Adhyaya 259
या अध्यायात ईश्वर महादेवीला उपदेश करतात की प्राची सरस्वतीच्या उत्तर तीरावर स्थित ‘पर्णादित्य’ या सूर्यदेवाच्या पवित्र स्थानी यात्रेकरूने दर्शनासाठी जावे. पुढे एक प्राचीन आख्यायिका येते—त्रेतायुगात पर्णाद नावाचा ब्राह्मण प्रभासक्षेत्री येऊन कठोर तप करतो आणि दिवस-रात्र अखंड भक्तीने धूप, हार, चंदन-लेप इत्यादी अर्पण करून, वेदसम्मत स्तोत्रांनी सूर्याची पूजा करतो. प्रसन्न होऊन सूर्यदेव प्रकट होतात व वर देऊ करतात. भक्त प्रथम दुर्लभ प्रत्यक्ष दर्शनाचा अनुग्रह मागतो आणि नंतर सूर्यदेव तेथेच सदैव प्रतिष्ठित राहावेत अशी विनंती करतो. सूर्यदेव ‘तथास्तु’ म्हणत त्याला सूर्यलोक-प्राप्तीचा वर देतात व अंतर्धान पावतात. अखेरीस तीर्थविधी व फलश्रुती सांगितली आहे—भाद्रपद महिन्यातील षष्ठीला स्नान करून पर्णादित्याचे दर्शन घेतल्यास दुःख टळते; या दर्शनाचे पुण्य प्रयाग येथे विधिपूर्वक शंभर गायी दान केल्याइतके मानले आहे. गंभीर रोगांनी पीडित असूनही जे पर्णादित्याला ओळखत नाहीत, त्यांना अविवेकी म्हटले आहे—म्हणून जाणून-समजून भक्तीने तीर्थसेवेचे महत्त्व अधोरेखित होते.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि पर्णादित्यं सुरेश्वरम् । प्राचीसरस्वतीकूले तटे चोत्तरतः स्थितम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, प्राची-सरस्वतीच्या उत्तरेकाठी स्थित देवेश्वर पर्णादित्याकडे जावे.
Verse 2
पुरा त्रेतायुगे देवि पर्णादोनाम वै द्विजः । प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् । आराधयामास रविं भक्त्या परमया युतः
प्राचीन त्रेतायुगात, हे देवी, पर्णाद नावाचा एक द्विज ब्राह्मण होता. तो प्रभास-क्षेत्री येऊन अत्यंत कठोर तप करू लागला आणि परम भक्तीने रवि (सूर्यदेव) यांची आराधना केली.
Verse 3
तर्पयित्वा ततः सूर्यं धूपमाल्यविलेपनैः । वेदोक्तैः स्तवनैः सूक्तैर्दिवारात्रं समाहितः
त्यानंतर धूप, माळा व चंदनादि लेपनांनी त्याने सूर्यदेवांना तृप्त केले. मग वेदोक्त स्तोत्रे व सूक्ते म्हणत तो दिवस-रात्र एकाग्रचित्ताने तल्लीन राहिला.
Verse 4
एवं च ध्यायतस्तस्य कालेन महता ततः । तुतोष भगवान्सूर्यो वाक्यमेतदुवाच ह
अशा रीतीने दीर्घकाळ ध्यान करत राहिल्यावर भगवान सूर्य प्रसन्न झाले आणि त्यांनी हे वचन उच्चारले.
Verse 5
परितुष्टोऽस्मि विप्रेन्द्र तपसानेन सुव्रत । वरं वरय भद्रं ते नित्यं यन्मनसेप्सितम्
हे विप्रश्रेष्ठ, हे सुव्रत! तुझ्या या तपाने मी पूर्ण प्रसन्न आहे. तुझे कल्याण होवो—तुझ्या मनात जे नित्य अभिलषित आहे तोच वर माग.
Verse 6
ब्राह्मण उवाच । एष एव वरः कामो यत्तुष्टो भगवान्स्वयम् । दर्शनं तव देवेश स्वप्नेष्वपि च दुर्ल्लभम्
ब्राह्मण म्हणाला—हाच वर मला अभिलषित आहे की भगवान स्वतः प्रसन्न व्हावेत. हे देवेश! तुमचे दर्शन तर स्वप्नातही दुर्लभ आहे.
Verse 7
अवश्यं यदि दातव्यो वरो मम दिवाकर । अत्र संनिहतो देव सदा त्वं भव भास्कर
जर मला निश्चयाने वर द्यावाच लागेल, हे दिवाकर! हे देव, येथेच सदैव संनिहित रहा—हे भास्कर, येथे नित्य वास कर।
Verse 8
तव प्रसादात्ते यांतु तव लोकं दिवा कर । एवं भविष्यतीत्युक्त्वा ह्यन्तर्धानं गतो रविः
तुझ्या प्रसादाने ते तुझ्या लोकास जावोत, हे दिवाकर। ‘असेच होईल’ असे म्हणून रवि अंतर्धान पावला।
Verse 9
पर्णादोऽपि स्थितस्तत्र तस्याराधनतत्परः । तत्र भाद्रपदे मासे षष्ठ्यां स्नानं समाचरेत् । पर्णादित्यं ततः पश्येन्न स दुःखमवाप्नुयात्
पर्णादही तेथेच राहिला, त्याच्या आराधनेत तत्पर. तेथे भाद्रपद महिन्यात षष्ठीला स्नान करावे; मग पर्णादित्याचे दर्शन घेतल्याने दुःख प्राप्त होत नाही।
Verse 10
गोशतस्य प्रयागे तु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यः पर्णादित्यस्य दर्शनात्
प्रयागात शंभर गायींचे सम्यक् दान केल्याने जे फळ मिळते, तेच फळ मर्त्याला पर्णादित्याच्या दर्शनानेच मिळते।
Verse 11
ये सेवंते महाकुष्ठं पांगुल्यं च विवर्चिकाः । पर्णादित्यं न जानंति नूनं ते मंदबुद्धयः
जे महाकुष्ठ, पांगुळपणा आणि विवर्चिका यांचे जणू ‘सेवन’ करतात, ते निश्चयाने पर्णादित्याला जाणत नाहीत; ते खरोखर मंदबुद्धी आहेत।
Verse 259
इति श्रीस्कान्दे महपुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये पर्णादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनषष्ट्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘पर्णादित्य-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा दोनशे एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला।