Adhyaya 105

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि रहस्यं स्थानमुत्तमम् । सर्वपापहरं नृणां विस्तरात्कथ यामि ते

ईश्वर म्हणाले— आता मी आणखी एक उत्तम रहस्यस्थान सांगतो, जे मनुष्यांचे सर्व पाप हरते; ते मी तुला विस्ताराने कथन करीन।

Verse 2

प्रधानदेवमाहात्म्यं माहात्म्यं कल्पवासिनाम् । सोमेशो दैत्यहंता च वालरूपी पितामहः

येथे प्रधान देवाचे माहात्म्य आणि कल्पपर्यंत तेथे वास करणाऱ्यांची महिमा सांगितली जाते—सोमेश दैत्यहंता आहे आणि पितामह (ब्रह्मा) बालरूपाने विराजमान आहे।

Verse 3

अर्कस्थलस्तथादित्यः प्रभासः शशिभूषणः । एते षट्प्रवरा देवाः क्षेत्रे प्राभासिके स्थिताः

अर्कस्थल, आदित्य, प्रभास आणि शशिभूषण—हे सहा श्रेष्ठ देव प्राभासिक (प्रभास) क्षेत्रात प्रतिष्ठित आहेत।

Verse 4

तेषां दर्शनमात्रेण कृतकृत्यः प्रजायते । मुच्यते पातकैर्घोरैराजन्मजनितैर्ध्रु वम्

त्यांचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्य कृतकृत्य होतो; आणि जन्मापासून साचलेल्या भयंकर पातकांपासून निश्चयाने मुक्त होतो।

Verse 5

देव्युवाच । पूर्वेषामुक्तदेवानां माहात्म्यं कथितं त्वया । प्रभासे बालरूपीति यत्प्रोक्तं तत्कथं वचः

देवी म्हणाल्या—आपण पूर्वोक्त देवांचे माहात्म्य सांगितले; पण प्रभासात पितामह ‘बालरूपी’ आहे असे म्हटले—ते वचन कसे समजावे?

Verse 6

अन्येषु सर्व स्थानेषु वृद्धरूपी पितामहः । कथं च समनुप्राप्तो माहात्म्यं तस्य किं स्मृतम्

इतर सर्व स्थानी पितामह वृद्धरूपात असतात; मग ते येथे अशा प्रकारे कसे आले, आणि येथे त्यांचे कोणते माहात्म्य स्मरले जाते?

Verse 7

कथं स पूज्यो देवेश यात्रा कार्या कथं नृभिः । एतद्विस्तरतो ब्रूहि प्रसन्नो यदि मे प्रभो

हे देवेश! त्यांची पूजा कशी करावी आणि मनुष्यांनी यात्रा कशी करावी? प्रभो, आपण प्रसन्न असाल तर हे सर्व मला विस्ताराने सांगा।

Verse 8

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं ब्रह्मसम्भवम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, ऐक; मी ब्रह्मसम्भव माहात्म्य सांगतो, ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने सर्व पातकांतून मुक्ती मिळते।

Verse 9

नास्ति ब्रह्मसमो देवो नास्ति ब्रह्मसमो गुरुः । नास्ति ब्रह्मसमं ज्ञानं नास्ति ब्रह्मसमं तपः

ब्रह्मासमान देव नाही, ब्रह्मासमान गुरु नाही; ब्रह्मासमान ज्ञान नाही, ब्रह्मासमान तप नाही।

Verse 10

तावद्धमंति संसारे दुःख शोकभयप्लुताः । न भवंति सुरज्येष्ठे यावद्भक्ताः पितामहे

दुःख, शोक व भयाने ग्रासलेले जीव तोवर संसारात भटकत राहतात; जोवर ते देवांतील ज्येष्ठ पितामह ब्रह्माचे भक्त होत नाहीत।

Verse 11

समासक्तं यथा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि न्यस्तं को न मुच्येत बंधनात्

जसा जीवाचा चित्त विषयांच्या गोचरी घट्ट आसक्त होते—तशीच आसक्ती जर ब्रह्मामध्ये अर्पिली, तर कोण बंधनातून मुक्त होणार नाही?

