Adhyaya 306
ईश्वर प्रभासक्षेत्राच्या उत्तर भागातील पापहर ‘सांबादित्य’ या तीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. जांबवतीचा पुत्र सांब पित्याच्या क्रोधातून झालेल्या शापाने पीडित होऊन विष्णूची शरण घेतो. विष्णू त्याला प्रभासातील ऋषितोया नदीच्या रम्य तीरावर, ब्राह्मणांनी अलंकृत ‘ब्रह्मभाग’ येथे जाण्यास सांगून, तेथे सूर्यरूपाने वर देईन असे वचन देतात. सांब तेथे पोहोचून भास्कराची अनेक स्तोत्रांनी स्तुती करतो आणि ऋषितोया-तटी नारदांच्या तपस्थळाचे दर्शन घेतो. स्थानिक ब्राह्मण ब्रह्मभागाची पवित्रता सांगून त्याच्या संकल्पास अनुमोदन देतात; मग सांब नियमित पूजा व तप करतो. विष्णू देवकार्यांची विभागणी स्मरवतात—रुद्र ऐश्वर्य देतो, विष्णू मोक्ष देतो, इंद्र स्वर्ग देतो; जल-पृथ्वी-भस्म शुद्ध करतात, अग्नी रूपांतर करतो, गणेश विघ्न दूर करतो—पर दिवाकरच विशेषतः आरोग्य देणारा आहे. शापामुळे सामान्य वर अडथळले म्हणून विष्णू सूर्यरूपाने प्रकट होऊन सांबाला कुष्ठातून मुक्त करून शुद्धी देतात. सांब त्या स्थानी नित्य सान्निध्य मागतो; सूर्य देहशुद्धीची खात्री देऊन व्रत सांगतो—रविवारी येणाऱ्या सप्तमीला उपवास व रात्रजागरण। भक्तीने स्नान, रविवारी सांबादित्यपूजा, आणि जवळच्या पापहर कुंडात श्राद्ध व ब्राह्मणभोजन केल्यास आरोग्य, धन, संतती, इच्छापूर्ती व सूर्यलोकातील मान मिळतो; वंशात कुष्ठ व पापजन्य रोग उद्भवत नाहीत।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि सांबादित्यमनुत्तमम् । तस्मादुत्तरभागे तु सर्वपातकनाशनम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग अनुपम सांबादित्याच्या दर्शनास जा; त्याच्या उत्तर भागी सर्व पातकांचा नाश करणारे परम पुण्यस्थान आहे।
Verse 2
यत्र सांबस्तपस्तप्त्वा ह्याराध्य च दिवाकरम् । प्राप्तवान्सुन्दरं देहं सहस्रांशुप्रसादतः
त्या पवित्र स्थानी सांबाने तपश्चर्या करून दिवाकर सूर्याची आराधना केली; सहस्रकिरणधारी प्रभूच्या कृपेने त्याला सुंदर, पुनःप्राप्त देह मिळाला।
Verse 3
यदा रोषेण संशप्तः पित्रा जांबवतीसुतः । आराधयामास तदा विष्णुं कमललोचनम्
जेव्हा जांबवतीपुत्र सांबाला पित्याने क्रोधाने शाप दिला, तेव्हा त्याने कमललोचन भगवान विष्णूची आराधना केली।
Verse 4
अनुग्रहार्थं शापस्य सांबो जांबवतीसुतः । प्रसन्नवदनो भूत्वा विष्णुः प्रोवाच तं प्रति
शापातून अनुग्रह देण्यासाठी प्रसन्नमुख भगवान विष्णूंनी जांबवतीपुत्र सांबाला उद्देशून सांगितले।
Verse 5
गच्छ प्राभासिके क्षेत्रे ब्रह्मभागमनुत्तमम् । ऋषितोयातटे रम्ये ब्राह्मणैरुपशोभिते
“प्राभासिक क्षेत्रात जा—ब्रह्मभाग नावाच्या अनुपम स्थानी; ऋषितोया नदीच्या रम्य तटी, ब्राह्मणांनी शोभित अशा ठिकाणी.”
Verse 6
तत्राऽहं सूर्यरूपेण वरं दास्यामि पुत्रक । इत्युक्तः स तदा सांबो विष्णुना प्रभविष्णुना
“तेथे मी सूर्यरूपाने, हे पुत्रा, तुला वर देईन।” असे म्हणत प्रभविष्णु भगवान् विष्णूंनी तेव्हा सांबास सांगितले।
Verse 7
गतः प्राभासिके क्षेत्रे रम्ये शिवपुरे शिवे । तत्राराध्य परं देवं भास्करं वारितस्करम्
तो प्राभासिक क्षेत्रातील रम्य व मंगलमय शिवपुरात गेला; आणि तेथे अनर्थ व अधर्म दूर करणाऱ्या परमदेव भास्कराची आराधना केली।
Verse 8
प्रसादयामास तदा स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा
तेव्हा त्याने अनेक प्रकारच्या स्तोत्रांनी स्तुती करून देवास प्रसन्न केले।
Verse 9
प्रत्युवाच रविः सांबं प्रसन्नस्ते स्तवेन वै । शीघ्रं गच्छ नरश्रेष्ठ ऋषितोयातटे शुभे
रवीने सांबास म्हटले—“तुझ्या स्तवनाने मी खरोखर प्रसन्न झालो आहे. हे नरश्रेष्ठा, लवकरच ऋषितोया नदीच्या शुभ तीरावर जा.”
