Adhyaya 100
या अध्यायात शिव–देवी संवादातून प्रभासखण्डातील ‘सांबादित्य-माहात्म्य’ची कथा सुरू होते. ईश्वर देवीला उत्तर व वायव्य (उत्तर-पश्चिम) दिशेकडे निर्देश करून सांगतात की सांबाने प्रतिष्ठापित केलेले सूर्यस्वरूप ‘सांबादित्य’ प्रसिद्ध आहे. त्या प्रदेशातील तीन प्रमुख सूर्यस्थान—मित्रवन, मुण्डीर आणि तिसरे प्रभासक्षेत्र—असेही ते वर्णन करतात. पुढे देवी विचारते—सांब कोण आणि नगर त्याच्या नावाने का ओळखले जाते? ईश्वर सांगतात—सांब हा वासुदेवाचा पराक्रमी पुत्र, जांबवतीचा सुत; पितृशापामुळे त्याला कुष्ठरोग झाला. कारणकथेत दुर्वासा ऋषी द्वारावतीत येतात; तारुण्य व रूपाचा गर्व धरून सांब त्यांच्या तपस्वी रूपाचा हावभावांनी उपहास व अपमान करतो. त्यामुळे क्रुद्ध दुर्वासांनी शाप दिला की लवकरच सांबाला कुष्ठ होईल. हा अध्याय तपस्व्यांपुढे नम्रता व आदर यांचा धर्मबोध देत पुढे सांबाच्या सूर्योपासनेची व लोकहितार्थ सूर्यप्रतिष्ठेची भूमिका सिद्ध करतो।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि तयोरुत्तरसंस्थितम् । तथा वायव्यदिग्भागे ब्रह्मणो बालरूपिणः
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवि! मग त्या दोन्ही (स्थळां)च्या उत्तरेस स्थित स्थानास जावे; तसेच वायव्य दिशाभागात बालरूपधारी ब्रह्म्याचेही एक स्वरूप आहे।
Verse 2
सांबादित्यं सुरश्रेष्ठे यः सांबेन प्रतिष्ठितः । स्थानानि त्रीणि देवस्य द्वीपेऽस्मिन्भास्करस्य तु
हे सुरश्रेष्ठ! येथे सांबाने प्रतिष्ठित केलेला सांबादित्य आहे; आणि या द्वीपात भास्करदेवाची तीन पवित्र स्थाने आहेत।
Verse 3
पूर्वं मित्रवनं नाम तथा मुण्डीरमुच्यते । प्रभासक्षेत्रमास्थाय सांबादित्यस्तृतीयकः
पहिले ‘मित्रवन’ नावाचे स्थान, तसेच ‘मुण्डीर’ असे दुसरे म्हणतात; आणि प्रभासक्षेत्रात अधिष्ठित सांबादित्य तिसरा आहे।
Verse 4
तस्मिन्क्षेत्रे महादेवि पुरं यत्सांबसंज्ञकम् । द्वितीयं शाश्वतं स्थानं तत्र सूर्यस्य नित्यशः
हे महादेवी, त्या क्षेत्रात ‘सांब’ नावाचे नगर आहे; तेथे सूर्याचे दुसरे शाश्वत स्थान नित्य विराजमान आहे।
Verse 5
प्रीत्या सांब स्य तत्रार्को जनस्यानुग्रहाय च । तत्र द्वादशभागेन मित्रो मैत्रेण चक्षुषा
सांबावरील प्रीतीने आणि लोकांच्या अनुग्रहासाठी तेथे अर्क (सूर्य) वास करतो; तेथे तो द्वादशांश ‘मित्र’ रूपाने, मैत्रीपूर्ण दृष्टीने जग पाहतो।
Verse 6
अवलोकयञ्जगत्सर्वं श्रेयोर्थं तिष्ठते सदा । प्रयुक्तां विधिवत्पूजां गृह्णाति भगवान्स्वयम्
संपूर्ण जगताचे अवलोकन करून परम श्रेयासाठी तो सदा तेथे स्थित असतो; आणि विधिपूर्वक अर्पिलेली पूजा भगवान स्वतः स्वीकारतो।
Verse 7
देव्युवाच । कोऽयं सांबः सुतः कस्य यस्य नाम्ना रवेः पुरम् । यस्य वाऽयं सहस्रांशुर्वरदः पुण्यकर्मणः
देवी म्हणाल्या—हा सांब कोण आहे, आणि तो कोणाचा पुत्र आहे, ज्याच्या नावाने रवीचे नगर प्रसिद्ध आहे? तसेच कोणाच्या पुण्यकर्मामुळे हा सहस्रांशु सूर्य वरदाता होतो?