Verse 12

देव्युवाच । एवं माहात्म्यसंयुक्तो यदि ब्रह्मा जगद्गुरुः । प्राभासिके महातीर्थे कस्मिन्स्थाने तु संस्थितः

देवी म्हणाली—जर जगद्गुरु ब्रह्मा अशा माहात्म्याने युक्त असतील, तर प्राभासच्या महातीर्थात ते कोणत्या स्थानी प्रतिष्ठित आहेत?

Verse 13

किमर्थमागतस्तत्र कस्मिन्काले सुरोत्तमः । कथं स पूज्यो विप्रेंद्रैस्तिथौ कस्यां क्रमाद्वद

तो देवश्रेष्ठ तेथे कोणत्या कारणाने आला? कोणत्या काळी आला? आणि विप्रेंद्रांनी त्याची पूजा कोणत्या तिथीस, कशी करावी—क्रमाने सांगा।

Verse 14

ईश्वर उवाच । सोमनाथस्य ऐशान्यां सांबादित्याग्निगोचरे । ब्रह्मणः परमं स्थानं ब्रह्मलोक इवापरः

ईश्वर म्हणाले—सोमनाथाच्या ईशान्येस, सांबादित्य व अग्नि यांच्या परिसरात ब्रह्म्याचे परम स्थान आहे—जणू दुसरे ब्रह्मलोकच।

Verse 15

तिष्ठते कल्पसंस्था वै तत्र कल्पांतवासिनः । तत्र स्थाने स्थितो देवि बालरूपी पितामहः

ते स्थान कल्पपर्यंत टिकून राहते; तेथे कल्पांतपर्यंत राहणारे वास करतात। हे देवी, त्या स्थानी पितामह ब्रह्मा बालरूपाने विराजमान आहेत।

Verse 16

जगत्प्रभुर्लोककर्ता सत्त्वमूर्तिर्महाप्रभः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

जगत्प्रभु, लोककर्ता, सत्त्वमूर्ती महाप्रभ—आठ वर्षांच्या बालरूपाने शुभ प्राभासक्षेत्रात आले।

Verse 17

तत्राऽकरोत्तपो घोरं दिव्याब्दानां सहस्रकम् । संस्थाप्य तु महालिंगं सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

तेथे त्याने एक सहस्र दिव्य वर्षे घोर तप केले; आणि महालिंगाची प्रतिष्ठा करून नानाविध प्रजांची सृष्टी करावयास तो इच्छित झाला।

Verse 18

ततः कालांतरेतीते सोमेन प्रार्थितो विभुः । क्षयरोगविमुक्तेन सम्यक्छ्रद्धान्वितेन वै

नंतर काही काळ गेल्यावर, क्षयरोगातून मुक्त व सम्यक् श्रद्धायुक्त सोमाने विभू प्रभूची प्रार्थना केली।

Verse 19

लिंगप्रतिष्ठाहेतोर्वै क्षेत्रे प्राभासिके शुभे । कोटिब्रह्मर्षिभिः सार्द्धं सहितो विश्वकर्मणा । कारयामास विधिवत्प्रतिष्ठां लिंगमुत्तमम्

लिंगप्रतिष्ठेसाठी, शुभ प्राभास क्षेत्रात, कोटी ब्रह्मर्षींसह आणि विश्वकर्मा उपस्थित असताना, त्याने विधिपूर्वक उत्तम लिंगाची प्रतिष्ठा करविली।

Verse 20

प्रतिष्ठाप्य ततो लिंगं सोमनाथं वरानने । दापयामास विप्रेभ्यो भूरिशो यज्ञदक्षिणाम्

नंतर, हे वरानने, सोमनाथ लिंगाची प्रतिष्ठा करून त्याने विप्रांना भरपूर यज्ञदक्षिणा द्यायला लावली।

Verse 21

एवं प्रतिष्ठितं लिंगं ब्रह्मणा लोककर्तृणा । वर्षाणि चात्र जातानि प्रभासे बालरूपिणः

अशा रीतीने लोककर्ता ब्रह्म्याने लिंग प्रतिष्ठित केले; आणि प्रभासात तो बालरूप धारण करून वर्षानुवर्षे राहिला।

Verse 22

चत्वारिंशद्वयं चैव क्षेत्रमध्यनिवासिनः । एवं परार्द्धमगमत्प्रभासक्षेत्रवासिनः

पवित्र क्षेत्राच्या मध्यभागी निवास करून तो बेचाळीस वर्षे तेथेच राहिला; अशा रीतीने प्रभास-क्षेत्रात वसणाऱ्यासाठी ‘परार्ध’ काळही व्यतीत झाला, असे म्हणतात।

