Adhyaya 106

Verse 1

देव्युवाच । एवमद्वैतभावेन यद्ब्रह्म परिकीर्तितम् । तस्य पूजा विधानं मे कथयस्व यथार्थतः

देवी म्हणाली— ब्रह्म असे अद्वैतभावाने वर्णिले आहे; तर त्याची पूजाविधी मला यथार्थपणे सांगावी।

Verse 2

क्षेत्रे प्राभासिके देव बालरूपी पितामहः । स कथं पूज्यते लोकैः परब्रह्मस्वरूपवान्

हे देव, प्राभास क्षेत्रात पितामह ब्रह्मा बालरूपाने विराजमान आहेत। जे परब्रह्मस्वरूप आहेत, त्यांची पूजा लोकांनी कशी करावी?

Verse 3

के मन्त्राः किं विधानं तद्बाह्मणास्तत्र कीदृशाः । तत्र स्थितानां विप्राणां कथं क्षेत्रफलं भवेत्

कोणते मंत्र जपावेत आणि कोणती विधी आहे? तेथील ब्राह्मण कसे आहेत? तसेच तेथे वसणाऱ्या विप्रांना त्या क्षेत्राचे पुण्यफळ कसे प्राप्त होते?

Verse 4

कतिप्रकारास्ते विप्रास्तत्र क्षेत्रनिवासिनः । किमाचारा महादेव किंशीलाः किंपरायणाः

हे महादेव! त्या क्षेत्रात राहणारे विप्र किती प्रकारचे आहेत? त्यांचा आचार कसा, स्वभाव कसा, आणि ते कोणाला परम आश्रय मानतात?

Verse 5

एतद्विस्तरतो ब्रूहि ब्राह्मणानां महोदयम्

हे सर्वेश्वर, हे विषय विस्ताराने सांगा—ब्राह्मणांचे महत्त्व, उन्नती व परम प्रतिष्ठा।

Verse 6

ईश्वर उवाच । साधुसाधु महादेवि सम्यक्प्रश्नविशारदे । शृणुष्वैकमना भूत्वा माहात्म्यं विप्रदैवतम्

ईश्वर म्हणाले—साधु साधु, हे महादेवी! तू योग्य प्रश्न विचारण्यात निपुण आहेस। एकाग्र मनाने ऐक—विप्रांचे माहात्म्य, जे देवस्वरूप आहेत।

Verse 7

यच्छ्रुत्वा मानवो देवि मुच्यते सर्वपातकैः । ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः

हे देवी! हे ऐकल्याने मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतो। समुद्रपर्यंत पृथ्वीवर जे जे कीर्तिमान द्विज आहेत—त्यांची महिमा यात अंतर्भूत आहे।

Verse 8

तद्रूपं मम देवेशि प्रत्यक्षं धरणीतले प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः

हे देवेशी! माझे तेच स्वरूप पृथ्वीवर प्रत्यक्ष आहे; ब्राह्मण हे प्रत्यक्ष देव आहेत, आणि स्वर्गातील देवता परोक्षच जाणवतात।

Verse 9

ब्राह्मणा मत्प्रिया नित्यं ब्राह्मणा मामकी तनुः । यस्तानर्चयते भक्त्या स मामर्चयते सदा

ब्राह्मण मला नित्य प्रिय आहेत; ब्राह्मण हेच माझे शरीर आहे. जो त्यांची भक्तीने पूजा करतो, तो सदैव माझीच पूजा करतो।

Verse 11

ये ब्राह्मणाः सोऽहमसंशयं प्रिये तेष्वर्चितेष्वर्चितोऽहं भवेयम् । तेष्वेव तुष्टेष्वहमेव तुष्टो वैरं च तैर्यस्य ममापि वैरम्

हे प्रिये! ते ब्राह्मण म्हणजे निःसंशय मीच आहे. त्यांचा सत्कार झाला की माझाच सत्कार होतो; ते संतुष्ट झाले की मीही संतुष्ट होतो. आणि जो त्यांच्याशी वैर धरतो, तो माझ्याशीही वैर धरतो।

Verse 12

यश्चन्दनैः सागरुगन्धमाल्यै रभ्यर्चयेच्छैलमयीं ममार्चाम् । असौ न मामर्चयतेर्चयन्वै विप्रार्चनादर्चित एव चाहम्

