Adhyaya 148

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कूपं कुंडलसंभवम् । तस्यैव चोत्तरे भागे ब्रह्मकुण्डसमीपतः

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, ‘कुंडलसंभव’ नावाच्या कूपाकडे जावे; आणि त्याच्याच उत्तर भागी, पवित्र ब्रह्मकुंडाच्या समीप.

Verse 2

यत्र सिद्धो महादेवि रूपकुंडलहारकः । तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्येत्स्तेयकृतादघात्

हे महादेवी, जिथे ‘रूपकुंडलहारक’ नावाचा सिद्ध सिद्धीला पोहोचला—हे देवी, तेथे स्नान केल्याने मनुष्य चोरीजन्य पापातून मुक्त होतो.

Verse 3

सप्त जन्मानि देवेशि न तस्यान्वयसंभवः । चौरः कश्चिद्भवेत्क्रूरस्तत्र स्नानप्रभावतः

हे देवेशी, सात जन्मांपर्यंत त्याचा वंशप्रवाह टिकत नाही; आणि तेथील स्नानप्रभावामुळे तो एखादा क्रूर चोर होतो—असे सांगितले आहे.

Verse 4

शिवरात्र्यां विशेषेण पिंडदानादिकां क्रियाम् । कुर्याच्छस्त्रहतानां च पापिनां तत्र मुक्तये

विशेषतः शिवरात्रीस तेथे पिंडदानादि क्रिया कराव्यात, शस्त्रहत व पापी जनांच्या मुक्तीसाठी।

Verse 5

देव्युवाच । कथं कुण्डलरूपं तु पृथिव्यां ख्यातिमागतम् । एतत्कथय मे देव विस्तराद्वदतां वर

देवी म्हणाली—हे ‘कुंडलरूप’ पृथ्वीवर कसे प्रसिद्ध झाले? हे देव, वक्त्यांतील श्रेष्ठा, मला हे विस्ताराने सांगा।

Verse 6

ईश्वर उवाच । शृणु देवि महापुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरो जन्मशतार्जितात्

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, महापुण्यदायी व पापनाशिनी ही कथा ऐक; ती ऐकल्याने मनुष्य शंभर जन्मांचे संचित पापातून मुक्त होतो।

Verse 7

प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्छिवरात्र्यामुपोषितः । आसीत्सुदर्शनो राजा पृथिव्यामेकराट् सुधीः

प्रभासक्षेत्राच्या माहात्म्याने आणि शिवरात्रीचा उपवास केल्याने पृथ्वीवर एकछत्र, सुज्ञ असा सुदर्शन राजा झाला।

Verse 8

धन्यो हि स धनाढ्यश्च प्रजां यत्नैरपालयत् । राज्यं तस्य सुसंपन्नं ब्राह्मणैरुपशोभितम् । समृद्धमृद्धिसंयुक्तं विटतस्करवर्जितम्

तो राजा धन्य व धनाढ्य होता; त्याने प्रयत्नपूर्वक प्रजेचे पालन केले. त्याचे राज्य सुसंपन्न, ब्राह्मणांनी शोभित, समृद्धीने परिपूर्ण व दुष्ट-चोरांपासून मुक्त होते।

Verse 9

तस्मिञ्जनपदे रम्ये पुरी भगवती शुभा । चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता पुरप्राकारमंडिता

त्या रम्य जनपदात एक शुभ, भगवतीसमान तेजस्वी नगरी होती। ती चातुर्वर्ण्याने युक्त होती आणि नगरप्राकार व तटबंदीने अलंकृत होती।

Verse 10

तस्मिन्पुरवरे रम्ये राज्यं निहतकण्टकम् । करोति बान्धवैः सार्द्धमृद्धियुक्तः सुदर्शनः । हिरण्यदत्तस्य सुतो जातो गांधारकन्यया

त्या रम्य श्रेष्ठ नगरात श्रीसमृद्ध सुदर्शनाने बान्धवांसह कण्टकरहित (निर्विघ्न) राज्य केले। तो हिरण्यदत्ताचा पुत्र असून गांधारकन्येपासून जन्मला होता।

