Adhyaya 21

Verse 1

देव्युवाच । श्रुतं सर्वमशेषेण चन्द्रस्योत्पत्ति कारणम् । चिह्नं यथाऽभवत्तस्य सांप्रतं तत्प्रकीर्त्तय

देवी म्हणाली—चंद्राच्या उत्पत्तीचे कारण मी पूर्णपणे ऐकले. आता त्याच्यावर जे चिह्न जसे प्रकट झाले, ते सध्या यथार्थ सांगावे।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्रह्मणस्तु पुरा देवि दक्षो नाम सुतोऽभवत् । प्रजाः सृजेति उद्दिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा

ईश्वर म्हणाले—हे देवि! प्राचीन काळी ब्रह्म्याचा दक्ष नावाचा पुत्र झाला. पूर्वी स्वयंभू (ब्रह्मा) यांनी दक्षाला ‘प्रजा सृज’ असा आदेश दिला होता।

Verse 3

षष्टिं दक्षोऽसृजत्कन्या वैरिण्यां वै प्रजापतिः । ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश

प्रजापती दक्षाने वैरिणीपासून साठ कन्या उत्पन्न केल्या. त्यांपैकी दहा धर्माला आणि तेरा कश्यपाला अर्पण केल्या.

Verse 4

सप्त विशतिं सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव भृगुपुत्राय द्वे कृशाश्वाय धीमते

सत्तावीस कन्या सोमाला, चार अरिष्टनेमिला, दोन भृगुपुत्राला आणि दोन धीमान कृशाश्वाला दिल्या.

Verse 5

द्वे चैवांगिरसे तद्वत्तासां नामानि विस्तरात् । शृणु त्वं देवि मातॄणां प्रजाविस्तरमादितः

तसेच दोन कन्या अंगिरसाला दिल्या. आता, हे देवी, त्या मातांचे नाम विस्ताराने आणि आरंभीपासून त्यांच्या संततीचा विस्तार ऐक.

Verse 6

मरुत्वती वसुर्जामी लंबा भानुररुन्धती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च भामिनि

हे भामिनी, (त्या आहेत) मरुत्वती, वसु, जामी, लंबा, भानु, अरुंधती; तसेच संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या आणि विश्वा.

Verse 7

धर्म पत्न्यः समाख्याता दक्षः प्राचेतसो ददौ । अदितिर्दितिर्दनुस्तद्वदरिष्टा सुरसैव च

अशा रीतीने धर्माच्या पत्नींची नावे सांगितली. प्राचेतसपुत्र दक्षाने अदिती, दिती, दनू; तसेच अरिष्टा आणि सुरसा ह्याही (कश्यपाला) दिल्या.

Verse 8

सुरभिर्विनता चैव नाम्ना क्रोधवशा त्विला । कद्रूस्त्विषा वसुस्तद्वत्तासां पुत्रान्वदामि वै

सुरभी व विनता, तसेच क्रोधवशा व त्विला; आणि कद्रू, त्विषा व वसुही—आता मी त्यांच्या पुत्रांचे वर्णन करीत आहे.

Verse 9

विश्वेदेवास्तु विश्वायाः साध्या साध्यानजीजनत् । मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा

विश्वा हिच्यापासून विश्वदेव उत्पन्न झाले; आणि (त्याच) विश्वेपासून साध्यांनी साध्यांना जन्म दिला. मरुत्वतीपासून मरुतगण, आणि वसूपासून तद्वत् वसुगण प्रकट झाले.

Verse 10

भानोस्तु भानवस्तेन मुहूर्त्तायां मुहूर्त्तकाः । लंबाया घोषनामानो नागवीथिस्तु जामिजा

भानूपासून भानव उत्पन्न झाले, आणि मुहूर्त्तापासून मुहूर्त्तक. लंबापासून ‘घोषनाम’ म्हणून प्रसिद्ध झालेले, आणि जामीपासून नागवीथि उत्पन्न झाली.

Verse 11

संकल्पायास्तु संकल्पो धर्मपुत्रा दश स्मृताः । आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानलोऽनिलः

संकल्पापासून संकल्प हा पुत्र झाला. धर्माचे दहा पुत्र स्मरणात आहेत—आप, ध्रुव, सोम, धर, तसेच अनल आणि अनिल.