जो चंदन व सुगंधी माळांनी माझ्या शैलमयी मूर्तीचे भव्य पूजन करतो, तोही खरेतर माझे पूजन करत नाही; कारण विप्रपूजनानेच मी वास्तवात पूजित होतो।

Verse 13

यावंतः पृथिवीमध्ये चीर्णवेदव्रता द्विजाः । अचीर्णव्रतवेदा वा तेऽपि पूज्या द्विजाः प्रिये

हे प्रिये! पृथ्वीमध्ये जितकेही द्विज (ब्राह्मण) आहेत—त्यांनी वेदव्रतांचे आचरण केले असो वा नसो—ते सर्व पूज्य आहेत।

Verse 14

न ब्राह्मणान्परीक्षेत श्राद्धे क्षेत्रनिवासिनः । सुमहान्परिवादोऽस्य ब्राह्मणानां परीक्षणे

श्राद्धकर्मात क्षेत्रनिवासी ब्राह्मणांची परीक्षा करू नये; ब्राह्मणांची परीक्षा केल्यास अतिमहान दोष व निंदा लागते।

Verse 15

काणाः खञ्जाश्च कृष्णाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा । सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः

काणे, खंज, कृष्णवर्ण, दरिद्री व व्याधिग्रस्त—असे सर्वही श्राद्धात नियोक्तव्य; वेदपारंगत ब्राह्मणांसह त्यांना एकत्र बसवावे।

Verse 16

ब्राह्मणा जातितः पूज्या वेदाभ्यासात्ततः परम् । ततोर्थं हव्यकव्येषु न निन्द्या ब्राह्मणाः क्वचित्

ब्राह्मण जन्मतः पूज्य, आणि वेदाभ्यासामुळे अधिकच पूज्य; म्हणून हव्य-कव्य, देव-पितृ अर्पणकर्मात ब्राह्मणांची कधीही निंदा करू नये।

Verse 17

काणान्कुण्टांश्च कुब्जाश्च दरिद्रान्व्याधितानपि । नावमन्येद्द्विजान्प्राज्ञो मम रूपं यतः स्मृतम्

काणे, अपंग, कुबडे, दरिद्री वा व्याधिग्रस्त—अशा द्विजांचा ज्ञानी पुरुष अवमान करू नये; कारण ते माझेच स्वरूप मानले आहेत।

Verse 18

बहवो हि न जानंति नरा ज्ञानबहिष्कृताः । यथाहं द्विजरूपेण चरामि पृथिवीमिमाम्

ज्ञानापासून वंचित असे अनेक लोक जाणत नाहीत की मी द्विजरूपाने या पृथ्वीवर संचार करीत असतो।

Verse 19

मद्रूपान्घ्नन्ति ये विप्रान्विकर्म कारयंति च । अप्रेषणे प्रेषयंति दासत्वं कारयन्ति च

जे माझ्याच स्वरूप असलेल्या ब्राह्मणांना मारतात, त्यांच्याकडून निषिद्ध कर्म करवितात, अयोग्य कामांस पाठवितात व दासत्व करवितात—ते घोर पापाचे भागी होतात।

Verse 20

मृतांस्तान्करपत्रेण यमदूता महाबलाः । निकृंतंति यथा काष्ठं सूत्रमार्गेण शिल्पिनः

ते मरण पावल्यानंतर महाबली यमदूत ‘करपत्र’ धारांनी त्यांना कापतात, जसे कारागीर दोऱ्याच्या रेषेनुसार लाकूड कापतात।

Verse 21

ये चैवाश्लक्ष्णया वाचा तर्जयन्ति नराधमाः । वदंति परुषं क्रोधात्पादेन निहनंति च

जे नराधम कठोर वाणीने धमकावतात, क्रोधाने कटू बोलतात आणि पायानेही मारतात—

Verse 22

मृतांस्तान्यमलोका हि निहत्य धरणीतले । क्रूरपादेन चाक्रम्य क्रोधसंरक्तलोचनाः

ते मरण पावल्यानंतर यमलोकातील प्राणी त्यांना भूमीवर आपटून मारतात, क्रूर पायांनी तुडवतात; त्यांच्या डोळ्यांत क्रोधाने लालिमा असते।