Verse 23

देव्युवाच । ब्रह्मणो दिनमानं तु मासवर्षसहस्रकम् । तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि यथायुर्ब्रह्मणः स्मृत म्

देवी म्हणाली— ब्रह्म्याच्या एका ‘दिवसा’चे मान हजारो महिने व वर्षे असे सांगितले जाते. ब्रह्म्याचे आयुष्य जसे स्मृत आहे तसे सर्व विस्ताराने सांगा।

Verse 24

ईश्वर उवाच । परमायुः स्मृतो ब्रह्मा परार्द्धं तस्य वै गतम् । प्रभासक्षेत्रसंस्थस्य द्वितीयं भवतेऽधुना

ईश्वर म्हणाले— ब्रह्म्याचे आयुष्य परम मानले आहे; त्यातील एक परार्ध निश्चयाने व्यतीत झाला आहे. प्रभास-क्षेत्रात स्थित ब्रह्म्यासाठी आता दुसरा अर्धभाग प्रवर्तत आहे।

Verse 25

यदा प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । आगतश्चाष्टवर्षस्तु बालरूपी तदोच्यते

जेव्हा लोकपितामह ब्रह्मा प्राभासिक क्षेत्रात येतात, तेव्हा ते बालरूप—आठ वर्षांचे—असे म्हटले जाते।

Verse 26

अन्येषु सर्वतीर्थेषु वृद्धरूपी पितामहः । मुक्त्वा प्राभासिकं क्षेत्रं सदैव विबुधप्रिये

इतर सर्व तीर्थांत पितामह वृद्धरूपाने दिसतात; हे विबुधप्रिये, प्राभासिक क्षेत्र वगळता नेहमी असेच असते।

Verse 27

ब्रह्मांडे यानि तीर्थानि ब्रह्माणस्तेषु ये स्मृताः । तेषामाद्यो महातेजाः प्रभासे यो व्यवस्थितः

ब्रह्मांडातील सर्व तीर्थांमध्ये आणि त्या पवित्र स्थानी स्मरण होणाऱ्या ब्रह्मांमध्ये, प्रभासात प्रतिष्ठित असलेला महातेजस्वी ब्रह्मा सर्वश्रेष्ठ आहे।

Verse 28

कल्पेकल्पे तु नामानि शृणु त्वं तानि वै प्रिये । स्वयंभूः प्रथमे कल्पे द्वितीये पद्मभूः स्थितः

प्रिये, कल्पोकल्पी जी जी नावे आहेत ती ऐक. पहिल्या कल्पात तो ‘स्वयंभू’ म्हणून ओळखला जातो; दुसऱ्यात ‘पद्मभू’ म्हणून प्रतिष्ठित असतो.

Verse 29

तृतीये विश्वकर्तेति बालरूपी चतुर्थके । एतानि मुख्यनामानि कथितानि स्वयंभुवः

तिसऱ्या कल्पात तो ‘विश्वकर्तृ’—जगाचा कर्ता—असा म्हणतात; चौथ्यात ‘बालरूपी’—यौवनरूप धारण करणारा। ही स्वयंभू (ब्रह्मा)ची मुख्य नावे सांगितली आहेत.

Verse 30

नित्यं संस्मरते यस्तु स दीर्घायुर्नरो भवेत्

जो यांचे नित्य स्मरण करतो तो मनुष्य दीर्घायुषी होतो.

Verse 31

चन्द्रसूर्यग्रहाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः । त्रैलोक्यं नश्यते सर्वं ब्रह्मरात्रि समागमे

चंद्र-सूर्यासह सर्व ग्रह, देव-असुर-मानवांसह—संपूर्ण त्रैलोक्य—ब्रह्मरात्रि येताच नष्ट होते.

Verse 32

पुनर्दिने तु संजाते प्रबुद्धः सन्पितामहः । तथा सृष्टिं प्रकुरुते यथापूर्वमभूत्प्रिये

पुन्हा दिवस उगवला की पितामह ब्रह्मा जागृत होऊन, हे प्रिये, पूर्वी जशी होती तशीच सृष्टी पुन्हा प्रवर्तित करतात।

Verse 33

दिनमानं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणो लोककर्तृणः । नेत्रभागाच्चतुर्भागस्त्रुटिः कालो निगद्यते

लोककर्ता ब्रह्माच्या दिवसाचे मान मी सांगतो. नेत्राच्या एका भागाच्या चतुर्थांशाइतका अतिसूक्ष्म क्षण ‘त्रुटि’ काल म्हणून म्हटला जातो.