Verse 10
इत्युक्तः स तदाऽगत्य ऋषितोयातटं शुभम् । नारदो यत्र ब्रह्मर्षिस्तपस्तप्यति चैव हि
असे सांगितल्यावर तो तेव्हा जाऊन ऋषितोया नदीच्या शुभ तीरावर पोहोचला—जिथे ब्रह्मर्षी नारद खरोखर तपश्चर्या करीत असतात।
Verse 11
तत्र गत्वा हरेः सूनुरुन्नतस्थानवासिनः । आसन्ये ब्राह्मणास्तान्स इदं वचनमब्रवीत्
तेथे जाऊन हरिपुत्र सांब त्या उन्नत व पवित्र स्थानी वसणाऱ्या ब्राह्मणांजवळ गेला आणि जवळ असलेल्या त्या ब्राह्मणांना हे वचन बोलला।
Verse 12
सांब उवाच । एष वै ब्रह्मणो भागः प्रभासे क्षेत्र उत्तमे । अत्र वै ब्राह्मणा ये तु ते वै श्रेष्ठाः स्मृता भुवि
सांब म्हणाला—हे उत्तम प्रभास-क्षेत्र खरोखर ब्रह्मतेजाचा अंश आहे. आणि येथे जे ब्राह्मण निवास करतात, ते पृथ्वीवर श्रेष्ठ मानले गेले आहेत।
Verse 13
भवतां वचनाद्विप्राः सूर्यमाराधयाम्यहम् । मम वै पूर्वमादिष्टं स्थानमेतच्च विष्णुना
हे द्विज ब्राह्मणहो, तुमच्या वचनानुसार मी सूर्यदेवाची आराधना करीन; कारण हेच स्थान मला पूर्वी विष्णूंनी नेमून दिले होते।
Verse 14
विप्रा ऊचुः । सिद्धिस्ते भविता सांब आराधय दिवाकरम् । इत्युक्तः स तदा विप्रैः प्रविष्टोऽथ प्रभाकरम्
ब्राह्मण म्हणाले—हे सांब, तुला निश्चयच सिद्धी प्राप्त होईल; दिवाकर सूर्याची आराधना कर. असे ऐकून तो त्या वेळी ब्राह्मणांच्या सांगण्यावरून प्रभाकर सूर्याच्या सान्निध्यात प्रविष्ट झाला।
Verse 15
नित्यमाराधयामास सांबो जांबवतीसुतः । तपोनिष्ठं च तं दृष्ट्वा विष्णुः कारुणिको महान्
जांबवतीचा पुत्र सांब नित्य सूर्याची आराधना करू लागला. त्याला तपात दृढ पाहून महान करुणामय विष्णूंनी त्याच्याकडे कृपादृष्टी केली।
Verse 16
इदं वै चिन्तयामास पुत्रवात्सल्यसंयुतः । यथैश्वर्यप्रदो रुद्रो यथा विष्णुश्च मुक्तिदः
पुत्रवत्सल्याने युक्त भगवान विष्णूंनी मनात विचार केला—“जसा रुद्र ऐश्वर्य देणारा प्रसिद्ध आहे, तसाच विष्णू मोक्ष देणारा आहे.”
Verse 17
यज्ञैरिष्टो हि देवेन्द्रो यथा स्वर्गप्रदः स्मृतः । शुद्धिकर्तृ यथा तोयं मृत्तिकाभस्मसंयुतम् । दहनात्मा यथा वह्निर्विघ्नहर्त्ता गणेश्वरः
“जसा यज्ञांनी पूजिलेला देवेन्द्र इंद्र स्वर्ग देणारा मानला जातो; जसे माती व भस्मयुक्त पाणी शुद्धी करते; जसा अग्नीचा स्वभाव दहन आहे; आणि जसा गणेश्वर विघ्नहर्ता आहे…”
Verse 18
स्वच्छंदभारतीदाने यथा ब्रह्मसुता नृणाम् । तथाऽरोग्यप्रदाता च नान्यो देवो दिवाकरात्
“जशी ब्रह्माची कन्या सरस्वती मनुष्यांना स्वेच्छेने वाणी व विद्या देते, तसाच दिवाकर (सूर्य) याच्यावाचून आरोग्य देणारा दुसरा देव नाही.”
