Adhyaya 353

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि भल्लतीर्थमनुत्तमम् । तस्याश्च पश्चिमे भागे यत्र विष्णुश्चतुर्भुजः

ईश्वर म्हणाले—मग, हे महादेवी, अनुपम भल्लतीर्थास जावे. त्याच्या पश्चिम भागी ते स्थान आहे, जिथे चतुर्भुज विष्णु विराजमान आहेत.

Verse 2

यत्र त्यक्तं शरीरं तु विष्णुना प्रभविष्णुना । तस्मिन्मित्रवने रम्ये योजनार्द्धार्द्धविस्तृते

जिथे प्रभविष्णु—भगवान विष्णूंनी—आपले शरीर त्यागले. ते रम्य मित्रवन अर्ध योजन विस्ताराचे आहे.

Verse 3

युगेयुगे महादेवि कल्पमन्वतरादिषु । तत्रैव संस्थितिर्विष्णोर्नान्यत्र च रतिर्भवेत्

हे महादेवी, युगोयुग—कल्प, मन्वंतर इत्यादी काळांत—विष्णूची स्थिती तेथेच आहे; अन्यत्र त्यांना रती (आनंद) होत नाही.

Verse 4

क्षेत्राणामादिक्षेत्रं तु वैष्णवं तद्विदुर्बुधाः । तिस्रः कोट्यर्द्धकोटिश्च तीर्थानां प्रवराणि च

ज्ञानीजन या वैष्णव क्षेत्रास सर्व क्षेत्रांतील आदिक्षेत्र मानतात. येथे तीर्थांमध्ये श्रेष्ठ अशी तीन कोटी व अर्धकोटी तीर्थे विराजमान आहेत.

Verse 5

दिवि भुव्यंतरिक्षे च तानि तत्रैव भामिनि । तत्र मूर्तिमती गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता

हे भामिनि! स्वर्ग, पृथ्वी व अंतरिक्षातील जे श्रेष्ठ तीर्थ आहेत, ती सर्व तेथेच आहेत. तेथे मूर्तिमती गंगा स्वयं प्रतिष्ठित आहे.

Verse 6

विष्णोः संप्लवनार्थाय प्राणिनां च हिताय वै । गंगा गया कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च

विष्णूच्या लोकधारणार्थ व प्राणिमात्राच्या कल्याणासाठी गंगा, गया, कुरुक्षेत्र, नैमिष आणि पुष्कर—ही सर्व तीर्थशक्ती तेथेही सन्निहित आहे.

Verse 7

पुरी द्वारवतीं त्यक्त्वा अत्रैव वसते हरिः । तस्यौर्ध्वदैहिकं देवि प्रकरोमि युगेयुगे

द्वारवती पुरी सोडून हरि येथेच वास करतात. हे देवि! त्यांच्या हेतु मी युगेयुगे ऊर्ध्वदैहिक कर्म करीत असतो.

Verse 8

नभस्ये द्वादशीयोगे तत्र गत्वा स्वयं प्रिये । करोमि तद्विधानेन तत्र ब्राह्मणपुंगवैः

हे प्रिये! नभस्य मासातील द्वादशीयोगी शुभकाळी मी स्वतः तेथे जाऊन, श्रेष्ठ ब्राह्मणपुंगवांसह, विधीनुसार ते कर्म करतो.

Verse 9

तत्र दत्त्वा तु दानानि विधिवद्वेदपारगे । तत्रैव द्वादशीयोगे स्नात्वा चैव विधानतः

तेथे विधिपूर्वक वेदपारंगत ब्राह्मणास दाने देऊन, त्याच ठिकाणी द्वादशी-व्रतयोगी शास्त्रोक्त रीतीने स्नान करावे।

Verse 10

सन्तर्प्य च पितॄन्भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः । तत्र विष्णुं तु संपूज्य कृत्वा जागरणं निशि

भक्तीने पितरांचे तर्पण करून सर्व पापांतून मुक्ती मिळते; तेथे विष्णूची यथाविधी पूजा करून रात्री जागरण करावे।

Verse 11

दीपादिदानं कृत्वा तु कृतकृत्योऽभिजायते

दीप इत्यादी दान केल्याने मनुष्य कृतकृत्य होतो—ज्याने कर्तव्य पूर्ण केले असे।

Verse 12

अथ तस्य प्रवक्ष्यामि पुरावृत्त महं प्रिये । संहृत्य यादवान्सर्वान्वासुदेवः प्रतापवान्