Verse 11

तस्य भार्या प्रिया साध्वी भर्तृव्रतपरायणा । सुनंदा नामविख्याता काशिराजसुता शुभा

त्याची प्रिया पत्नी साध्वी होती, भर्तृव्रतधर्मात परायण होती। ती ‘सुनंदा’ या नावाने विख्यात, काशिराजाची शुभ कन्या होती।

Verse 12

तया सार्धं हि राजेन्द्रो भोगान्स बुभुजे सदा । भुंजमानस्य भोगान्वै चिरकालो गतस्तदा

तो राजेंद्र तिच्यासह सदैव राजभोगांचा उपभोग घेत असे. असे भोग भोगता भोगता तेव्हा दीर्घ काळ निघून गेला।

Verse 13

अकरोत्स महायज्ञान्ददौ दानानि भूरिशः । एवं कालो गतस्तस्य भार्यया सह सुव्रते

त्याने महायज्ञ केले आणि विपुल दाने दिली. अशा रीतीने सुव्रता पत्नीसमवेत त्याचा काळ व्यतीत होत राहिला।

Verse 14

कदाचिन्माघमासे तु शिवरात्र्यां वरानने । सस्मार पूर्वजातिं स भार्यामाहूय चाब्रवीत्

एकदा माघ महिन्यात, शिवरात्रीच्या पावन रात्री, हे वरानने! त्याला पूर्वजन्माचे स्मरण झाले; मग त्याने पत्नीला बोलावून म्हणाला।

Verse 15

सुदर्शन उवाच । शिवरात्रिव्रतं देवि मया कार्यं वरानने । व्रतस्यास्य प्रभावेन प्राप्तं राज्यं मया किल

सुदर्शन म्हणाला—हे देवीस्वरूपे, हे वरानने! मला शिवरात्रीचे व्रत अवश्य करावे लागेल; कारण या व्रताच्या प्रभावानेच मला खरोखर राज्य प्राप्त झाले आहे।

Verse 16

राज्ञ्युवाच । महान्प्रभावो राजेन्द्र एवमुक्तं त्वया मम । एतन्मे कारणं ब्रूहि आश्चर्यं हृदि वर्तते

राणी म्हणाली—हे राजेंद्र! तुम्ही मला जे सांगितले, त्याचा प्रभाव महान आहे। याचे कारण मला सांगा; माझ्या हृदयात आश्चर्य दाटले आहे।

Verse 17

राजोवाच । शृणु तीर्थस्य माहात्म्यं शिवरात्रिमुपोषणात् । तस्मिञ्छिवपुरे रम्ये स्वर्गद्वारे सुशोभने

राजा म्हणाला—शिवरात्रीच्या उपवासामुळे प्राप्त होणाऱ्या त्या तीर्थाचे माहात्म्य ऐक; त्या रम्य शिवपुरात, जे स्वर्गद्वारासारखे शोभून दिसते।

Verse 18

आदितीर्थे प्रभासे तु कामिके तीर्थ उत्तमे

प्रभासातील आदितीर्थात—आणि ‘कामिक’ नावाच्या त्या उत्तम तीर्थस्थानी।

Verse 19

ऋद्धियुक्ते पुरे तस्मिन्नित्यं धर्मानुसेविते । शिवरात्र्यां गतो राज्ञि तिथीनामुत्तमा तिथिः

त्या समृद्ध नगरात, जिथे नित्य धर्माचे आचरण होत असे, हे राणी, तिथींमध्ये श्रेष्ठ अशी शिवरात्रि आली।

Verse 20

मानवास्तत्र ये केचित्पुरराष्ट्रनि वासिनः । तत्रागता वरारोहे शिवरात्र्यामुपोषितुम्

हे सुंदरी, तेथील नगरात व ग्रामीण भागात राहणारे जे काही लोक होते, ते शिवरात्रिचा उपवास करण्यासाठी तेथे आले।

