Adhyaya 246
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 246

Adhyaya 246

ईश्वर देवीला ऋषि-तीर्थाच्या पश्चिमेस असलेल्या, पापांचा नाश करणाऱ्या व समुद्राला जाऊन मिळणाऱ्या पिंगली/पिंगा नदीकडे जाण्याची आज्ञा देतो. या नदीचे माहात्म्य क्रमाने सांगितले आहे—फक्त दर्शनाने महान पितृकर्माइतके पुण्य; स्नानाने त्याचे दुप्पट; तर्पणाने चौपट; आणि श्राद्ध केल्यास अमाप फल मिळते। पूर्वकथेत सोमेश्वराच्या दर्शनासाठी आलेले काही ऋषी—दक्षिणदेशीय, कृष्णवर्ण व विकृताकृती असे वर्णिलेले—नदीकाठी उत्तम आश्रमात स्नान करताच सुंदर होतात व काम-सदृश (आदर्श आकर्षणासारखे) दिसू लागतात। आश्चर्याने ते म्हणतात की आम्हाला ‘पिंगत्व’ प्राप्त झाले; म्हणून ही नदी पुढे ‘पिंगा’ या नावाने प्रसिद्ध होईल। परम भक्तीने येथे स्नान करणाऱ्याच्या वंशात कुरूप संतती होत नाही, असा धर्मार्थ संदेश दिला आहे। शेवटी ऋषी नदीतटावर वेगवेगळ्या ठिकाणी राहून, केवळ यज्ञोपवीत धारण करणारे तपस्वी बनून अनेक तीर्थांची स्थापना व नामकरण करतात।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पिंगलीं पापनाशिनीम् । ऋषितीर्थात्पश्चिमतो नदीं सागरगामिनीम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग पापांचा नाश करणाऱ्या पिंगली नदीकडे जा; ती ऋषितीर्थाच्या पश्चिमेस असून सागराकडे वाहणारी आहे.

Verse 2

तस्याः संदर्शनाद्देवि रूपवाञ्जायते नरः । पुरा महर्षयः प्राप्ताः सोमेश्वरदिदृक्षया

हे देवी, पिंगलीचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य रूपवान होतो. पूर्वी महर्षी सोमेश्वराच्या दर्शनासाठी इच्छेने तेथे आले होते.

Verse 3

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य नदीतीरे व्यवस्थिताः । दाक्षिणात्या महादेवि कृष्णवर्णा विरूपकाः

प्रभास क्षेत्रास येऊन ते नदीकाठी स्थिर झाले. हे महादेवी, दक्षिणेकडील ते मुनी कृष्णवर्ण व विरूप होते.

Verse 4

तत्राश्रमवरे स्नात्वा पश्यन्तो रूपमात्मनः । कामेन सदृशं सर्वे विस्मयं परमं गताः

तेथे त्या श्रेष्ठ आश्रमात स्नान करून त्यांनी आपापले रूप पाहिले. सर्वे कामदेवासारखे झाले आणि परम विस्मयास गेले.

Verse 5

ततस्ते सहिताः सर्वे विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । अत्र स्नाता वयं सर्वे यतः पिंगत्वमागताः । अतः प्रभृति नामास्यास्ततः पिंगा भविष्यति

मग ते सर्वजण एकत्र, विस्मयाने फुललेल्या नेत्रांनी म्हणाले—‘आम्ही सर्वांनी येथे स्नान केले म्हणून पिंगल-सुवर्ण कांति प्राप्त झाली. म्हणून आजपासून हिचे नाव “पिंगा” होईल.’

Verse 6

येत्र स्नानं करिष्यन्ति भक्त्या परमया युताः । न तेषामन्वये कश्चिद्भविष्यति कुरूपवान्

जे येथे परम भक्तीने स्नान करतील, त्यांच्या वंशात कधीही कोणी कुरूप होणार नाही.

Verse 7

दर्शनात्पितृमेधस्य लप्स्यते मानवः फलम् । स्नानेन द्विगुणं पुण्यं तर्पणेन चतुर्गुणम्

केवळ दर्शनानेच मनुष्याला पितृमेध यज्ञाचे फळ मिळते. स्नानाने पुण्य दुप्पट होते आणि तर्पणाने ते चौपट होते.

Verse 8

असंख्यातं फलं तस्य योऽत्र श्राद्धं करिष्यति । एवमुक्त्वा ततः सर्व ऋषयो वरवर्णिनि

जो येथे श्राद्ध करील त्याचे फळ अमाप आहे. असे सांगून मग (हे वरवर्णिनी) ते सर्व ऋषी…

Verse 9

व्यभजंस्तन्नदीतीरं सर्वे ते मुनिसत्तमाः । यज्ञोपवीतमात्राणि चक्रुस्तीर्थानि सर्वतः

मग ते सर्व मुनिश्रेष्ठ त्या नदीच्या तीरावर पसरले. आणि सर्वत्र यज्ञोपवीताएवढ्या मापाची तीर्थे त्यांनी स्थापन केली.

Verse 246

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पिंगा नदीमाहात्म्यवर्णनंनाम षट्चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘पिंगा नदीमाहात्म्यवर्णन’ नामक २४६वा अध्याय समाप्त झाला.