Adhyaya 200

Verse 1

ईश्वर उवाच । एवं विध्वंसिते यज्ञे गतास्ते ब्राह्मणा गृहम् । अप्राप्तकामना देवि ये चान्ये तत्र वै गताः

ईश्वर म्हणाले—अशा रीतीने यज्ञ उद्ध्वस्त झाल्यावर ते ब्राह्मण घरी गेले; आणि हे देवी, जे इतर तेथे आले होते तेही इच्छा अपूर्ण राहून निघून गेले।

Verse 2

हरोऽपि विगतामर्षः कैलासं पर्वतं गतः

हरही, राग निवल्यावर, कैलास पर्वताकडे गेले।

Verse 3

एतस्मिन्नेव काले तु तारकोनाम दानवः । उत्पन्नः स महाबाहुर्देवानां बलदर्पहा

त्याच काळी तारक नावाचा दानव उत्पन्न झाला। तो महाबाहु होता आणि त्याने देवतांचे बळ व दर्प चुरडून टाकले।

Verse 4

तेन इन्द्रादिकान्सर्वान्सुराञ्जित्वा महाहवे । स्वर्गः स्वैर्व्यापितो देवि ब्रह्मलोकं ततो गताः । ऊचुः सुरा दुःखयुक्ता ब्रह्माणं पर्वतात्मजे

महायुद्धात त्याने इंद्रादी सर्व देवांना जिंकून आपल्या सैन्याने स्वर्ग व्यापून टाकला। मग, हे देवि—पर्वतात्मजे—दुःखी देव ब्रह्मलोकास जाऊन ब्रह्मांना म्हणाले।

Verse 5

तारकेण सुरश्रेष्ठ स्वर्गान्निर्वासिता वयम् । स्वयमिन्द्रः समभवद्वसवोऽन्ये तथा कृताः

‘हे सुरश्रेष्ठ! तारकाने आम्हाला स्वर्गातून हाकलून दिले आहे. तो स्वतः इंद्र झाला आहे आणि इतर वसूही त्याच्या आज्ञेत बांधले गेले आहेत.’

Verse 6

रुद्राः साध्यास्तथा विश्वे अश्विनौ मरुतस्तथा । आदित्याश्च वधोपायं तस्माद्वद पितामह

‘रुद्र, साध्य, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत आणि आदित्यही—म्हणून, हे पितामह! त्याच्या वधाचा उपाय सांगा.’

Verse 7

ब्रह्मोवाच । अवध्यः स तु सर्वेषां देवानामिति मे मतिः । ऋते तु शांकरं तेजो नान्येन विनिपात्यते । तस्माद्गच्छत भद्रं वो देवदेवं महेश्वरम्

ब्रह्मा म्हणाले—‘माझ्या मते तो सर्व देवांसाठी अवध्य आहे. शांकर तेजावाचून अन्य कोणत्याही शक्तीने तो पाडता येत नाही. म्हणून तुमचे कल्याण होवो—देवदेव महेश्वराकडे जा.’

Verse 8

तस्य भार्या मृता पूर्वं जाता हिमवतो गृहे । तस्यां च जायते पुत्रः स हनिष्यति तारकम् । तस्मात्प्रसादयध्वं वै तदर्थं शूलपाणिनम्

त्याची पत्नी पूर्वी मरण पावली होती आणि नंतर हिमवानाच्या घरी पुनर्जन्म घेऊन जन्मली। तिच्यापासून एक पुत्र होईल; तो तारकाचा वध करील। म्हणून त्या हेतूसाठीच निश्चयाने शूलपाणी भगवान शिवांना प्रसन्न करा।

Verse 9

ततो देवैः समादिष्टः कामदेवो वरानने । मृतभार्यं हरं गत्वा ततः पीडय सायकैः

मग, हे वरानने देवी, देवांनी आज्ञा दिल्यामुळे कामदेव मृतभार्या असलेल्या हर (शिव) यांच्याकडे गेला आणि आपल्या बाणांनी त्यांना पीडू लागला।

Verse 10

अयं गच्छतु ते भ्राता वसंतश्च मनोहरः

तुझा भाऊ हा मनोहर वसंत तुझ्यासोबत जाऊ दे।

Verse 11

स तथेति प्रतिज्ञाय कैलासं पर्वतं गतः । ततो दृष्ट्वा महादेवः कामदेवं धृतायुधम्

‘तसेच होईल’ अशी प्रतिज्ञा करून तो कैलास पर्वतावर गेला। तेव्हा महादेवांनी आयुध धारण केलेला कामदेव पाहिला।

Verse 12

वसन्तसहितं देवि रुद्रोऽन्धकनिषूदनः । गंगाद्वारमनुप्राप्य अपश्यद्यावदग्रतः

हे देवी, वसंतासह अंधकनिषूदन रुद्र गंगाद्वाराला पोहोचले आणि समोर वसंताला पाहिले।

Verse 13

दत्तायुधं कामदेवं दुद्रुवे स भयात्पुनः । ततो वाराणसीं गत्वा नैमिषं पुष्करं तथा

शस्त्रधारी कामदेवाला पाहून तो पुन्हा भयाने पळून गेला. मग तो वाराणसीस गेला, नैमिषारण्य आणि तसेच पुष्करालाही पोहोचला.