आता, प्रिये, मी तो प्राचीन वृत्तांत सांगतो—प्रतापवान वासुदेवाने सर्व यादवांचा संहार करून (पुढे काय केले)।

Verse 13

दुर्वाससाऽनुलिप्तेन पायसेन पदस्तले । वज्रांगभूतदेहस्तु सर्वव्यापी जनार्द्दनः

दुर्वासांनी लावलेला पायस त्याच्या पायाच्या तळाशी लिप्त होता; तरीही सर्वव्यापी जनार्दनाचे देह वज्रासारखे दृढ होते।

Verse 14

गत्वा तीरे समुद्रस्य समाधिस्थो बभूव ह । सर्वस्रोतांसि संयम्य निवेश्यात्मानमात्मनि

समुद्रतीरी जाऊन तो समाधिस्थ झाला. इंद्रिय-प्राणांचे सर्व प्रवाह संयमून त्याने आत्म्याला आत्म्यातच स्थिर केले.

Verse 15

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो बाणहस्तो जराभिधः । दाशपुत्रोऽतिकृष्णांगो मत्स्यघाती च पापकृत्

त्याच वेळी ‘जरा’ नावाचा, हातात बाण घेतलेला आला—मच्छीमाराचा पुत्र, अतिशय कृष्णांग, मासे मारणारा व पापकर्मी.

Verse 16

तेन दृष्टस्ततो दूरान्निषादात्मसमुद्भवः । विष्णोः पदं मृगं मत्वा शरं तस्य मुमोच ह

दूरून त्याने त्याला पाहिले—निषादस्वभावातून उत्पन्न त्या पुरुषाने—विष्णूचे पाऊल मृग समजून त्याच्यावर बाण सोडला.

Verse 17

ततोऽसौ पश्यते यावद्गत्वा तस्य च संनिधौ । चतुर्बाहुं महाकायं शंखचक्रगदाधरम्

मग तो पाहत पाहत तो त्याच्या जवळ गेला आणि चतुर्भुज, महाकाय, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा प्रभू पाहिला.

Verse 18

पुरुषं नीलमेघाभं पुडरीकनिभे क्षणम् । तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु वेपमानः कृतांजलिः । अब्रवीन्न मया ज्ञातस्त्वं विभो दिव्यरूपधृक्

त्याने नीलमेघासारखा श्याम, कमळासारख्या नेत्रांचा त्या पुरुषाला पाहिले. ते पाहून तो भयाने थरथरत, हात जोडून म्हणाला—‘हे विभो, दिव्यरूपधारी, मी तुम्हाला ओळखू शकलो नाही.’

Verse 19

अज्ञानात्त्वं मया विद्धस्त्वत्पदाग्रे सुरोत्तम । क्षन्तुमर्हसि मे नाथ न त्वं क्रोद्धुमिहार्हसि

अज्ञानामुळे मी तुमच्या चरणाग्रे प्रहार केला, हे देवोत्तम। हे नाथ, मला क्षमा करा; येथे तुम्ही क्रोध करू नये।

Verse 20

विष्णुरुवाच । शापस्यांतोद्य मे भद्र शरपातात्कृतस्त्वया । तस्मात्त्वं मत्प्रसादेन स्वर्गं गच्छ महाद्युते

विष्णू म्हणाले—हे भद्र, आज तुझ्या बाणपाताने माझ्या शापाचा अंत झाला. म्हणून माझ्या प्रसादाने, हे महाद्युते, तू स्वर्गास जा.

Verse 21

ये चान्ये मामिहागत्य द्रक्ष्यंति हि नरोत्तमाः । ते यास्यंति परं स्थानं यत्राहं नित्यसंस्थितः

आणि जे इतर नरोत्तम येथे येऊन माझे दर्शन करतील, ते त्या परम स्थानास जातील जिथे मी नित्य विराजमान आहे.

Verse 22

भल्लेनाहं यतो विद्धस्त्वया पादतले शुभे । भल्लतीर्थमिति ख्यातं ततो ह्येतद्भविष्यति

कारण तू शुभ पादतलावर भल्ल-बाणाने मला विद्ध केलेस, म्हणून हे स्थान पुढे ‘भल्लतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध होईल.

Verse 23

हरिक्षेत्रमिति प्रोक्तं पूर्वं स्वायंभुवेऽन्तरे

पूर्वी स्वायंभुव मन्वंतरात यास ‘हरिक्षेत्र’ असे म्हटले गेले होते.