Verse 24

अब्रह्मण्यास्तु ते बाह्या नित्यं ब्रह्मद्विषो नराः । तेषां घोरा महाकाया वज्रतुंडा भयानकाः । उद्धरंति मुहूर्तेन चक्षुः काका यमाज्ञया

जे ब्राह्मण्याचे विरोधक आहेत ते बाह्य, नित्य ब्रह्मद्वेषी नर. त्यांच्या बाबतीत यमाच्या आज्ञेने भयानक, महाकाय, वज्रासारख्या चोचीचे कावळे क्षणात डोळे उपटतात।

Verse 25

यस्ताडयति विप्रं वै क्षते कुर्याद्धि शोणितम् । अस्थिभंगं च वा कुर्यात्प्राणैर्वापि वियोजयेत्

जो ब्राह्मणास मारतो, जखम करून रक्त पाडतो, किंवा हाडे मोडतो, अथवा त्यास प्राणांपासूनही वियोग करतो—

Verse 26

ब्रह्मघ्नः स तु विज्ञेयो न तस्मै निष्कृतिः स्मृता । पञ्चाशत्कोटिसंख्येषु नरकेष्वनुपूर्वशः

तो ब्रह्मघातीच समजावा; त्याच्यासाठी कोणतेही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही. तो क्रमाने पन्नास कोटी नरकांत पडतो.

Verse 27

स बहूनि सहस्राणि वर्षाणि पच्यते भृशम् । तस्माद्विप्रो वरारोहे नमस्कार्यो नृभिः सदा

तो अनेक सहस्र वर्षे अत्यंत यातना भोगतो. म्हणून, हे वरारोहे, ब्राह्मणास नरांनी सदैव नमस्कार करावा.

Verse 28

अन्नपानप्रदानैस्तु पूज्या हि सततं द्विजाः । सर्वेषां चैव दानानां विप्राः सर्वेऽधिकारिणः

अन्न-पान दान करून द्विजांचे सतत पूजन करावे. सर्व दानांमध्ये विप्रच सर्वांचे अधिकारी (पात्र) आहेत.

Verse 29

नान्यः समर्थो देवेशि गृह्णन्यात्यधमां गतिम् । तपसा पावितो देवि ब्राह्मणो धृतकिल्विषः

हे देवेशि, अन्य कोणी समर्थ नाही; दान घेणारा अत्यंत अधम गतीस जाऊ शकतो. पण, हे देवि, तपाने पावन झालेला ब्राह्मण—पाप धारण केले तरीही—(स्व) तपोबलानेच टिकून राहतो.

Verse 30

न सीदेत्प्रतिगृह्णानः पृथिवीमनुसागराम् । नास्ति किंचिन्महादेवि दुष्कृतं ब्राह्मणस्य तु

समुद्रपर्यंत पृथ्वीभर दान स्वीकारले तरी तो बुडत नाही. हे महादेवी, अशा ब्राह्मणाला कोणतेही दुष्कृत्य लिप्त होत नाही.

Verse 31

यस्तु स्थितः सदाऽध्यात्मे नित्यं सद्भावभावितः । ब्राह्मणो हि महद्भूतं जन्मना सह जायते

जो सदैव अध्यात्मात स्थित असतो आणि नित्य सत्भावाने भावित असतो—तो ब्राह्मण जन्मत:च महत्त्वासह जन्मतो.

Verse 32

लोके लोकेश्वराश्चापि सर्वे ब्राह्मणपूजकाः । ततस्तान्नावमन्येत यदीच्छेज्जीवितं चिरम्

लोकांचे अधिपतीही सर्व ब्राह्मणपूजक आहेत. म्हणून ज्याला दीर्घायुष्य हवे, त्याने त्यांचा अवमान करू नये.

Verse 33

ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा । लोकानन्यान्सृजेयुश्च लोकपालांस्तथाऽपरान्

ब्राह्मण क्रुद्ध झाले तर स्वतेजाने संहार करून भस्म करू शकतात; तसेच ते अन्य लोक व अन्य लोकपालही निर्माण करू शकतात.