Verse 34

तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयं निमिषांतं वरानने । निमिषैः पञ्चदशभिः काष्ठा इत्युच्यते बुधैः । त्रिंशद्भिश्चैव काष्ठाभिः कला प्रोक्ता मनीषिभिः

हे वरानने, त्याच्या दुप्पटाला ‘निमिष’ म्हणतात. पंधरा निमिषांना विद्वान ‘काष्ठा’ म्हणतात आणि तीस काष्ठांनी ‘कला’ ठरते.

Verse 35

त्रिंशत्कलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः । दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं तयोर्भवेत्

तीस कलांनी एक मुहूर्त होतो आणि अशा पंधरा मुहूर्तांनी दिवस बनतो. रात्रही दिवसाइतकीच मानाची; या दोन्हींचे मिळून अहोरात्र होते.

Verse 36

तैः पंचदशभिः पक्षः पक्षाभ्यां मास उच्यते । मासैश्चैवायनं षङ्भिरब्दं स्यादयनद्वयात्

पंधरा दिवसांनी पक्ष होतो, दोन पक्षांनी मास म्हणतात. सहा मासांनी अयन होते आणि दोन अयनांनी वर्ष बनते.

Verse 37

चत्वारिंशद्धि लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः । विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम्

चाळीस लक्ष, पुन्हा तीन लक्ष, आणि वीस हजारही—हे सूर्य-मानानुसार चतुर्युगाचे प्रमाण जाणावे।

Verse 38

चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम् । ऐन्द्रमेतद्भवेदायुः समासात्तव कीर्तितम्

एकाहत्तर चतुर्युगांचा समूह ‘मन्वंतर’ म्हणून सांगितला आहे. हेच इंद्राचे आयुष्य—हे मी तुला संक्षेपाने कथिले।

Verse 39

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्ततः । औत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्ततः

प्रथम स्वायंभुव मनु, त्यानंतर स्वारोचिष मनु. मग औत्तम व तामस, आणि पुढे क्रमाने रैवत व चाक्षुष.

Verse 40

वैवस्वतोऽर्कसावर्णिर्ब्रह्मसा वर्णिरेव च । धर्मसावर्णिनामा च रौच्यो भूत्यस्तथैव च

यानंतर वैवस्वत मनु, अर्क-सावर्णि, तसेच ब्रह्म-सावर्णि; ‘धर्म-सावर्णि’ नावाचा, आणि तसेच रौच्य व भूत्य।

Verse 41

चतुर्दशैते मनवः संख्यातास्ते यथाक्रमम् । भूतान्भविष्यानिंद्रांश्च सर्वा न्वक्ष्ये तव क्रमात्

अशा रीतीने हे चौदा मनु यथाक्रम मोजले गेले. आता मी क्रमाने तुला भूत व भविष्य—सर्व इंद्रांचे वर्णन सांगीन।

Verse 42

विश्वभुक्च विपश्चिच्च सुकीर्तिः शिबिरेव च । विभुर्मनोभुवश्चैव तथौजस्वी बलिर्बली

विश्वभुक्, विपश्चित्, सुकीर्ती व शिबी; तसेच विभु व मनोभुव; आणि ओजस्वी व पराक्रमी बली—

Verse 43

अद्भुतश्च तथा शांती रम्यो देववरो वृषा । ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्दश

अद्भुत; तसेच शांती, रम्य, देववर व वृष; ऋतधामा, दिवःस्वामी व शुची—हे चौदा शक्र (इंद्र) होत.

Verse 44

एते सर्वे विनश्यंति ब्रह्मणो दिवसे प्रिये । रात्रिस्तु तावती ज्ञेया कल्पमानमिदं स्मृतम्

हे प्रिये! ब्रह्माच्या एका दिवशी हे सर्व नष्ट होतात. आणि तितक्याच प्रमाणाची ब्रह्माची रात्रि जाणावी—हेच कल्पाचे मान स्मृत आहे.

Verse 45

प्रथमं श्वेतकल्पस्तु द्वितीयो नीललोहितः । वामदेवस्तृतीयस्तु ततो राथंतरोऽपरः

पहिला श्वेतकल्प; दुसरा नीललोहित। तिसरा वामदेव; त्यानंतर दुसरा राथंतर (कल्प) येतो.