Verse 19
अनेकधाऽराधितोऽपि स देवो भास्करः शुचिः । न ददाति वरं यत्तु तन्मे शापस्य कारणात्
“त्या पवित्र देव भास्कराची मी अनेक प्रकारे आराधना केली; तरीही मला हवा तो वर तो देत नाही—हे माझ्या शापाच्या कारणामुळे आहे.”
Verse 20
एवं संचिन्त्य भगवान्विष्णुः कमललोचनः । सूर्यरूपं समाश्रित्य तस्य तुष्टो जनार्दनः
असा विचार करून कमलनेत्र भगवान विष्णू, जनार्दन, सूर्यरूप धारण करून (सांबावर) प्रसन्न झाले.
Verse 21
योऽपरनारायणख्यस्तस्यैव सन्निधौ स्थितः । प्रत्यक्षः स ततो विष्णुः सूर्यरूपी दिवाकरः । उवाच परमप्रीतो वरदः पुण्यकर्मणाम्
तेव्हा 'अपर-नारायण' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सांबाच्या जवळ उभे असलेले, सूर्यरूपी भगवान विष्णू प्रत्यक्ष प्रकट झाले. पुण्यवान लोकांना वर देणाऱ्या दिवाकरांनी अत्यंत प्रसन्न होऊन सांगितले.
Verse 22
अलं क्लेशेन ते सांब किमर्थं तप्यसे तपः । प्रसन्नोऽहं हरेः सूनो वरं वरय सुव्रत
हे सांबा! आता क्लेश पुरे झाले, तू कशासाठी तप करत आहेस? हे हरिपुत्रा! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, हे सुव्रता! तू वर माग.
Verse 23
सांब उवाच । निर्मलस्त्वत्प्रसादेन कुष्ठमुक्तकलेवरः । भवानि देवदेवेश प्रत्यक्षाऽम्बरभूषण । अस्मिन्स्थाने स्थितो रम्ये नित्यं सन्निहितो भव
सांब म्हणाला: तुमच्या कृपेने मी निर्मळ आणि कुष्ठरोगापासून मुक्त झालो आहे. हे देवाधिदेवा! हे प्रत्यक्ष अंबरभूषण! आपण या रमणीय ठिकाणी स्थित होऊन सदैव येथेच वास्तव्य करावे.
Verse 24
सूर्य उवाच । अधुना निर्मलो देहस्तव सांब भविष्यति इहागत्य नरो यस्तु सप्तम्यां रविवासरे । उपवासपरो भूत्वा रात्रौ जागरणे स्थितः
सूर्यदेव म्हणाले: हे सांबा! आता तुझा देह निर्मळ होईल. जो मनुष्य रविवारी येणाऱ्या सप्तमीला येथे येऊन, उपवास करून रात्री जागरण करेल...
Verse 25
अष्टादशानि कुष्ठानि पापरोगास्तथैव च । कदाचिन्न भविष्यन्ति कुले तस्य महात्मनः
त्या महात्म्याच्या कुळात अठरा प्रकारचे कुष्ठरोग आणि पापांमुळे होणारे रोग कधीही होणार नाहीत.
Verse 26
कृत्वा स्नानं नरो यस्तु भक्तियुक्तो जितेन्द्रियः । पूजयेद्रविवारेण सांबादित्यं महाप्रभम् । स रोगहीनो धनवान्पुत्रवाञ्जायते नरः
जो नर इंद्रियसंयमी व भक्तियुक्त होऊन स्नान करून रविवारी महाप्रभु सांबादित्याची पूजा करतो, तो रोगरहित, धनवान व पुत्रवान होतो.
Verse 27
तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिदीशानमाश्रितम् । कुंडं पापहरं पुण्यं स्वच्छोदपरि पूरितम्
त्याच्याच पूर्व दिशेच्या भागात, किंचित ईशान (ईशान्य) कडे झुकलेले, पापहर व पुण्यदायक असे एक कुंड आहे, जे स्वच्छ जलाने परिपूर्ण आहे.
Verse 28
तत्र स्नात्वा च् विधिवत्कुर्याच्छ्राद्धं विचक्षणः । भोजयेद्ब्राह्मणान्यस्तु सांबादित्यं प्रपूजयेत्
तेथे स्नान करून विवेकी पुरुषाने विधिपूर्वक श्राद्ध करावे; आणि जो ब्राह्मणांना भोजन घालून सांबादित्याची यथाविधी पूजा करतो—
Verse 29
सर्वकामसमृद्धात्मा सूर्य लोके महीयते
तो सर्व धर्मोचित कामनांनी समृद्ध होऊन सूर्यलोकी मान्यता पावतो.
Verse 306
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सांबादित्य माहात्म्यवर्णनंनाम षडुत्तरत्रिशततमोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘सांबादित्य-माहात्म्य-वर्णन’ नामक तीनशे सहावा अध्याय समाप्त झाला.