Verse 21

धननामा वणिक्कश्चित्तत्रैव वसते सदा । धनाढ्यः स तु धर्मात्मा सदा धर्मपरायणः

तेथे धना नावाचा एक वणिक नेहमी राहात असे. तो धनवान असूनही धर्मात्मा होता आणि सदैव धर्मपरायण असे।

Verse 22

स भार्यासहितस्तत्र शिवरात्रिमुपोषितः । तस्य भार्याऽभवत्साध्वी रूपयौवनसंवृता

तो तेथे पत्नीसमवेत शिवरात्रिचा उपवास करीत असे. त्याची पत्नी साध्वी होती, रूप व यौवनाने संपन्न होती।

Verse 23

प्रचलन्मेखलाहारा सर्वाभरणभूषिता । स तया भार्यया सार्धं कामक्रोधविवर्जितः

हलणारी मेखला व हार धारण करून ती सर्व अलंकारांनी भूषित होती; आणि तो त्या पत्नीसमवेत काम-क्रोधरहित राहिला।

Verse 24

प्रभासस्याग्रतो भूत्वा स्नातः शुक्लांबरः शुचिः । यथोक्तेन विधानेन भक्त्या निद्राविवर्जितः

प्रभाससमोर उभा राहून त्याने स्नान केले, शुभ्र वस्त्रे धारण करून शुचिर्भूत राहिला। शास्त्रोक्त विधीप्रमाणे भक्तीने आचरण करून तो निद्रावर्जित राहिला।

Verse 25

तत्राहं चौररूपेण पापः स्तैन्यं समाश्रितः । सच्छूद्राणां कुले जातो देवब्राह्मणपूजकः

तेथे मी पापी, चोराच्या रूपाने, चोरीचा आश्रय घेतला होता. मी सच्छूद्र कुळात जन्मलो तरी देवपूजक आणि ब्राह्मणांचा मान करणारा होतो.

Verse 26

पूर्वकर्मानुसंयोगाद्विकर्मणि रतः सदा । तस्यां रात्र्यामहं तत्र जनमध्ये तु संस्थितः

पूर्वकर्मांच्या संयोगामुळे मी नेहमी दुष्कर्मात रत होतो. पण त्या रात्री मी तेथे लोकांच्या गर्दीत उभा होतो.

Verse 27

कुण्डलीनः स्थितस्तत्र रंध्रापेक्षी वरानने । वणिजस्तस्य भार्यायाश्छिद्रान्वेषणतत्परः

हे वरानने! मी तेथे कुंडळी मारून बसलो होतो, संधीची वाट पाहत—त्या वणिकाच्या पत्नीतील उणीव शोधण्यात तत्पर होतो.

Verse 28

सा रात्रिर्जाग्रतस्तस्य गता मे विजने तथा । गीतनृत्यादिनिर्घोषैर्वेदमंगलपाटकैः

त्याची ती रात्रि जागरणात गेली; आणि माझीही एकांतात—गीत-नृत्याच्या घोषाने व वेदमंगल-पाठांच्या स्वरांनी भरलेली.

Verse 29

तालशब्दैस्तथा बन्धैः पुस्तकानां च वाचकैः । एवं रात्र्यां तु शेषायां यावत्तिष्ठति तत्र वै

टाळ्यांच्या आवाजात, संगीताच्या तालावर आणि ग्रंथ वाचणाऱ्यांच्या सानिध्यात, अशा प्रकारे उरलेली रात्र त्याने तिथेच घालवली.

Verse 30

निरोधेन समायुक्ता पीड्यमाना शुचिस्मिता । धनिभार्या निरोधार्ता देवागाराद्बहिर्गता

नैसर्गिक वेगाच्या अडथळ्यामुळे पीडित आणि व्याकुळ झालेली, पवित्र हास्य असलेली ती धन्याची पत्नी मंदिराबाहेर पडली.

Verse 31

तस्याः कर्णौ त्रोटयित्वा पुप्लुवेऽहं जले स्थितः । ततः कोलाहलस्तत्र कृतस्तत्पुरवासिभिः

तिचे कान तोडून (दागिने ओरबाडून) मी पाण्यात उडी मारली आणि तिथेच राहिलो. त्यानंतर त्या नगरातील रहिवाशांनी तिथे मोठा गोंधळ केला.

