Adhyaya 249
ईश्वर देवीला सांगतात की ‘संगमेश्वर’ या देवतेकडे जावे. हा देव ‘गोलक’ म्हणूनही प्रसिद्ध असून पापांचा नाश करणारा आहे. कथेत सरस्वती व पिङ्गा यांच्या संगमस्थळाचे वर्णन येते आणि तेथे तपश्चर्येत सिद्ध झालेले ऋषी उद्दालक यांचा परिचय होतो। उद्दालकांच्या तीव्र तपस्येदरम्यान त्यांच्या समोर शिवलिंग प्रकट होते—भक्तीची दिव्य साक्ष म्हणून। तेव्हा एक अशरीरी वाणी त्या स्थानी परमेश्वराचे नित्य सान्निध्य राहील असे जाहीर करते आणि संगमावर लिंग प्रादुर्भूत झाल्यामुळे या क्षेत्राचे नाव ‘संगमेश्वर’ असे निश्चित होते। फलश्रुतीत सांगितले आहे की जो प्रसिद्ध संगमात स्नान करून संगमेश्वराचे दर्शन घेतो, तो परम गतीला पोहोचतो। उद्दालक अखंड लिंगपूजा करीत जीवनाच्या शेवटी महेश्वराच्या धामाला प्राप्त होतात; हा प्रसंग तीर्थभक्तीने मोक्ष मिळतो याचा आदर्श ठरतो।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि देवं वै संगमेश्वरम् । गोलक्षमिति विख्यातं सर्वपातकनाशनम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर ‘गोलक्ष’ म्हणून विख्यात, सर्व पातकांचा नाश करणाऱ्या संगमेश्वर देवाकडे जावे।
Verse 2
तस्यैव पश्चिमे भागे सर्वकामफलप्रदम् । ऋषिरुद्दालकोनाम पुरा ह्यासीन्महातपाः
त्याच्याच पश्चिम भागात, सर्व कामनांचे फळ देणाऱ्या त्या स्थानी, पूर्वी उद्दालक नावाचे एक महातपस्वी ऋषी होते।
Verse 3
स पुरा संगमं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनम् । सरस्वत्याश्च पिंगायास्तपस्तेपे सुरेश्वरि
हे सुरेश्वरी! तो पूर्वी सर्व पापांचा नाश करणाऱ्या त्या संगमास जाऊन, सरस्वती व पिंगेच्या संगमस्थानी तपश्चर्या करू लागला।
Verse 4
ततस्तपस्यतस्तस्य तपो रौद्रं महात्मनः । पुरतो ह्युत्थितं लिंगं भक्त्या युक्तस्य सुन्दरि
हे सुंदरी! त्या महात्म्याच्या उग्र तपश्चर्येमुळे, भक्तियुक्त असल्याने, त्याच्या समोर एक शिवलिंग प्रकट झाले।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी । उद्दालक महाबाहो शृणुष्वैतद्वचो मम
त्याच वेळी एक अशरीरी वाणी बोलली— “हे महाबाहु उद्दालका, माझे हे वचन ऐक.”
Verse 6
अद्यप्रभृति वासोऽत्र मम नित्यं भविष्यति । यस्मादत्र समुत्पन्नं संगमे लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव नाम चास्य भवि ष्यति
“आजपासून येथे माझा नित्य वास असेल। कारण या संगमस्थळी उत्तम लिंग प्रकट झाले आहे; म्हणून याचे नावही ‘संगमेश्वर’ असेच होईल।”
Verse 7
येत्र स्नानं नराः कृत्वा संगमे लोकविश्रुते । संगमेश्वरमीक्षन्ते ते यांति परमां गतिम्
जे नर लोकप्रसिद्ध संगमात स्नान करून संगमेश्वराचे दर्शन घेतात, ते परम गतीला पोहोचतात।
Verse 8
ईश्वर उवाच । ततस्तं पूजयामास दिवारात्रमतंद्रितः । ततो देहावसानेऽसौ गतो यत्र महेश्वरः
ईश्वर म्हणाले— मग त्याने दिवस-रात्र आळस न करता त्या (लिंगाची) पूजा केली; आणि देहांत झाल्यावर तो जिथे महेश्वर आहेत तिथे गेला।
Verse 249
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये संगमेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनपञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्र-माहात्म्य’ मध्ये ‘संगमेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।