Verse 46

रौरवः पंचमः प्रोक्तः षष्ठः प्राण इति स्मृतः । सप्तमोऽथ बृहत्कल्पः कन्दर्पोऽष्टम उच्यते

पाचवा रौरव सांगितला आहे; सहावा प्राण—असे स्मृत आहे. पुढे सातवा बृहत्कल्प, आणि आठवा कंदर्प म्हणतात.

Verse 47

सद्योऽथ नवमः प्रोक्तः ईशानो दशमः स्मृतः । ध्यान एकादशः प्रोक्तस्तथा सारस्वतोऽपरः

यानंतर नववा ‘सद्य’ असा सांगितला आहे; दहावा ‘ईशान’ असा स्मरणात आहे. अकरावा ‘ध्यान’ असा कथन केला आहे आणि त्यानंतर ‘सारस्वत’ नावाचा दुसरा (कल्प) येतो.

Verse 48

त्रयोदश उदानस्तु गरुडोऽथ चतुर्दशः । कौर्मः पंचदशो ज्ञेयः पौर्णमासी प्रजापतेः

तेरावा (कल्प) ‘उदान’ म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि चौदावा ‘गरुड’ असा स्मृत आहे. पंधरावा ‘कौर्म’ असा जाणावा; तसेच ‘पौर्णमासी’ ही प्रजापतीची सांगितली आहे.

Verse 49

षोडशो नारसिंहस्तु समाधिस्तु ततः परः । आग्नेयोऽष्टादशः प्रोक्तः सोमकल्पस्ततोऽपरः

सोळावा (कल्प) ‘नारसिंह’ आहे; त्यानंतर ‘समाधि’ (कल्प) येतो. अठरावा ‘आग्नेय’ असा सांगितला आहे आणि त्यानंतर ‘सोम-कल्प’ आहे.

Verse 50

भावनो विंशतिः प्रोक्तः सुप्तमालीति चापरः । वैकुण्ठश्चार्चिषो रुद्रो लक्ष्मीकल्पस्तथापरेः

विसावा ‘भावन’ असा सांगितला आहे; दुसरा ‘सुप्तमाली’ नावाचा आहे. पुढे ‘वैकुंठ’, ‘आर्चिष’, ‘रुद्र’ आणि त्यानंतर ‘लक्ष्मी-कल्प’ येतो.

Verse 51

सप्तविंशोऽथ वैराजो गौरीकल्पस्तथोंऽधकः । माहेश्वरस्तथा प्रोक्तस्त्रिपुरो यत्र घातितः

सत्तावीसावा ‘वैराज’ असा सांगितला आहे; त्यानंतर ‘गौरी-कल्प’ आणि ‘अंधक’ (कल्प) आहे. ‘माहेश्वर’ (कल्प)ही कथन केला आहे—जिथे त्रिपुराचा वध झाला.

Verse 52

पितृकल्पस्तथांते च या कुहूर्ब्रह्मणः स्मृता । त्रिंशत्कल्पाः समाख्याता ब्रह्मणो मासि वै प्रिये

अखेर पितृ-कल्प सांगितला आहे आणि ‘कुहू’ ही ब्रह्माची मानली आहे. हे प्रिये, ब्रह्माच्या एका ‘मासा’त अशा रीतीने तीस कल्प मोजले जातात.

Verse 53

अतीताः कथिताः सर्वे वाराहो वर्त्ततेऽधुना । प्रतिपद्ब्रह्मणो यत्र वाराहेणोद्धृता मही

जे सर्व कल्प गेले ते सर्व सांगितले; आता वाराह-कल्प चालू आहे. हीच ब्रह्माच्या मासाची प्रतिपदा, ज्यात वराहाने पृथ्वी उचलली होती.

Verse 54

त्रिंशत्कल्पैः स्मृतो मासो वर्षं द्वादशभिस्तु तैः । अनेन वर्षमानेन तदा ब्रह्माऽष्टवार्षिकः । आनीतः सोमराजेन सोमनाथः प्रतिष्ठितः

तीस कल्पांनी ‘मास’ मानला आहे आणि अशा बारा मासांनी ‘वर्ष’. या वर्षमानाने त्या वेळी ब्रह्मा आठ वर्षांचा होता; आणि सोमराजाने (भगवानास) आणून प्रभासे सोमनाथाची प्रतिष्ठा केली.