Verse 32

श्रुत्वा कोलाहलं शब्दं कर्णत्रोटनजं तदा । धाविता रक्षकास्तत्र राजशासनकारकाः

कान तोडल्यामुळे झालेला तो आरडाओरडा ऐकून, राजाची आज्ञा पाळणारे रक्षक (शिपाई) तिथे धावत आले.

Verse 33

तैरहं शस्त्रहस्तैश्च उल्काहस्तैः समंततः । निरीक्षितोऽथ न प्राप्तं सुवर्णं मन्मुखे स्थितम्

हातात शस्त्रे आणि मशाली घेतलेल्यांनी मला चहूबाजूंनी शोधले, तरीही माझ्या तोंडात असलेले सोने त्यांना सापडले नाही.

Verse 34

खड्गेन तीक्ष्णधारेण छित्त्वा शीर्षं तदा मम । उल्काहस्ता निरीक्षन्तो नापश्यन्स्वर्णमण्वपि

तेव्हा तीक्ष्ण धारेच्या तलवारीने त्यांनी माझे मस्तक कापले. हातात मशाली घेऊन शोधले तरी त्यांना सोन्याचा कणही दिसला नाही.

Verse 35

हित्वा मां ते गताः सर्वे गत्वा राज्ञे न्यवेदयन् । न किञ्चित्तत्र संप्राप्तं हतोऽस्माभिश्च तत्क्षणात्

मला सोडून ते सर्व निघून गेले आणि त्यांनी राजाला कळविले: 'तिथे काहीही मिळाले नाही; आम्ही त्याला त्याच क्षणी ठार मारले.'

Verse 36

कथयित्वा तु ते सर्वे यथादेशं गताः पुनः । ततो वै बन्धुना तत्र भयभीतेन चेतसा

असे सांगून ते सर्व पुन्हा आपापल्या जागी गेले. त्यानंतर तिथे भीतीने व्याकुळ झालेल्या एका नातेवाईकाने...

Verse 37

निखातं मम तत्रैव शिरः कायेन संयुतम् । खातं कृत्वा प्रिये तत्र ब्रह्मतीर्थस्य चोत्तरे

हे प्रिये! ब्रह्मतीर्थाच्या उत्तरेस खड्डा खणून, माझे मस्तक शरीराशी जोडून तिथेच पुरले गेले.

Verse 38

पिहितोऽहं तु तत्रैव प्रभासे तीर्थ उत्तमे । शिवरात्रिप्रभावेन तज्जातिस्मरतां गतः

अशा प्रकारे उत्तम तीर्थ प्रभासमध्ये मला तिथेच पुरले गेले. शिवरात्रीच्या प्रभावाने मला माझ्या पूर्वजन्माचे स्मरण झाले.

Verse 39

राज्यं निष्कण्टकं प्राप्तं समृद्धं वरवर्णिनि । एतत्प्रभासमाहात्म्यं शिवरात्रेरुपोषणात् । एतत्फलं मया लब्धं गत्वा तस्मादुपोषये

हे वरवर्णिनी! मला निष्कंटक व समृद्ध असे राज्य प्राप्त झाले. शिवरात्रीच्या उपवासामुळे प्रभास-क्षेत्राचे हे माहात्म्य प्रकट होते. हे फळ मला लाभले; म्हणून मी तेथे जाऊन उपवास करीन।

Verse 40

राज्ञ्युवाच । गच्छावस्तत्र यत्रैव कपालं पतितं तव । स्फोटिते च कपाले च हिरण्यं दृश्यते यदि । प्रत्ययो मे भवेत्पश्चात्तव वाक्यं न संशयः

राणी म्हणाली—चला, ज्या ठिकाणी तुझे कपाल पडले होते तिथेच जाऊ. ते कपाल फोडल्यावर त्यात सोने दिसले, तर मला नंतर खात्री होईल; मग तुझ्या वचनात संशय राहणार नाही।