Verse 14

श्रीकंठं रुद्रकोटिं च कुरुक्षेत्रं गयां तथा । ज्वालामार्गं प्रयागं च विशालामर्बुदं शुभम्

तो श्रीकंठ व रुद्रकोटि, कुरुक्षेत्र व गयालाही गेला. ज्वालामार्ग, प्रयाग तसेच शुभ विशाल आणि अर्बुद (आबू) येथेही पोहोचला.

Verse 15

बहून्वर्षगणानेवं भ्रमन्स धरणीतले । कामदेवभयाद्देवि देवदेवो महेश्वरः

अशा रीतीने तो पृथ्वीवर अनेक वर्षे भटकत राहिला. हे देवी, कामदेवासाठी देवाधिदेव महेश्वरच भयकारक ठरला.

Verse 16

अवैक्षत तदा कामं विस्फार्य नयनं तदा । तृतीयं देवदेवेशि देवदेवस्त्रिलोचनः

तेव्हा त्रिनेत्र देवाधिदेवाने नेत्र विस्फारून कामाकडे पाहिले. हे देवदेवेशी, त्याच क्षणी त्याने तृतीय नेत्र उघडले.

Verse 17

तस्य तं वीक्षमाणस्य संजाताः पावकार्चिषः । ताभिः स धनुषा युक्तो भस्मसात्समपद्यत

त्याच्या दृष्टीने अग्नीच्या ज्वाला उत्पन्न झाल्या. त्या ज्वालांनी तो—धनुष्य हातात असूनही—भस्मसात झाला.

Verse 18

तं दग्ध्वा भगवाञ्छंभुर्गत्वा रोषस्य निर्णयम् । निवासमकरोत्तत्र क्षेत्रे प्राभासिके शुभे

त्याला दग्ध करून भगवान् शंभूंनी क्रोधाचा निर्णय करून शांत होऊन, शुभ प्राभास-क्षेत्री तेथेच निवास केला।

Verse 19

तस्मिन्दग्धे तदा कामे रतिः शोकपरायणा । विललाप सुदुःखार्ता पतिभक्तिपरायणा

काम दग्ध झाल्यावर, पतिभक्तीत तत्पर रती शोकाने व्याकुळ होऊन अतिदुःखाने विलाप करू लागली।

Verse 20

हा नाथनाथ भोः स्वामिन्किं जहासि पतिव्रताम् । पतिव्रतां पतिप्राणां कस्मान्मां त्यजसि प्रभो

हा नाथांचे नाथ, हे स्वामी! पतिव्रतेला तू का सोडतोस? ज्यासाठी पतीच प्राण आहे, अशी मला का त्यागतोस, प्रभो?

Verse 21

एवं विलपतीं तां तु वागुवाचाशरीरिणी । मा त्वं रुद विशालाक्षि पुनरेव पतिस्तव

अशी विलाप करणाऱ्या तिला अशरीरी वाणी म्हणाली—“हे विशालाक्षी, रडू नकोस; तुझा पती पुन्हा येईल.”

Verse 22

प्रसादाद्देवदेवस्य उच्छ्वास्यति शिवस्य तु । एतां वाचं रतिः श्रुत्वा ततः स्वस्था बभूव ह

देवाधिदेव शिवाच्या प्रसादाने तो पुन्हा श्वास घेऊन जिवंत होईल. हे वचन ऐकून रती शांत व स्थिर झाली।

Verse 23

ततो देवाः शिवं नत्वा प्रार्थयामासुरीश्वरि । कलत्रसंग्रहं देव कुरु कार्यार्थसंग्रहे

तेव्हा देवांनी शिवाला नमस्कार करून प्रार्थना केली— “हे ईश्वर, लोककार्यसिद्धीसाठी त्याचे कलत्र-संग्रह व गृहव्यवस्था पुनः प्रस्थापित करावी।”

Verse 24

एष कामस्त्वया दग्धः क्रोधेन महता स्वयम् । विना तेन विभो नष्टा सृष्टिर्वै धरणीतले

“हा कामदेव तुमच्या महान क्रोधानेच दग्ध झाला आहे; हे विभो, त्याच्याविना धरणीतलावरील सृष्टी खरोखर नष्टप्राय होते।”

