Adhyaya 282

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततः श्रुत्वा च शर्यातिर्वलभीस्थान संस्थितः । वयस्थं च्यवनं श्रुत्वा आनन्दोद्गतमानसः

ईश्वर म्हणाला—त्यानंतर वलभी येथे मुक्कामास असलेल्या राजा शर्यातीने च्यवन तरुण झाले आहेत असे ऐकून, त्याचे मन आनंदाने भरून आले।

Verse 2

प्रहृष्टः सेनया सार्द्धं स प्रायाद्भार्गवाश्रमम् । च्यवनं च सुकन्यां च हृष्टां देव सुतामिव

अतिशय हर्षित होऊन तो सैन्यासह भार्गवाश्रमास गेला. तेथे त्याने च्यवन व सुकन्येला पाहिले—ती देवकन्येसारखी तेजस्वी व आनंदित होती.

Verse 3

गतो महीपः शर्यातिः कृत्स्नानंदमहोदधिः । ऋषिणा सत्कृतस्तेन सभार्यः पृथिवीपतिः । तत्रोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महामनाः

संपूर्ण आनंदाचा महासागर असा राजा शर्याती तेथे गेला. त्या ऋषींनी त्याचा सत्कार केला; राणीसमवेत पृथ्वीपति बसला आणि तेथे महामना राजाने कल्याणकारी कथा सांगितल्या.

Verse 4

अथैनं भार्गवो देवि ह्युवाच परिसांत्वयन् । याजयिष्यामि राजंस्त्वां संभारानुपकल्पय

मग, हे देवी, भार्गव ऋषींनी त्याला सांत्वन देत म्हटले—“राजन्, मी तुझा यज्ञ करवीन; यज्ञासाठीची सामग्री सिद्ध कर.”

Verse 5

ततः परमसंहृष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः । च्यवनस्य महादेवि तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्

तेव्हा, हे महादेवी, अत्यंत आनंदित पृथ्वीपति शर्यातीने च्यवनाच्या त्या वचनाचा आदरपूर्वक स्वीकार करून पूजन केले.

Verse 6

प्रशस्तेऽहनि याज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमत् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्

यज्ञास योग्य अशा शुभ दिवशी शर्यातीने सर्व कामनांची समृद्धी देणारे उत्तम यज्ञायतन उभारून घेतले.

Verse 7

तत्रैव च्यवनो देवि याजयामास भार्गवम् । अद्भुतानि च तत्रासन्यानि तानि महेश्वरि

तेथेच, हे देवी, भृगुवंशी च्यवनाने यज्ञ करविला; आणि हे महेश्वरी, तेथे अनेक अद्भुत घटना घडल्या।

Verse 8

अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा । तमिन्द्रो वारयामास मा गृहाण तयोर्ग्रहम्

मग च्यवनाने त्या दोन दिव्य अश्विनांसाठी सोम ग्रहण केला. इंद्राने त्याला अडवून म्हटले—“त्यांचा ग्रह (भाग) घेऊ नकोस।”

Verse 9

इन्द्र उवाच । उभावेतौ न सोमार्हौ नासत्याविति मे मतिः । भिषजौ देवतानां हि कर्मणा तेन गर्हितौ

इंद्र म्हणाला—“माझ्या मते हे दोघे नासत्य सोमास पात्र नाहीत; कारण ते देवतांचे वैद्य आहेत, आणि त्या कर्मामुळे निंद्य मानले जातात।”

Verse 10

च्यवन उवाच । माऽवमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसौ । यौ चक्रतुश्च मामद्य वृंदारकमिवाजरम्

च्यवन म्हणाला—“त्या दोन महात्म्यांचा अवमान करू नकोस; ते रूप, धन आणि तेजाने उज्ज्वल आहेत. त्यांनीच मला आज देवासारखा तरुण व अजर केले आहे।”

Verse 11

समत्वेनान्यदेवानां कथं वै नेक्षते भवान् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परंतप

तू त्यांना इतर देवांप्रमाणे समत्वाने का पाहत नाहीस? हे देवेन्द्र, हे परंतप, जाण—अश्विनौही देव आहेत।

Verse 12

इन्द्र उवाच । चिकित्सकौ कर्मकरौ कामरूपसमन्वितौ । लोके चरंतौ मर्त्यानां कथं सोममिहार्हतः

इंद्र म्हणाला—ते दोघे वैद्य, केवळ कर्मकरी; इच्छेनुसार रूप धारण करणारे. मर्त्यांमध्ये लोकात फिरत असताना ते येथे सोमास कसे पात्र ठरतील?

Verse 13

ईश्वर उवाच । एतदेव यदा वाक्यमाम्रेडयति वासवः । अनादृत्य ततः शक्रं ग्रहं जग्राह भार्गवः

ईश्वर म्हणाला—वासव (इंद्र) हेच वचन वारंवार उच्चारू लागला, तेव्हा भार्गव (च्यवन) यांनी शक्राची पर्वा न करता सोम-ग्रह (आहुतीचा भाग/पात्र) उचलला.

Verse 14

ग्रहीष्यंतं ततः सोममश्विनोः सत्तमं तदा । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्

तेव्हा अश्विनांसाठी ठरविलेला श्रेष्ठ सोम-भाग तो घेऊ लागला असे पाहून, बलभिद् देव (इंद्र) यांनी हे वचन उच्चारले.