Verse 12

प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः । आपस्य पुत्रा वैदंड्यः श्रमः शान्तो ध्वनिस्तथा

प्रत्युष आणि प्रभास—हे अष्ट वसूंमध्ये कीर्तित आहेत. आपचे पुत्र वैदण्ड्य, श्रम, शान्त आणि ध्वनि असे सांगितले आहेत.

Verse 13

ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकप्रकालनः । सोमस्य भगवाञ्छर्वो ध्रुवश्च गृहबोधनः

ध्रुवाचा पुत्र भगवान् काल—जो लोकचक्राचे नियमन करतो. सोमाचा पुत्र भगवान् शर्व; आणि ध्रुव गृहांना जागृत करणारा असेही कथिले आहे.

Verse 14

हुतहव्यवहश्चैव धरस्य द्रविण स्मृतः । मनोजवोऽनिलस्यासीदविज्ञातगतिस्तथा

हुतहव्यवह आणि द्रविण—हे धरेचे पुत्र म्हणून स्मरणात आहेत. अनिलाचे पुत्र मनोजव व तसेच अविज्ञातगति उत्पन्न झाले.

Verse 15

देवलो भगवान्योगी प्रत्यूषस्याभवन्सुताः । बृहस्पतेस्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी

प्रत्यूषाचा पुत्र म्हणून भगवान् योगी देवल उत्पन्न झाला. आणि बृहस्पतीची भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी—ब्रह्मतत्त्वाची वक्ती होती.

Verse 16

प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च । विश्वकर्मा सुतस्तस्य शिल्पकर्त्ता प्रजापतिः

ती वसूंमधील अष्टम प्रभासाची भार्या होती. तिचा पुत्र विश्वकर्मा—शिल्पाचा कर्ता, प्रजापती—उत्पन्न झाला.

Verse 17

तुषितानां तु साध्यानां नामान्येतानि वच्मि ते । मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरोऽपानश्च वीर्यवान्

आता तुषितांतील साध्यांची ही नावे तुला सांगतो—मन, अनुमन्ता, प्राण, नर, अपान आणि वीर्यवान.

Verse 18

भक्तिर्भयोऽनघश्चैव हंसो नारायणस्तथा । विभुश्चैव प्रभुश्चैव साध्या द्वादश कीर्तिताः

भक्ति, भय आणि अनघ; तसेच हंस व नारायण; विभु व प्रभुही—हे द्वादश साध्य म्हणून कीर्तिले आहेत.

Verse 19

कश्यपस्य प्रवक्ष्यामि सन्ततिं वरवर्णिनि । अंशो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो र्यमा

हे वरवर्णिनी! मी कश्यपाची संतती सांगतो—अंश, धाता, भग, त्वष्टा, मित्र, वरुण आणि अर्यमा.

Verse 20

विवस्वान्सविता पूषा ह्यंशुमान्विष्णुरेव च । एते सहस्रकिरणा आदित्या द्वादश स्मृताः

विवस्वान, सविता, पूषा, अंशुमान आणि विष्णुही—हे सहस्रकिरण आदित्य द्वादश म्हणून स्मृत आहेत.

Verse 21

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः । हरश्च बहुरूपश्च त्र्यंबकश्च सुरेश्वरः

अजैकपाद, अहिर्बुध्न्य, विरूपाक्ष व रैवत; तसेच हर, बहुरूप, त्र्यंबक व सुरेश्वर—हे रुद्ररूपांत कीर्तिले आहेत.

Verse 22

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः

सावित्र, जयंत, पिनाकी आणि अपराजित—हे रुद्र म्हणून समाख्यात, देवगणांचे एकादश गणेश्वर आहेत.

Verse 23

दितिः पुत्रद्वयं लेभे कश्यपाद्बलगर्वितम् । हिरण्यकशिपुं श्रेष्ठं हिरण्याक्षं तथानुजम्

दितीने कश्यपापासून बलगर्वाने युक्त असे दोन पुत्र प्राप्त केले—श्रेष्ठ हिरण्यकशिपु आणि त्याचा धाकटा भाऊ हिरण्याक्ष।

Verse 24

हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोकोगीतः पुरातनैः

हिरण्यकशिपुविषयी प्राचीन दैत्यांनी एक पुरातन प्रशस्ति-श्लोक गायिला।

Verse 25

राजा हिरण्यकशिपुर्यांयामाशां निरीक्षते । तस्यां तस्यां दिशि सुरा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः । हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः

राजा हिरण्यकशिपु ज्या-ज्या दिशेकडे पाहे, त्या-त्या दिशेत देव महर्षींसह त्याला नमस्कार करीत. हिरण्यकशिपुला चार अतिमहाबली पुत्र होते।

Verse 26

प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्रादस्ततः परः । ह्रादश्चैव ह्रदश्चैव पुत्राश्चैते प्रकीर्तिताः

त्यांमध्ये प्रह्लाद हा ज्येष्ठ, त्यानंतर अनुह्राद; आणि ह्राद व ह्रद—हे पुत्र असे कीर्तिले आहेत।

Verse 27

उभौ सुन्दोपसुन्दौ तु ह्रदपुत्रौ बभूवतुः । ह्रादस्य पुत्रस्त्वेकोऽभून्मूक इत्यभिविश्रुतः

ह्रदचे दोन पुत्र सुन्द व उपसुन्द झाले. आणि ह्रादचा एकच पुत्र होता, जो ‘मूक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 28

मारीचः सुंदपुत्रस्तु ताडकायामजायत । दण्डके निहतः सोऽयं राघवेण वलीयसा

सुंदाचा पुत्र मारीच ताडकेपासून जन्मला; दंडकारण्यात तो महाबली राघव (श्रीराम) यांनी वध केला।

Verse 29

मूको विनिहतश्चापि कैराते सब्यसाचिना । संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले

कैरात-प्रसंगातही मूका सव्यसाची (अर्जुन) यांनी मारला; आणि दैत्य संह्रादाच्या वंशात निवातकवच उत्पन्न झाले।

Verse 30

तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता निहताः सव्यसाचिना । गवेष्ठी कालनेमिश्च जंभो वल्कल एव च

सव्यसाची (अर्जुन) यांनी प्रसिद्ध अशा तीन कोटी शत्रूंचा संहार केला—गवेष्ठी, कालनेमि, जंभ आणि वल्कलही।

Verse 31

जृंभः षष्ठोनुजस्तेषां स्मृताः प्रह्रादसूनवः । शुंभश्चैव निशुंभश्च गवेष्ठिनः सुतौ स्मृतौ

त्यांच्यात जृंभ हा सहावा धाकटा भाऊ म्हणून स्मरणात आहे; ते प्रह्लादाचे पुत्र म्हणतात. तसेच शुंभ व निशुंभ हे गवेष्ठीचे पुत्र मानले जातात।

Verse 32

धनुकश्चासिलोमा च शुंभपुत्रौ प्रकीर्तितौ । विरोचनस्य पुत्रस्तु बलिरेकः प्रतापवान्

धनुक आणि असिलोमा हे शुंभाचे दोन पुत्र म्हणून प्रकीर्तित आहेत; आणि विरोचनाचा पुत्र एकटाच बली, महान पराक्रमी होता।

Verse 33

हिरण्याक्षसुताः पंच विक्रांताः सुमहाबलाः । अन्धकः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च

हिरण्याक्षाचे पाच पुत्र अत्यंत पराक्रमी व महाबलवान होते—अंधक, शकुनी तसेच कालनाभही।

Verse 34

महानाभश्च विक्रांतो भूतसंतापनस्तथा । शतं शतसहस्राणि निहतास्तारकामये

महानाभ पराक्रमी होता आणि भूतसंतापनही; तारकेसाठी झालेल्या युद्धात शेकडो हजारो (असंख्य) मारले गेले।

Verse 35

इति संक्षपतः प्रोक्ता कश्यपान्वयसंततिः । यया व्याप्तं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

अशा रीतीने संक्षेपाने कश्यपांच्या वंशपरंपरेचे वर्णन केले; ज्याने देव-असुर-मानवांसह सर्व जग व्यापले आहे।