Verse 8
ईश्वर उवाच । य एते द्वादशादित्या विराजन्ते महाबलाः । तेषां यो विष्णुसंज्ञस्तु सर्वलोकेषु विश्रुतः
ईश्वर म्हणाले—हे जे बारा महाबलवान आदित्य प्रकाशमान आहेत, त्यांमध्ये जो ‘विष्णु’ या नावाने सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे, तोच विशेषतः विख्यात आहे।
Verse 9
इहासौ वासुदेवत्वमवाप भगवान्विभुः
येथेच सर्वव्यापी विभु भगवानांनी वासुदेवत्वाची अवस्था व कीर्ती प्राप्त केली।
Verse 10
तस्य सांबः सुतो जज्ञे जांबवत्यां महाबलः । स तु पित्रा भृशं शप्तः कुष्ठरोगमवाप्तवान् । तेन संस्थापितः सूर्यो निजनाम्ना पुरं कृतम्
त्यांच्या जांबवतीपासून महाबली पुत्र सांब जन्मला। पण पित्याच्या कठोर शापामुळे तो कुष्ठरोगाने ग्रस्त झाला। मग त्याने सूर्यदेवाची स्थापना केली आणि आपल्या नावानेच एक नगर वसविले।
Verse 11
देव्युवाच । शप्तः कस्मिन्निमित्तेऽसौ पित्रा पुत्रः स्वयं पुनः । नाल्पं स्यात्कारणं देव येनासौ शप्तवान्सुतम्
देवी म्हणाली—हे देव! तो पुत्र पित्याने कोणत्या कारणाने शापित केला? कारण नक्कीच अल्प नसावे, कारण त्याने स्वतःच्या पुत्रालाच शाप दिला।
Verse 12
ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भूत्वा तस्य यच्छापकारणम् । दुर्वासानाम भगवान्ममैवांशसमुद्भवः
ईश्वर म्हणाले—एकाग्र होऊन ऐक; त्या शापाचे कारण मी सांगतो. दुर्वासा नावाचे भगवान् ऋषी माझ्याच अंशातून उत्पन्न झाले आहेत।
Verse 13
अटमानः स भगवांस्त्रींल्लोकान्प्रचचार ह । अथ प्राप्तो द्वारवतीं लोकाः संजज्ञिरे पुरः
तो भगवान् ऋषी भ्रमण करीत तिन्ही लोकांत संचार करू लागले. नंतर ते द्वारवतीस आले असता लोकांसमोर अद्भुत लक्षणे व शकुन प्रकट झाले।
Verse 14
तमागतमृषिं दृष्ट्वा सांबो रूपेण गर्वितः । पिंगाक्षं जटिलं रूक्षं विस्वरूपं कृशं तथा
आलेला तो ऋषी पाहून, आपल्या रूपावर गर्व करणाऱ्या सांबाने त्याला पिंगट डोळ्यांचा, जटाधारी, रूक्ष, विकृत रूपाचा आणि कृश देहाचा असा पाहिले।
Verse 15
अवमानं चकारासौ दर्शनात्स्पर्शनात्तथा । दृष्ट्वा तस्य मुखं मंदो वक्त्रं चक्रे तथात्मनः । चक्रे यदुकुलश्रेष्ठो गर्वितो यौवनेन तु
त्याने पाहण्यात, जवळ जाण्यात आणि स्पर्श करण्यातही अवमान केला. त्या ऋषीचे मुख पाहून तो मूर्ख आपले मुखही तसेच करून त्याची नक्कल करू लागला. यौवनाच्या गर्वाने मदोन्मत्त यदुकुलश्रेष्ठाने असा अहंकार केला।
Verse 16
अथ क्रुद्धो महातेजा दुर्वासा ऋषिसत्तमः । सांबं प्रोवाच भगवान्विधुन्वन्मुखमात्म नः
तेव्हा महातेजस्वी ऋषिसत्तम दुर्वासा क्रुद्ध झाले. रोषाने आपले मुख हलवीत भगवान् दुर्वासांनी सांबाला संबोधून म्हटले।
Verse 17
यस्माद्विरूपं मां दृष्ट्वा आत्मरूपेण गर्वितः । गमने दर्शने मह्यमहंकारः कृतो यतः । तस्मात्त्वं कुष्ठरोगेण न चिरेण ग्रसिष्यसे
‘मला विरूप पाहून तू आपल्या रूपावर गर्व केला, आणि माझ्याकडे येण्यात व मला पाहण्यातही अहंकार दाखविलास—म्हणून तू लवकरच कुष्ठरोगाने ग्रासला जाशील।’
Verse 100
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये मध्ययात्रायां सांबादित्यमाहात्म्योपक्रमे सांबाय दुर्वाससा शापप्रदानवर्णनंनाम शततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डात, प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यातील मध्ययात्रा-प्रसंगात, सांबादित्यमाहात्म्याच्या उपक्रमात ‘सांबास दुर्वासांनी शाप दिल्याचे वर्णन’ नामक शततम अध्याय समाप्त झाला।