Verse 15

आभ्यामर्थाय सोमं त्वं ग्रहीष्यसि यदि स्वयम् । वज्रं ते प्रहरिष्यामि घोररूपमनुत्तमम्

जर तू स्वतः त्या दोघांसाठी सोम-भाग घेणार असशील, तर मी तुझ्यावर माझा वज्र प्रहार करीन—भयंकर रूपाचा, अनुपम.

Verse 16

एवमुक्तः स्वयमिन्द्रमभिवीक्ष्य स भार्गवः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामुत्तमं ग्रहम्

असे म्हटल्यावर, भार्गव (च्यवन) यांनी इंद्राकडे सरळ पाहून, विधिपूर्वक अश्विनांसाठी उत्तम सोम-ग्रह स्वीकारला.

Verse 17

ततोऽस्मै प्राहरत्कोपाद्वज्रमिंद्रः शचीपतिः । तस्य प्रहरतो बाहुं स्तंभयामास भार्गवः

तेव्हा क्रोधाने शचीपति इंद्राने त्याच्यावर वज्राचा प्रहार केला; पण प्रहार होत असतानाच भार्गवाने त्याचा बाहू स्तंभित केला.

Verse 18

स्तंभयित्वाथ च्यवनो जुहुवे मन्त्रतोऽनलम् । कृत्यार्थी सुमहातेजा देवं हिंसितुमुद्यतः

त्याला स्तंभित करून च्यवनाने मंत्रोच्चाराने अग्नीत आहुती दिली; कृत्या मिळविण्याच्या इच्छेने, महातेजस्वी होऊन, देवाला इजा करण्यास उद्यत झाला.

Verse 19

तत्र कृत्योद्भवो यज्ञे मुनेस्तस्य तपोबलात् । मदोनाम महावीर्यो महाकायो महासुरः

त्या यज्ञात त्या मुनीच्या तपोबलातून कृत्या-उद्भव एक सत्त्व प्रकट झाले—महावीर्यवान, महाकाय, ‘मद’ नावाचा महासुर.

Verse 20

शरीरं यस्य निर्देष्टुमशक्यं च सुरासुरैः । तस्य प्रमाणं वपुषा न तुल्यमिह विद्यते

त्याचे शरीर असे होते की देव-दानवही त्याचे परिमाण सांगू शकत नव्हते; देहाच्या विशालतेत येथे त्याच्या बरोबरीचा कोणी नव्हता.

Verse 21

तस्यास्यं चाभवेद्घोरं दंष्ट्रा दुर्दर्शनं महत् । हनुरेकः स्थितस्तस्य भूमावेको दिवं गतः

त्याचे मुख अत्यंत भयंकर होते आणि त्याच्या प्रचंड दंष्ट्रा पाहणेही दुष्कर होते; त्याच्या दोन जबड्यांपैकी एक भूमीवर स्थिर होता आणि दुसरा आकाशापर्यंत पोहोचला होता.

Verse 22

चतस्रश्चापि ता दंष्ट्रा योजनानां शतंशतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूबुर्दशयोजनाः

त्याच्या चार दंष्ट्रा प्रत्येकी शतशत योजने इतक्या दीर्घ होत्या; आणि इतर दात प्रत्येकी दहा योजने लांब होते.

Verse 23

प्राकारसदृशाकारा मूलाग्रसमदर्शनाः । नाम्ना पर्वतसंकाशाश्चायुतायुतयोजनाः

ते प्राकारासारखे आकाराचे, मुळापासून टोकापर्यंत समदर्शन होते; आणि ‘पर्वतसदृश’ या नावाने प्रसिद्ध, अयुत-अयुत योजनेपर्यंत विस्तारलेले होते.

Verse 24

नेत्रे रविशशिप्रख्ये भ्रुवावंतकसन्निभे । लेलिहज्जिह्वया वक्त्रं विद्युच्चलितलोलया । व्यात्ताननो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगद्बलात्

त्याचे नेत्र सूर्य-चंद्रासारखे प्रज्वलित, भुवया पर्वतशिखरांसारख्या होत्या. विजेसारखी चंचल, चाटणारी जिह्वा असलेले त्याचे मुख प्रचंड उघडे होते; त्याची घोर दृष्टी जणू बलाने जगत् गिळून टाकील अशी होती.

Verse 25

स भक्षयिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । महता घोरनादेन लोकाञ्छब्देन छादयन्

त्याला भक्षण करण्याच्या उद्देशाने तो क्रुद्ध होऊन शतक्रतु (इंद्र) याच्यावर धावून गेला; आणि आपल्या महान् घोरनादाने सर्व लोकांना शब्दाने आच्छादित केले.

Verse 282

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये च्यवनेश्वरमाहात्म्ये च्यवनेन नासत्ययज्ञभागप्रतिरोधकवज्र मोचनोद्यतशक्रनाशाय कृत्योद्भवमदनामकमहाऽसुरोत्पादनवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्या च्यवनेश्वरमाहात्म्यात ‘अश्विनांच्या यज्ञभागास प्रतिबंध करणारा वज्र सोडविण्यास उद्यत शक्राचा नाश करण्यासाठी च्यवनाने कृत्या उत्पन्न करून ‘मद’ नामक महासुराची निर्मिती केली, त्या वृत्तान्ताचे वर्णन’ नावाचा दोनशे ब्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.