Verse 36

अथ याः कन्यका दत्ताः सप्तविंशतिरिंदवे । तासां मध्ये महादेवि प्रिया तस्य च रोहिणी

आता चंद्राला दिलेल्या सत्तावीस कन्यांमध्ये, हे महादेवी, रोहिणी त्याची विशेष प्रिया होती।

Verse 37

अथ नक्षत्रनाथस्य तासां मध्येतिवल्लभा । बभूव रोहिणी देवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

तेव्हा त्या सर्वांमध्ये नक्षत्रनाथ (चंद्र) याला रोहिणी देवी अत्यंत प्रिय झाली—प्राणांपेक्षाही अधिक।

Verse 38

सर्वास्ताः संपरित्यज्य रोहिण्या सहितो रहः । रेमे कामपरीतात्मा वनेषूपवनेषु च । रमणीयेषु देशेषु कन्दरेषु गुहासु च

इतर सर्वांना त्यागून तो रोहिणीसह एकांतात राहिला. कामाने व्यापलेल्या मनाने तो वने-उपवने, रम्य प्रदेश, कंदर्‍या व गुहांमध्ये आनंदाने क्रीडा करू लागला.

Verse 39

अथ ता दुःखसंपन्नाः पत्न्यः शेषा यशस्विनि । जग्मुश्च शरणं दक्षं वचनं चेदमब्रुवन्

मग उरलेल्या पत्नी दुःखाने भरून, हे यशस्विनी, दक्षाच्या शरणास गेल्या आणि असे वचन बोलल्या.

Verse 40

सोमः सर्वा तिक्रम्य रोहिण्या सह मोदते । संवत्सरसहस्रं तु क्रीडमानो यथासुखम्

सोमाने इतर सर्वांना बाजूला ठेवून केवळ रोहिणीसहच आनंद मानला; आपल्या सुखानुसार तो हजार वर्षे क्रीडा करीत राहिला.

Verse 41

अवशिष्टास्तु षड्विंशन्मलिना विगतश्रियः । पाणिग्रहणमारभ्य रोहिण्या सह चंद्रमाः

परंतु उरलेल्या सव्वीस जणी मलिन व श्रीहीन झाल्या; पाणिग्रहणापासूनच चंद्रमा केवळ रोहिणीसह राहिला.

Verse 42

संवत्सरसहस्रं तु जानात्येकां स शर्वरीम् । परित्यक्ता वयं तात शशिना दोषवर्जिताः

हजार वर्षे तो केवळ एकाच रात्रिला (आमच्यासह) ओळखतो; हे तात, आम्ही दोषरहित असूनही शशीने आम्हांला परित्यागले आहे.

Verse 43

स रेमे सह रोहिण्या अस्माकमसुखप्रदः । अस्माकं दुःखदग्धानां श्रेयोऽतो मरणं भवेत्

तो रोहिणीसह रमला आणि आम्हांस केवळ दुःखच देणारा ठरला। शोकाने दग्ध झालेल्या आम्हांला यापेक्षा मरणच अधिक श्रेयस्कर होईल.

Verse 44

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दुःखार्तानां प्रजापतिः । ब्रह्मतेजः समायुक्तः पुत्रीस्नेहेन कर्षितः । जगाम यत्र ऋक्षेशो वचनं चेदमब्रवीत्

दुःखार्त कन्यांचे ते वचन ऐकून प्रजापती दक्ष—ब्रह्मतेजाने युक्त व पुत्रीस्नेहाने आकृष्ट—जिथे नक्षत्राधिपती होता तिथे गेला आणि हे वचन बोलला.

Verse 45

समं वर्त्तस्व कन्यासु मामकासु निशाकर । अन्यथा दोषभागी त्वं भविष्यसि न संशयः

हे निशाकर! माझ्या कन्यांमध्ये समभावाने वाग; अन्यथा तू निःसंशय दोषाचा भागी होशील.

Verse 46

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लज्जयावनतः स्थितः । बाढमित्येव ऋक्षेंद्रो दक्षस्य पुरतोऽब्रवीत्

ते वचन ऐकून तो लज्जेने मस्तक झुकवून उभा राहिला; आणि दक्षासमोर नक्षत्राधिपती म्हणाला—“बाढम्, तसेच होईल.”

