे चतुर्थे तु प्रभासे क्षेत्र उत्तमे

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, आदिकाळी स्वायंभुवाच्या पूर्व मन्वंतरात; त्रेतायुगाच्या चौथ्या चरणी, उत्तम प्रभास-क्षेत्रात…

Verse 6

तस्मिन्काले महादेवि पूर्वमन्वंतरे पुरा । त्रेतायुगे चतुर्थे तु ऋषयस्तत्र संगताः

त्या काळी, हे महादेवी! पूर्वीच्या त्या मन्वंतरात, चतुर्थ त्रेतायुगात, तेथे ऋषी एकत्र जमले।

Verse 7

दर्शनार्थं प्रभासस्य उत्तरापथगामिनः । तं दृष्ट्वाऽच्छादितं देवं वज्रेण तु महेश्वरि

प्रभासाच्या दर्शनासाठी उत्तरापथाने आलेले ते—हे महेश्वरी!—त्या देवाला वज्राने आच्छादित पाहू लागले।

Verse 8

विषादं परमं जग्मुर्वाक्यं चेदमथाबुवन् । अदृष्ट्वा शांकरं लिगं न यास्यामो वयं गृहम्

ते अत्यंत विषादात गेले आणि म्हणाले: “शंकरलिंगाचे दर्शन न घेता आम्ही घरी जाणार नाही।”

Verse 9

स्वर्गार्थिनो वयं प्राप्ता महदध्वानमेव हि । तस्मादत्रैव तिष्ठामो यावल्लिंगस्य दर्शनम्

“स्वर्गप्राप्तीच्या इच्छेने आम्ही खरोखरच फार दूरचा प्रवास करून आलो आहोत; म्हणून लिंगदर्शन होईपर्यंत आम्ही इथेच थांबू।”

Verse 10

एवं ते निश्चयं कृत्वा परस्मिंस्तपसि स्थिताः । वर्षास्वाकाशगा भूत्वा हेमंते सलिलाश्रयाः

असा निश्चय करून ते घोर तपश्चर्येत स्थित झाले; वर्षाकाळी उघड्या आकाशाखाली राहिले आणि हेमंतात पाण्यात आश्रय घेतला।

Verse 11

पञ्चाग्निसाधना ग्रीष्मे नियता ब्रह्मचारिणः । बहून्वर्षगणान्विप्रा जराग्रस्तास्तदाऽभवन्

ग्रीष्मकाळी नियमबद्ध ब्रह्मचारी विप्र पंचाग्नि-साधना करीत होते। अनेक वर्षे लोटल्यावर ते ब्राह्मण ऋषी तेव्हा जरा-व्याधीने ग्रस्त झाले।

Verse 12

एवं वृद्धत्वमापन्ना यदा ते वरवर्णिनि । छन्द्यमाना वरैस्ते तु शंकरेण महात्मना

हे वरवर्णिनी! असे जेव्हा ते ऋषी वृद्धत्वास प्राप्त झाले, तेव्हा महात्मा शंकरांनी त्यांना वर देण्यास उद्युक्त होऊन, इच्छित वर निवडण्यास आमंत्रित केले।

Verse 13

लिंगस्य दर्शनं मुक्त्वा न तेऽन्यं वव्रिरे वरम्

लिंगदर्शनाव्यतिरिक्त त्यांनी दुसरा कोणताही वर मागितला नाही।

Verse 14

तेषां तु निश्चयं ज्ञात्वा सर्वेषां वृषभध्वजः । अनुकम्पापरो भूत्वा स्वलिंगं तानदर्शयत्

सर्वांचा निश्चय जाणून वृषभध्वज भगवान शिव करुणेने परिपूर्ण होऊन त्यांना आपलेच लिंग प्रकट करून दाखविले।

Verse 15

एतस्मिन्नेव काले तु भित्त्वा चैव वसुन्धराम् । उत्थितं सहसा लिंगं तदेव वरवर्णिनि

त्याच क्षणी, हे वरवर्णिनी! वसुंधरेला भेदून तेच लिंग सहसा प्रकट होऊन वर उभे राहिले।

Verse 16

ऋषयस्ते च तं दृष्ट्वा सर्वे च त्रिदिवं गताः । अथ तेषु प्रयातेषु शक्रस्तप्तमना ह्यभूत्

ते ऋषी ते दृश्य पाहून सर्वजण त्रिदिवास गेले. ते निघून गेल्यावर शक्र (इंद्र) अंतःकरणी खिन्न व संतप्त झाला.

Verse 17

तमपि च्छादयामास वज्रेण शतपर्वणा

त्याने (इंद्राने) शतपर्व वज्राने त्या (लिंग)लाही झाकून टाकले.

Verse 18

वृद्धभावे यतस्तेषामृषीणां दर्शनं गतः । अतो वृद्धप्रभासं तत्कीर्त्यते वसुधातले

त्या ऋषींना वृद्धावस्थेत दर्शन घडविले म्हणून पृथ्वीवर ते ‘वृद्ध-प्रभास’ म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 19

तस्मिन्दृष्टे वरारोहे अद्यापि लभते फलम् । राजसूयाश्वमेधानां नरो भक्तिसमन्वितः

हे वरारोहे, त्याचे दर्शन घेतल्यास आजही भक्तियुक्त मनुष्याला राजसूय व अश्वमेध यज्ञांचे फळ मिळते.

Verse 20

एवं तत्र समुत्पन्नं प्रभासं वृद्धसंज्ञकम् । तत्रोक्षा ब्राह्मणे देयः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

अशा रीतीने तेथे ‘वृद्ध’ संज्ञेचे प्रभास प्रकट झाले. ज्यांना यात्रेचे पूर्ण फळ हवे, त्यांनी तेथे ब्राह्मणाला बैल दान द्यावा.

Verse 195

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चनवत्युत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ अंतर्गत ‘वृद्धप्रभासमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे पंच्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।