Verse 55

एवं क्षेत्रे निवसतः प्रभासे बालरूपिणः । परार्द्धमेकमगमद्द्वितीयं वर्ततेऽ धुना

अशा प्रकारे प्रभास-क्षेत्रात बालरूपाने निवास करताना एक परार्ध लोटला; आणि आता दुसरा परार्ध चालू आहे.

Verse 56

एवं महाप्रभावोऽसौ प्रभासक्षेत्रमध्यगः । ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्बालत्वात्क्षेत्रमाश्रितः

अशा प्रकारे तो (ब्रह्मा) महाप्रभावी आहे, जो प्रभास-क्षेत्राच्या मध्यभागी वास करतो. स्वयंभू भगवान ब्रह्माने बालभावामुळे या क्षेत्राचा आश्रय घेतला आहे.

Verse 57

स वै पूज्यो नमस्कार्यो वंदनीयो मनीषिभिः । आदौ स एव पूज्यः स्यात्सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

तोच मनीषीजनांनी पूज्य, नमस्कार्य व वंदनीय आहे। ज्यांना यात्रेचे खरे फल हवे आहे त्यांनी प्रथम त्याचीच विधिपूर्वक पूजा करावी।

Verse 58

यस्तं पूजयते भक्त्या स मां पूजयते भुवम् । यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि योस्य पूज्यो ममैव सः

हे देवी! जो त्याची भक्तीने पूजा करतो तो पृथ्वीवर खरेच माझीच पूजा करतो. जो त्याचा द्वेष करतो तो माझाच द्वेष करतो; आणि ज्याच्यासाठी तो पूज्य आहे तो माझ्यासाठीही पूज्यच आहे।

Verse 59

ब्रह्मणा पूज्यमानेन अहं विष्णुश्च पूजितः । विष्णुना पूज्यमानेन अहं ब्रह्मा च पूजितः

ब्रह्म्याची पूजा झाली की मी आणि विष्णू दोघेही पूजिले जातो. विष्णूची पूजा झाली की मी आणि ब्रह्मा दोघेही पूजिले जातो.

Verse 60

मया पूजित मात्रेण ब्रह्मविष्णू च पूजितौ । सत्त्वं ब्रह्मा रजो विष्णुस्तमोऽहं संप्रकीर्तितः

फक्त माझी पूजा केली तरी ब्रह्मा आणि विष्णूही पूजिले जातात. या त्रिगुणांमध्ये ब्रह्मा सत्त्व, विष्णू रज, आणि मी तम असे संप्रकीर्तित आहे.

Verse 61

वायुर्ब्रह्माऽनलो रुद्रो विष्णुरापः प्रकीर्तितः । रात्रिर्विष्णुरहो रुद्रो या संध्या स पितामहः

ब्रह्मा वायुरूप, रुद्र अग्निरूप आणि विष्णू जलरूप असे प्रकीर्तित आहेत. रात्र विष्णू, दिवस रुद्र, आणि जी संध्या तीच पितामह (ब्रह्मा) आहे.

Verse 62

सामवेदो ह्यहं देवि ब्रह्मा ऋग्वेद उच्यते । यजुर्वेदो भवेद्विष्णुः कुलाधारो ह्यथर्वणः

देवि, मीच सामवेद आहे; ब्रह्मा ऋग्वेद म्हणून कथिला जातो। विष्णु यजुर्वेदस्वरूप होतो, आणि अथर्ववेद कुलपरंपरेचा आधार व प्रतिष्ठा आहे।

Verse 63

उष्णकालो ह्यहं देवि वर्षाकालः पितामहः । शीतकालो भवेद्विष्णुरेवं कालत्रयं हि सः

देवि, मी उष्णकाल आहे; पितामह (ब्रह्मा) वर्षाकाल आहे। विष्णु शीतकाल होतो—अशा रीतीने तोच कालत्रयस्वरूप आहे।

Verse 64

दक्षिणाग्निरहं ज्ञेयो गार्हपत्यो हरिः स्मृतः । ब्रह्मा चाहवनीयस्तु एवं सर्वं त्रिदैवतम्