Verse 34

अपेयः सागरो यैश्च कृतः कोपान्महात्मभिः । येषां कोपाग्निरद्यापि दंडके नोपशाम्यति

ज्या महात्म्यांनी क्रोधाने सागर अपेय केला; ज्यांची कोपाग्नी आजही दंडकात शांत झालेली नाही.

Verse 35

एते स्वर्गस्य नेतारो देवदेवाः सनातनाः । एभिश्चापि कृतः पंथा देवयानः स उच्यते

हे स्वर्गाचे नेते, सनातन ‘देवांचे देव’ आहेत. यांच्याद्वारेच हा मार्ग स्थापन झाला; तो ‘देवयान’ म्हणून ओळखला जातो.

Verse 36

ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषु सर्वं प्रतिष्ठितम् । ते वै लोकानिमान्सर्वान्पारयंति परस्परम्

ते पूज्य, ते नमस्कार्य; त्यांच्यातच सर्व काही प्रतिष्ठित आहे. तेच या सर्व लोकांना परस्पर योग्य क्रमाने पार पाडतात.

Verse 37

गूढस्वाध्यायतपसो ब्राह्मणाः शंसितव्रताः । विद्यास्नाता व्रतस्नाता अनपाश्रित्य जीविनः

गूढ स्वाध्याय व तप करणारे ब्राह्मण व्रतांनी प्रशंसित आहेत. विद्यास्नात, व्रतस्नात होऊन ते परावलंबन न करता जीवन जगतात.

Verse 38

आशीविषा इव क्रुद्धा उपचर्या हि ब्राह्मणाः । तपसा दीप्यमानास्ते दहेयुः सागरानपि

क्रुद्ध झाल्यास ब्राह्मण जणू विषारी सर्पासारखे; म्हणून त्यांची योग्य सन्मानाने सेवा करावी. तपाने दीप्त ते सागरांनाही दग्ध करू शकतात.

Verse 39

ब्राह्मणेषु च तुष्टुषु तुष्यंते सर्वदेवताः । ते गतिः सर्वभूतानामध्यात्मगतिचिन्तकाः

ब्राह्मण तुष्ट झाले की सर्व देवता तुष्ट होतात. तेच सर्व भूतांची गती व आश्रय आहेत—अध्यात्मगतीचे चिंतन करणारे.

Verse 40

आदिमध्यावसानानां ज्ञानानां छिन्नसंशयाः । परापरविशेषज्ञा नेतारः परमां गतिम् । अवध्या ब्राह्मणास्तस्मात्पापेष्वपि रताः सदा

ज्यांनी ज्ञानाच्या आदि‑मध्य‑अवसानाविषयीचा संशय छेदला आहे, परा‑अपरा तत्त्वांचा भेद जाणून परम गतीकडे नेणारे आहेत—म्हणून ब्राह्मण पापात सदैव रत असले तरीही अवध्य आहेत।

Verse 41

यश्च सर्वमिदं हन्याद्ब्राह्मणं चापि तत्समम् । सोऽग्निः सोऽर्को महातेजा विषं भवति कोपितः

जो हे सर्व जग नष्ट करील आणि ब्राह्मणाचाही वध करील—जे त्याच्याइतकेच (भयंकर) आहे—ते महातेज अग्नी‑सूर्यासारखे, क्रुद्ध झाल्यावर विषरूप होते।

Verse 42

भूतानामग्रभुग्विप्रो वर्णश्रेष्ठः पिता गुरुः । न स्कन्दते न व्यथते न विनश्यति कर्हिचित्

विप्र हा भूतांमध्ये अग्रभागी आहे; तो वर्णश्रेष्ठ, पिता आणि गुरु आहे। तो कधीही धर्मस्थितीतून ढळत नाही, व्यथित होत नाही, आणि नष्टही होत नाही।

Verse 43

वरिष्ठमग्निहोत्राद्धि ब्राह्मणस्य मुखे हुतम् । विप्राणां वपुराश्रित्य सर्वास्तिष्ठंति देवताः

अग्निहोत्रापेक्षा श्रेष्ठ आहे ब्राह्मणाच्या मुखी अर्पण केलेले आहुतीरूप दान। विप्रांच्या देहाचा आश्रय घेऊन सर्व देवता तेथे वास करतात।

Verse 44

अतः पूज्यास्तु ते विप्रा अलाभे प्रतिमादयः

म्हणून ते विप्र पूज्य आहेत; आणि त्यांचा लाभ (उपस्थिती) न झाल्यास प्रतिमा इत्यादी पूज्य मानावेत।

Verse 45

अविद्यो वा सविद्यो वा ब्राह्मणो मम दैवतम् । प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत्

अविद्वान असो वा विद्वान—ब्राह्मण माझे दैवत आहे। जशी अग्नी प्रज्वलित असो वा अप्रज्वलित, तरीही ती महान देवता आहे.