Verse 25

भगवानुवाच । एष कामो मया दग्धः क्रोधेन सुरसत्तमाः । तस्मादनंग एवैष प्रजासु प्रचरिष्यति । तद्वीर्यस्तत्प्रभावश्च विना देहं भविष्यति

भगवान म्हणाले— “हे सुरसत्तमांनो! हा काम माझ्या क्रोधाने दग्ध झाला; म्हणून तो अनंग होऊन प्रजांमध्ये विचरेल, देह नसतानाही त्याचे वीर्य व प्रभाव राहतील।”

Verse 26

देवा ऊचुः । भगवन्कुरु पूर्वं त्वं संस्मरस्व रतीश्वरम् । हिताय सर्व लोकानां यथा नः प्रत्ययो भवेत्

देव म्हणाले— “हे भगवन्! प्रथम तुम्ही रतीश्वर (कामदेव) याचे स्मरण करून त्यास पुनः प्रस्थापित करा; सर्व लोकांच्या हितासाठी, ज्यामुळे आम्हांस निश्चय होईल।”

Verse 27

ततः स स्मृतवान्कामं स्वयं देवो महेश्वरः । ततस्तच्छाश्वतं लिंगं समुत्तस्थौ महीतले

त्यानंतर स्वयं देव महेश्वरांनी कामाचे स्मरण केले; आणि मग ते शाश्वत लिंग भूमितलावर प्रकट होऊन उभे राहिले।

Verse 28

कृतस्मरः पुनस्तत्र अनंगो बलवांस्तथा । तेनोढा शैलजा तेन शंकरेण महात्मना

तेथेच कामदेव पुन्हा ‘कृतस्मर’ झाला—अनंग असूनही अत्यंत बलवान; आणि तेथेच महात्मा शंकरांनी शैलजा (पार्वती) हिचे पाणिग्रहण केले।

Verse 29

जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठस्तारको येन सूदितः । पतितेनैव लिंगेन यस्माच्चैव कृतस्मरः

या पवित्र घटनेतून देवश्रेष्ठ स्कंद जन्मास आले, ज्यांनी तारकाचा वध केला; आणि लिंगाच्या पतनामुळेच कामदेवांना पुन्हा स्मरण-वैभव प्राप्त होऊन ते ‘कृतस्मर’ झाले, म्हणून हे स्थान ‘कृतस्मर’ म्हणून प्रसिद्ध झाले।

Verse 30

तस्मात्कृतस्मरो लोके कीर्त्यते स महीतले । तं दृष्ट्वा न जडो नांधो नासुखी न च दुर्भगः । जायते तु कदा मर्त्यो न दरिद्रो न रोगवान्

म्हणून तो पृथ्वीवर व लोकात ‘कृतस्मर’ म्हणून कीर्तिला जातो. त्या पवित्र स्थळाचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य कधी जड, आंधळा, दुःखी वा दुर्भागी जन्मत नाही; तसेच दरिद्री किंवा रोगीही जन्मत नाही।

Verse 31

एवं ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । दग्धो यथा स्मरः पूर्वं पुनर्वीर्यान्वितः स्थितः

तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले—की स्मर (कामदेव) पूर्वी दग्ध झाला तरी तो पुन्हा वीर्ययुक्त होऊन कसा स्थित झाला।

Verse 32

ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं कुण्डं दक्षिणेन कृतस्मरात् । कामकुंडेति वै नाम यत्रोद्भूतः पुनः स्मरः

ईश्वर म्हणाले—कृतस्मराच्या दक्षिणेस तेथेच एक कुंड आहे. त्याचे नाव ‘कामकुंड’ आहे, कारण तेथेच स्मर (कामदेव) पुन्हा प्रकट झाला।

Verse 33

अनंगरूपी देव्यत्र स्नानाद्वै रूपवान्भवेत् । इक्षवस्तत्र वै देयाः सुवर्णं गास्तथैव च । वस्त्राणि चैव विधिवद्ब्राह्मणे वेदपारगे

हे अनंगरूपिणी देवी! येथे स्नान केल्याने मनुष्य निश्चयच रूपवान होतो. तेथे ऊस दान द्यावा, तसेच सुवर्ण व गायी द्याव्यात; आणि वेदपारंगत ब्राह्मणास विधिपूर्वक वस्त्रे अर्पण करावीत.

Verse 200

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कामकुण्डमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशी-सहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखंडात, प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यांतर्गत ‘कामकुंड-माहात्म्य-वर्णन’ नामक द्विशततम अध्याय समाप्त झाला.