मला दक्षिणाग्नी म्हणून जाणावे; हरि गार्हपत्य अग्नी म्हणून स्मरणीय आहे। ब्रह्मा आहवनीय आहे—अशा प्रकारे सर्व त्रिदैवतस्वरूपच आहे।

Verse 65

अहं लिंगस्वरूपस्थो भगो विष्णुः प्रकीर्तितः । बीजसंस्थो भवेद्ब्रह्मा विष्णुरापः प्रकीर्तितः

मी लिंगस्वरूपात स्थित आहे; विष्णु ‘भग’ (भाग्यविताता) म्हणून प्रकीर्तित आहे। ब्रह्मा बीजसंस्थ आहे, आणि विष्णु ‘आपः’ म्हणजे जलरूपही प्रकीर्तित आहे।

Verse 66

अहमाकाशरूपस्थ एवं तत्त्वमयं प्रभुः । आकाशात्स्रवते यच्च तद्बीजं ब्रह्मसंस्थितम् । स्वरूपं ब्राह्ममाश्रित्य ब्रह्मा बीजप्ररोहकः

मी आकाशस्वरूपात स्थित, तत्त्वमय प्रभू आहे। आकाशातून जे स्रवते तेच ब्रह्मामध्ये स्थित बीज आहे। ब्राह्मस्वरूपाचा आश्रय घेऊन ब्रह्मा त्या बीजाला अंकुरित करतो।

Verse 67

नाभिमध्ये स्थितो ब्रह्मा विष्णुश्च हृदयांतरे । वक्त्रमध्ये अहं देवि आधारः सर्वदेहिनाम्

नाभीच्या मध्यभागी ब्रह्मा स्थित आहे आणि हृदयाच्या अंतरात विष्णु। हे देवी, मुखाच्या मध्यभागी मीच आहे—सर्व देहधारींचा आधार।

Verse 68

यश्चाहं स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशनः । या देवी स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स च चन्द्रमाः

जो ‘मी’ आहे तोच स्वयं ब्रह्मा; आणि तोच ब्रह्मा हुताशन अग्नीही आहे. जी देवी तीच विष्णु; आणि तोच विष्णु चंद्रमाही आहे.

Verse 69

यः कालः स स्वयं ब्रह्मा यो रुद्रः स च भास्करः । एवं शक्तिविशेषेण परं ब्रह्म स्थितं प्रिये

जो काळ आहे तोच स्वयं ब्रह्मा; आणि जो रुद्र आहे तोच भास्कर सूर्यही आहे. हे प्रिये, शक्तीच्या विशेष प्रकटतेने परब्रह्म असे स्थित आहे.

Verse 71

एवं यो वेद देवेशि अद्वैतं परमाक्षरम् । स सर्वं वेद नैवान्यो भेदकर्त्ता नराधमः

हे देवेशी, जो असा अद्वैत परमाक्षर जाणतो तोच सर्व काही जाणतो. जो भेद निर्माण करतो तो दुसरा नाही—नराधम आहे.

Verse 72

एकरूपं परं ब्रह्म कार्यभावात्पृथक्स्थितः । यस्तं द्वेष्टि वरारोहे ब्रह्मद्वेष्टा स उच्यते

परब्रह्म एकरूप आहे; परंतु कार्यभावामुळे तो जणू वेगळा भासतो. हे वरारोहे, जो त्याचा द्वेष करतो तो ‘ब्रह्मद्वेष्टा’ म्हणतात.

Verse 73

दक्षिणांगे स्थितो ब्रह्मा वामांगे मम केशवः । यस्तयोर्द्वेषमाधत्ते स द्वेष्टा मम भामिनि

माझ्या उजव्या अंगी ब्रह्मा स्थित आहे आणि डाव्या अंगी केशव (विष्णु) आहे। हे भामिनी, जो त्या दोघांमध्ये द्वेष धरतो, तो माझाच द्वेष्टा आहे।

Verse 74

एवं ज्ञात्वा वरारोहे ह्यभिन्नेनान्तरात्मना । ब्रह्माणं केशवं रुद्रमेकरूपेण पूज येत्

हे वरारोहे, असे जाणून आणि अंतरात्मा अभिन्न आहे असे मानून, ब्रह्मा, केशव व रुद्र यांची एकरूपाने पूजा करावी।

Verse 105

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां ब्रह्म माहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यातील मध्ययात्रा-प्रकरणात ‘ब्रह्म-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा एकशे पाचवा अध्याय समाप्त झाला।