Adhyaya 132
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 132

Adhyaya 132

या अध्यायात ईश्वर देवीला सांगतात की प्रभासाजवळ सोमेश/ईश-दिक्‌भागात एक श्रेष्ठ वैष्णवी शक्ती विराजमान आहे. त्या पीठाची अधिष्ठात्री ‘सिद्धलक्ष्मी’ असून प्रभासाला विश्वव्यवस्थेतील ‘प्रथम पीठ’ असे वर्णन केले आहे; भैरवाबरोबर भूमिचारी व आकाशचारी योगिनी स्वच्छंद विहार करतात, अशी पीठ-शक्तीची दिव्य प्रतिमा येथे येते. जालंधर, कामरूप, श्रीमद्-रुद्र-नृसिंह, रत्नवीर्य, काश्मीर इत्यादी महापीठांची सूची देऊन त्यांच्या ज्ञानाचा संबंध मंत्रविद्येतील प्रावीण्याशी (मंत्रवित्) जोडला आहे. पुढे सौराष्ट्रातील ‘महोधय’ नावाच्या आधारपीठाचा निर्देश आहे, जिथे कामरूपसदृश ज्ञानप्रवाह कार्यरत राहतो असे म्हटले आहे. त्या पीठात देवीची ‘महालक्ष्मी’ म्हणून स्तुती—पापशमन करणारी व शुभसिद्धी देणारी. श्रीपंचमीला सुगंध व पुष्पांनी पूजन केल्यास अलक्ष्मी (दुर्भाग्य) याची भीती नष्ट होते. महालक्ष्मीच्या सान्निध्यात उत्तराभिमुख होऊन मंत्रसाधना सांगितली आहे—दीक्षा व स्नानानंतर लक्षजप, आणि त्याच्या दशांश प्रमाणे त्रिमधु व श्रीफळाने होम. फलश्रुतीत लक्ष्मी प्रकट होऊन इह-परलोकी इच्छित सिद्धी देतात; तृतीया, अष्टमी व चतुर्दशीचे पूजनही विशेष फलदायी मानले आहे।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि वैष्णवीं शक्तिमुत्तमाम् । सोमेशादीशदिग्भागे नातिदूरे व्यवस्थिताम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवि, सोमेश्वरापासून ईशान (ईश) दिशाभागात, फार दूर नाही अशा ठिकाणी स्थित परम वैष्णवी शक्तीकडे जावे।

Verse 2

सिद्धलक्ष्मीति विख्याता ह्यत्र पीठाधिदेवता

येथील या पीठाची अधिष्ठात्री देवी ‘सिद्धलक्ष्मी’ म्हणून विख्यात आहे।

Verse 3

ब्रह्माण्डे प्रथमं पीठं यत्प्रभासं व्यवस्थितम् । तत्र देवि महापीठे योगिन्यो भूचराः खगाः । भैरवेण समे तास्तु क्रीडन्ते स्वेच्छया प्रिये

हे देवि, प्रभासात स्थित असलेले हे पीठ ब्रह्मांडातील प्रथम पीठ आहे। तेथे, हे प्रिये, त्या महापीठात भूमीवर संचार करणाऱ्या व आकाशात विहार करणाऱ्या योगिन्या भैरवाबरोबर स्वेच्छेने क्रीडा करतात।

Verse 4

जालंधरं महापीठं कामरूपं तथैव च । श्रीमद्रुद्रनृसिंहं च चतुर्थं पीठमुत्तमम्

जालंधर हे महापीठ आहे, कामरूपही तसेच आहे। आणि श्रीमद्-रुद्र-नृसिंह हे चौथे, अत्युत्तम पीठ आहे।

Verse 5

रत्नवीर्यं महापीठं काश्मीरं पीठमेव च । एतानि देवि पीठानि यो वेत्ति स च मन्त्रवित्

रत्नवीर्य हे महापीठ आहे आणि काश्मीरही एक पीठ आहे। हे देवि, जो ही पीठे यथार्थ जाणतो तोच मंत्रवित् होय।

Verse 6

सर्वेषां चैव पीठानामाधारं पीठमुत्तमम् । सौराष्ट्रे तु महादेवि नाम्ना ख्यातं महोदयम् । कामरूपधरं ज्ञानं यत्राद्यापि प्रवर्तते

सर्व पीठांचा आधार असलेले ते परम उत्तम पीठ—हे महादेवि—सौराष्ट्रात ‘महोदय’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। तेथे कामरूप-स्वरूप ज्ञान आजही प्रवर्तते।

Verse 7

तत्र पीठे स्थिता देवी महालक्ष्मीति विश्रुता । सर्वपापप्रशमनी सर्वकार्यशुभप्रदा

त्या पीठावर देवी विराजमान असून ‘महालक्ष्मी’ म्हणून विख्यात आहे। ती सर्व पापांचे शमन करणारी आणि सर्व कार्यांना शुभ फल देणारी आहे।

Verse 8

श्रीपञ्चम्यां नरो यस्तु पूजयेत्तां विधानतः । गन्धपुष्पादिभिर्भक्त्या तस्यालक्ष्मीभयं कुतः

श्रीपंचमीला जो मनुष्य विधिपूर्वक गंध-पुष्पादि अर्पून भक्तिभावाने तिची पूजा करतो—त्याला अलक्ष्मीचे भय कसे राहील?

Verse 9

उत्तरां दिशमास्थाय महाल क्ष्म्यास्तु सन्निधौ । यो जपेन्मन्त्रराज्ञीं तां सिद्धलक्ष्मीति विश्रुताम्

उत्तर दिशेकडे मुख करून महालक्ष्मीच्या सन्निधानी जो ‘सिद्धलक्ष्मी’ म्हणून प्रसिद्ध त्या मंत्रराज्ञीचा जप करतो, तो तिच्या पावन प्रभावाचा भागी होतो.

Verse 10

लक्षजाप्यविधानेन दीक्षास्नानादिपूर्वकम् । दशांशहोमसंयुक्तं त्रिमधुश्रीफलेसुभिः

लक्ष-जपाच्या विधीनुसार, दीक्षा व स्नान इत्यादी पूर्वक, जपाच्या दशांशाइतका होम करून, त्रिमधु व शुभ श्रीफल (नारळ) आदी अर्पणांनी हा अनुष्ठान करावा.

Verse 11

एवं प्रत्यक्षतां याति तस्य लक्ष्मीर्न संशयः । ददाति वांछितां सिद्धिमिह लोके परत्र च

अशा प्रकारे त्या भक्तास लक्ष्मी प्रत्यक्ष होते—यात संशय नाही—आणि इहलोकी व परलोकीही इच्छित सिद्धी प्रदान करतात.

Verse 12

तृतीयायामथा ष्टम्यां चतुर्दश्यां विधानतः । यस्तां पूजयते भक्त्या तस्य सिद्धिः करे स्थिता

तृतीया, अष्टमी व चतुर्दशीला विधिपूर्वक जो भक्तिभावाने तिची पूजा करतो, त्याची सिद्धी जणू हाताच्या तळव्यावरच स्थिर होते.

Verse 132

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णनंनाम द्वात्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणाच्या एकाशीति-साहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ मध्ये ‘सिद्धलक्ष्मीमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा एकशे बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.