Verse 41

राजोवाच । कल्पं हि तिष्ठते चास्थि यावद्भूमिविपर्ययः । उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्

राजा म्हणाला—ती अस्थी कल्पभर, भूमीचा विपर्यास होईपर्यंत, तशीच टिकते. उठ, चल; तुझे कल्याण होवो—प्रभास या उत्तम तीर्थक्षेत्राकडे।

Verse 42

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यद्राज्ञा समुदीरितम् । गमनाय मतिं चक्रे शिवरात्र्या उपोषणे

राजाने उच्चारलेले ते वचन ऐकून तिने जाण्याचा निश्चय केला—शिवरात्रीच्या रात्री उपवास-व्रत धारण करून।

Verse 43

ततोऽश्वैर्जवनैयुर्क्तं रथं हेमविभूषितम् । आस्थाय सह पत्न्या च प्रभासं क्षेत्रमेयिवान्

मग वेगवान अश्वांनी युक्त व सुवर्णविभूषित रथावर आरूढ होऊन—पत्नीसमवेत—प्रभासच्या पवित्र क्षेत्राकडे निघाला।

Verse 44

व्रतं कृत्वा प्रभासे तु यथोक्तं वरवर्णिनि । ब्रह्मतीर्थे समागत्य उद्धृत्य सकलं ततः

हे वरवर्णिनी! प्रभासक्षेत्री यथोक्त विधीने व्रत करून ते ब्रह्मतीर्थास आले आणि तेथून सर्व काही उचलून बाहेर काढले।

Verse 45

हिरण्यं दर्शयामास स्फोटयित्वा शवं स्वयम्

त्याने स्वतः प्रेत देह फोडून त्यातील सुवर्ण प्रकट करून दाखविले।

Verse 46

ईश्वर उवाच । जातसंप्रत्यया भार्या तस्य राज्ञो बभूव ह । जगाम परमं स्थानं यत्र कल्याणमुत्तमम्

ईश्वर म्हणाले—त्या राजाची पत्नी दृढ श्रद्धायुक्त झाली; आणि जिथे परम कल्याण आहे त्या परम धामास ती प्राप्त झाली।

Verse 47

जनोऽपि विस्मितः सर्वो दृष्ट्वा चित्रं तदद्भुतम्

ते अद्भुत आश्चर्यकारक दृश्य पाहून सर्व लोक विस्मित झाले।

Verse 48

नदी चित्रपथानाम तत्रोत्पन्ना वरानने । चित्रादित्यस्य पूर्वेण ब्रह्मतीर्थस्य चोत्तरे

हे वरानने! तेथे ‘चित्रपथा’ नावाची नदी उत्पन्न झाली—चित्रादित्याच्या पूर्वेस आणि ब्रह्मतीर्थाच्या उत्तरेस।

Verse 49

तस्यां तत्तिष्ठते तत्र सर्वपापप्रणाशनम्

त्या नदीमध्ये तीच दिव्य शक्ती वास करते, जी सर्व पापांचा नाश करते।

Verse 50

श्रावणे मासि संप्राप्ते तस्मिन्कूपे विधानतः । यः स्नानं कुरुते देवि श्राद्धं तत्र विशेषतः

हे देवि! श्रावण मास आला की जो विधिपूर्वक त्या कूपात स्नान करतो आणि विशेषतः तेथे श्राद्ध करतो, तो अपार पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 51

चित्रादित्यं तु संपूज्य शिवलोके महीयते

चित्रादित्याची यथाविधि पूजा केल्याने तो शिवलोकी सन्मानित व महिमावंत होतो।

Verse 52

एतत्ते कथितं सर्वं शिवरात्र्या महत्फलम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

अशा प्रकारे मी तुला शिवरात्रीचे महान फळ सर्व सांगितले—हे पुण्यव्रत भोग व मोक्ष देणारे आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 53

य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वापि मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते

जो मनुष्य हे नित्य पठतो किंवा ऐकतोही, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन रुद्रलोकी सन्मानित होतो।