Verse 46

स्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति । हव्यकव्यव्यपेतोऽपि ब्राह्मणो नैव दुष्यति

श्मशानातही तेजस्वी पावक कधीही दूषित होत नाही. तसेच हव्य-कव्य नसले तरी ब्राह्मण दूषित होत नाही.

Verse 47

महापातकवर्ज्यं हि पूज्यो विप्रो वरानने । सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः सर्वथा दैवतं महत् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षेदापद्गतं द्विजम्

हे वरानने! महापातकांपासून मुक्त असलेला विप्र पूज्य आहे. ब्राह्मण सर्वथा पूज्य; ते सर्व प्रकारे महान दैवत आहेत. म्हणून आपत्तीत पडलेल्या द्विजाचे सर्व प्रयत्नांनी रक्षण करावे.

Verse 48

एवं विप्रा महादेवि पूज्याः सर्वत्र मानवैः । किं पुनः संजितात्मानो विशेषात्क्षेत्रवासिनः

हे महादेवी! अशा रीतीने विप्र सर्वत्र मानवांनी पूज्य आहेत. मग जितात्मा होऊन या क्षेत्रात वास करणारे तर विशेषतः अधिक पूज्य आहेत.

Verse 49

अथ क्षेत्रस्थितानां च चतुराश्रमवासिनाम् । विप्राणां वृत्तितो भेदं प्रवक्ष्याम्यानुपूर्व्यशः

आता मी या पवित्र क्षेत्रात स्थित आणि चतुराश्रमात वसणाऱ्या विप्रांच्या उपजीविकेनुसार भेद क्रमाने सांगतो.

Verse 50

क्षेत्रस्य संन्यासविधिं ये जानंति द्विजातयः । वृत्तिभेदं क्रमाच्चैव ते क्षेत्रफलभागिनः

जे द्विज या क्षेत्राचा संन्यास-विधी आणि क्रमाने उपजीविकेचे भेद जाणतात, तेच या पवित्र क्षेत्रफळाचे भागीदार होतात।

Verse 51

यथा क्षेत्रे निवसता वर्तितव्यं द्विजातिना । प्राजापत्यादिभेदेन तच्छृणु त्वं वरानने

हे वरानने! या पवित्र क्षेत्रात निवास करणाऱ्या द्विजाने कसे वागावे, ते प्राजापत्य इत्यादी भेदांनुसार तू ऐक।

Verse 52

प्राजापत्या महीपालाः कपोता ग्रंथिकास्तथा । कुटिकाश्चाथ वैतालाः पद्महंसा वरानने

हे वरानने! प्राजापत्य, महीपाल, कपोत, ग्रंथिक; तसेच कुटिका; आणि वैताल व पद्महंस—हे भेद आहेत।

Verse 53

धृतराष्ट्रा बकाः कंका गोपालाश्चैव भामिनि । त्रुटिका मठराश्चैव गुटिका दंडिकाः परे

हे भामिनि! धृतराष्ट्र, बक, कंक व गोपाल; तसेच त्रुटिका व मठर; आणि पुढे गुटिका व दंडिक—हेही भेद आहेत।

Verse 54

क्षेत्रस्थानामिमे भेदा वृत्तिं तेषां शृणुष्व च

हे या क्षेत्रात राहणाऱ्यांचे भेद आहेत; आता त्यांची वृत्ती (उपजीविका-रीती)ही ऐक।

Verse 55

अहिंसा गुरुशुश्रूषा स्वाध्यायः शौचसंयमः । सत्यमस्तेयमेतद्धि प्राजापत्यं व्रतं स्मृतम्