Verse 24

ईश्वर उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुर्लुब्धकोऽपि दिवं गतः । येऽत्र स्नानं करिष्यंति भक्त्या परमया युताः । विष्णुलोकं गमिष्यंति प्रीत्या ते मत्प्रसादतः

ईश्वर म्हणाले—असे बोलून विष्णू अंतर्धान पावले आणि तो शिकारीही स्वर्गास गेला. जे येथे परम भक्तीने युक्त होऊन स्नान करतील, ते माझ्या कृपेने आनंदाने विष्णुलोकास जातील.

Verse 25

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पितृभक्तिपरायणाः । तृप्तिं तेषां गमिष्यंति पितरश्चैव तर्पिताः

जे येथे पितृभक्तीत तत्पर होऊन श्राद्ध करतील, त्यांच्या पितरांना तृप्ती प्राप्त होईल; पितृगण योग्य रीतीने तर्पित होतील.

Verse 26

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य तत्क्षेत्रमुत्तमम् । दृश्यो देवश्चतुर्बाहुः स्नात्वा तीर्थे तु भल्लके

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी त्या उत्तम क्षेत्रास जावे. भल्लक तीर्थात स्नान केल्यावर चतुर्भुज देवाचे शुभ दर्शन घडते.

Verse 27

मद्भक्तिबलदर्पिष्ठा मत्प्रियं न नमंति ये । वासुदेवं न ते ज्ञेया मद्भक्ताः पापिनो हि ते

जे माझ्या भक्तीच्या बळावर गर्विष्ठ होऊन माझ्या प्रियास नमस्कार करीत नाहीत, त्यांना वासुदेवाचे भक्त समजू नका; ते खरोखर पापी आहेत.

Verse 28

मद्भक्तोऽपि हि यो भूत्वा भुंक्त एकादशीदिने । मल्लिंगस्यार्चनं कार्यं न तेन पापबुद्धिना

जो माझा भक्त असूनही एकादशीच्या दिवशी भोजन करतो, त्या पापबुद्धीने माझ्या लिंगाची अर्चना करू नये.

Verse 29

या तिथिर्दयिता विष्णोः सा तिथिर्मम वल्लभा । न तां चोपोषयेद्यस्तु स पापिष्ठतराधिकः

जी तिथी भगवान विष्णूंना प्रिय आहे, तीच तिथी मला ही अत्यंत वल्लभ आहे। पण जो त्या दिवशी उपवास करीत नाही, तो अधिकच पापिष्ठ ठरतो।

Verse 30

तद्वत्स द्वादशीयोगे भल्लतीर्थस्य संनिधौ । यस्तु मां पूजयेद्भक्त्या नारी वाऽपि नरोऽपि वा । तस्य जन्मसहस्राणि गृहभंगो न जायते

तसेच, हे वत्सा, द्वादशी-योगी भल्लतीर्थाच्या सान्निध्यात जो कोणी—स्त्री असो वा पुरुष—भक्तीने माझी पूजा करतो, त्याच्या हजारो जन्मांतही गृहभंग (घराचे तुटणे) होत नाही.

Verse 31

इत्येतत्कथितं देवि माहात्म्यं पापनाशनम् । भल्लतीर्थस्य विष्णोस्तु सर्व पातकनाशनम्

अशा प्रकारे, हे देवि, पाप नाश करणारे हे माहात्म्य सांगितले. विष्णूचे भल्लतीर्थ खरोखरच सर्व पातकांचा नाश करणारे आहे.

Verse 32

तत्र विष्णोस्तु सांनिध्ये वायव्ये कुम्भमुत्तमम् । भल्लतीर्थं तु विख्यातं यत्र भल्लहतो हरिः

तेथे विष्णूच्या सान्निध्यात, वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेस एक उत्तम कुम्भ आहे. तेच स्थान भल्लतीर्थ म्हणून विख्यात आहे, जिथे हरि (विष्णू) भल्ल (बाण/शूलाग्र) ने आहत झाले होते.

Verse 33

तत्र देयानि वासांसि पदं गावो विधानतः । देयानि विप्रमुख्येभ्यः सम्यग्यात्राफलेप्सुभिः

तेथे विधिपूर्वक वस्त्रदान करावे, तसेच ‘पद’ दान आणि गोदानही करावे. जे सम्यक् यात्राफळ इच्छितात, त्यांनी ही दाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना अर्पण करावीत.

Verse 352

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विपञ्चाशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘भल्लतीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक तीनशे त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।