अहिंसा, गुरूची श्रद्धेने सेवा, स्वाध्याय, शौच व संयम, सत्य आणि अस्तेय—हेच प्राजापत्य व्रत म्हणून स्मृत आहे।

Verse 56

क्षयपुष्ट्यर्थविद्वेषकर्मभिः शांतिकादिभिः । पालयंति महीं यस्मान्महीपालास्ततः स्मृताः

क्षय-निवारण, पुष्टी, कल्याण व द्वेष-शमनासाठी शांती आदी कर्मांनी जे पृथ्वीचे पालन करतात, ते ‘महीपाल’ म्हणून स्मृत आहेत।

Verse 57

पतिता ये कणा भूमौ संहरंति कपोतवत् । उद्धृत्याजीवनं येषां कपोतास्ते तु साधकाः

जे कपोतासारखे जमिनीवर पडलेले कण वेचतात आणि त्यावरच ज्यांची उपजीविका चालते, ते ‘कपोत’ साधक म्हणतात।

Verse 58

गृहं कृत्वा तु सद्ग्रंथाः सहसैव त्यजंति ये । कुटिका साधकास्ते वै शिवाराधनतत्पराः

सद्ग्रंथनिपुण असूनही जे घर करून ते सहसा त्यागतात, ते ‘कुटिका’ साधक—शिवाराधनेत तत्पर असतात।

Verse 59

तीर्थासक्ताः सपत्नीका यथालब्धोपजीविनः । महासाहसयुक्तास्ते वैतालाख्यास्तु साधकाः

जे तीर्थासक्त, पत्नीसमवेत, यथालब्धावर उपजीविका करणारे आणि महासाहसी असतात, ते ‘वैताळ’ नावाचे साधक होत।

Verse 60

संयताः कामनासक्ता राज्यकामार्थसाधकाः । पद्मास्ते साधकाः ख्याता भिक्षाचर्यारताः सदा

जे संयमी असूनही कामनासक्त राहतात, राज्याची इच्छा व लौकिक अर्थसिद्धी साधतात—ते ‘पद्म’ साधक म्हणून प्रसिद्ध; ते सदैव भिक्षावृत्तीच्या आचारात रत असतात.

Verse 61

ज्ञानयोगसमायुक्ता द्वैताचाररताश्च ये । हंसास्ते साधकाः ख्याताः स्वयमुत्पन्नसंविदः

जे ज्ञानयोगाने संयुक्त असून द्वैत-आचाराच्या शिस्तीत रत असतात—ते ‘हंस’ साधक म्हणून ख्यात; ज्यांची स्वसंविद् अंतःकरणातूनच स्वयं प्रकटते.

Verse 62

ब्रह्मचर्येण सत्त्वेन तथाऽलुब्धतयापि वा । जितं जगद्धारयन्तो धृतराष्ट्रा मतास्तु ये

जे ब्रह्मचर्य, सात्त्विकता आणि अलोभ यांद्वारे जणू जग जिंकून ते धारण करतात—ते ‘धृतराष्ट्र’ (जगधारक) असे मानले जातात.

Verse 63

गूढाश्चरंति ये ज्ञानं व्रतं धर्ममथापि वा । स्वार्थैकागतनिष्ठास्तु बकास्ते साधका मताः

जे ज्ञान, व्रत किंवा धर्म यांचे आचरण गुप्तपणे करतात, पण निष्ठा केवळ स्वार्थातच ठेवतात—ते ‘बक’ (बगळ्यासदृश) साधक मानले जातात.

Verse 64

जलाश्रयं समाश्रित्य स्थिता उत्कृष्टसिद्धये । बिसशृंगाटकाहारास्ते कंकाः साधकाः स्मृताः

जे जलाश्रयाचा आधार घेऊन उत्तम सिद्धीसाठी तेथेच स्थिर राहतात, आणि बिस व शिंगाडा यांचा आहार करतात—ते ‘कंक’ साधक म्हणून स्मरणात आहेत.

Verse 65

गोभिः सार्द्धं व्रजंत्यत्र गोष्ठे च निवसंति ये । पंचगव्यरसा ये वै गोपालास्ते तु साधकाः

जे येथे गायींसह वावरतात, गोठ्यात निवास करतात आणि पंचगव्याच्या रसांवरच जीवन करतात—तेच ‘गोपाल’ साधक म्हणून ओळखले जातात।

Verse 66

कृच्छ्रचांद्रायणैश्चैव क्षपयंति स्वकं वपुः । त्रुटिमात्राशनास्ते तु त्रुटिकाः साधका मताः

कृच्छ्र व चांद्रायण इत्यादी कठोर तप-व्रतांनी ते आपले शरीर क्षीण करतात. जे त्रुटीएवढेच अन्न घेतात, ते ‘त्रुटिका’ साधक मानले जातात।

Verse 67

कृत्वा कुशमयीं पत्नीं मठे ये गृहमेधिनः । भैक्षवृत्तिरताः शुद्धा मठरास्ते तु साधकाः

जे गृहस्थ मठात राहून कुशगवताची ‘पत्नी’ बनवतात, भिक्षावृत्तीने जीवन करतात आणि शुद्ध राहतात—ते ‘मठरा’ साधक म्हणवले जातात।

Verse 68

ग्रासमात्रसमानाभिर्गुटिकाभिरथाष्टभिः । कन्दमूलफलोत्थाभिर्गुटिकास्ते द्विजातयः

कंद-मूळ-फळांपासून बनलेल्या, एका ग्रासाएवढ्या अशा आठ गुटिका जे द्विज खातात—ते ‘गुटिका’ साधक म्हणून प्रसिद्ध आहेत।

Verse 69

स्वदेहदण्डनैर्युक्ता रात्रौ वीरासने स्थिताः । दंडिनस्ते समाख्याताः सर्वमेतत्तवोदितम्

स्वदेहावर दंडन-नियम पाळून जे रात्री वीरासनात स्थिर राहतात, ते ‘दंडी’ म्हणून ओळखले जातात—हे सर्व तुम्हीच सांगितले आहे।

Verse 70

सामान्योऽपि विशेषश्च वृत्तिनो गृहिणोऽपि वा । तेषां भेदो मया ख्याताः सम्यक्क्षेत्रनिवासिनाम्

सामान्य असोत वा विशेष, उपजीविकेने भिक्षुक असोत किंवा गृहस्थही—सम्यक् क्षेत्रनिवासी अशा जनांचे भेद मी यथार्थ रीतीने सांगितले आहेत।

Verse 71

एवमादिधर्मयुक्ताः प्रभासक्षेत्रवासिनः । तैः पूज्यो भगवान्देवो बालरूपी पितामहः

अशा रीतीने आदिधर्मयुक्त प्रभासक्षेत्रवासी बालरूपी पितामह ब्रह्मा—त्या भगवान् देवाची पूजा करतात।

Verse 72

महापातकिनो ये तु ये तु विप्रैर्बहिष्कृताः । न च ते संस्पृशेयुर्वै ब्रह्माणं बालरूपिणम्

परंतु जे महापातकी आहेत आणि ज्यांना विप्रांनी बहिष्कृत केले आहे—त्यांनी बालरूपी ब्रह्माला स्पर्शही करू नये।

Verse 73

ब्रह्मचारी सदा दांतो जितक्रोधो जितेंद्रियः । एवं ते ब्राह्मणाः ख्याताः क्षेत्रमध्यनिवासिनः

ते सदैव ब्रह्मचारी, नित्य दान्त, क्रोधजयी व इंद्रियनिग्रही असतात—क्षेत्राच्या मध्यभागी निवास करणारे ते ब्राह्मण असेच प्रसिद्ध आहेत।

Verse 74

तैः पूज्यो भगवान्देवो बालरूपी पितामहः । ये वेदाध्ययने युक्तास्तैः प्रपूज्यः पितामहः

त्यांच्याकडून बालरूपी पितामह ब्रह्मा—तो भगवान् देव पूज्य आहे; आणि जे वेदाध्ययनात रत आहेत, त्यांच्याकडून पितामह विशेष भक्तिभावाने पूजनीय आहे।

Verse 106

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्राह्मणप्रशंसा वर्णनंनाम षडुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेत, सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात, मध्ययात्रा-प्रसंगात ‘ब्राह्मणप्रशंसेचे वर्णन’ नामक एकशे सहावा अध्याय समाप्त झाला।