Verse 47

अद्यप्रभृति विप्रर्षे समं वर्त्तयितास्म्यहम् । पुत्रीभिस्तव सत्यं वै शपेऽहं शपथेन ते

हे विप्रर्षे! आजपासून मी तुझ्या कन्यांशी समभावाने वागेन. हे सत्य आहे; मी शपथेने तुला प्रतिज्ञा करतो.

Verse 48

एवं प्रतिज्ञासंयुक्ते निशानाथे तदांबिके । सर्वा रूपेण संयुक्तास्तस्य कन्या निवेदिताः

हे अंबिके! निशानाथ चंद्र प्रतिज्ञेने बांधला असता, त्या सर्व कन्या पुन्हा सौंदर्य व तेजाने संयुक्त होऊन त्यास अर्पण करण्यात आल्या।

Verse 49

दक्षः स्वभवनं गत्वा निर्वृतिं परमां गतः । चन्द्रोऽपि पूर्ववद्देवि रोहिण्यां निरतोऽभवत्

दक्ष स्वगृही परत जाऊन परम तृप्तीला पोहोचला; पण हे देवी, चंद्र पूर्वीप्रमाणेच रोहिणीतच आसक्त राहिला।

Verse 50

संपरित्यज्य ताः सर्वाः कामोपहतमानसः । अथ भूयस्तु ताः सर्वा दक्षं वचनमब्रुवन्

कामाने व्याकुळ झालेल्या मनाने तो (चंद्र) सर्वांना सोडून दूर झाला; मग त्या सर्वांनी पुन्हा दक्षाला वचन सांगितले।

Verse 51

मलिनास्ताः कृशांग्यश्च दीनाः सर्वा विचेतसः । ततो दृष्ट्वा तथारूपं दक्षो मोहमुपागतः

त्या सर्व मलिन, कृशांग, दीन व व्याकुळ झाल्या; त्यांचे ते रूप पाहून दक्ष मोहग्रस्त झाला।

Verse 52

लब्धसंज्ञः पुनः सोऽपि क्रोधोद्भूततनूरुहः । उवाच सर्वाः स्वाः पुत्रीः किमित्थं मलिनांबराः । किमिदं निष्प्रभाः सर्वाः कथयध्वं ममानघाः

पुन्हा शुद्धीवर येऊन, क्रोधाने अंगावर रोमांच उठून, त्याने आपल्या सर्व कन्यांना म्हटले—“तुम्ही अशी मलिन वस्त्रे का परिधान केली आहेत? तुम्ही सर्व निष्प्रभ का आहात? हे अनघे, मला सांगा।”

Verse 53

असुरान्सानुगांश्चैव ये चान्ये सुरसत्तमाः । अद्य शापहतान्पुत्र्यः करिष्यामि न संशयः

हे देवश्रेष्ठा! अनुचरांसह असुरांना आणि जे इतरही आहेत—हे कन्यांनो, आज मी त्यांना शापाने बाधित करीन; यात संशय नाही।

Verse 54

एवमुक्तास्तु दक्षेण सर्वास्ताः समुदैरयन्

दक्षाने असे म्हटल्यावर त्या सर्वजणी एकत्र बोलू लागल्या।

Verse 55

न चास्माकं निशानाथ ऋतुमात्रमपि प्रभो । प्रयच्छति पुनस्तेन युष्मत्पार्श्वं समागताः

हे प्रभो! निशानाथ चंद्र आम्हाला ऋतुमात्रही आपला सहवास देत नाही; म्हणून आम्ही पुन्हा तुमच्या चरणांशी आलो आहोत।

Verse 56

अनादृत्य तु ते वाक्यं रोहिण्यां निरतो रहः । रेमे कामपरीतात्मा अस्माकं शोकवर्द्धनः

तुमचे वचन न मानता तो गुप्तपणे रोहिणीत आसक्त राहिला; कामाने व्यापलेल्या मनाने तो रमला आणि आमचा शोकच वाढवीत राहिला।

Verse 57

तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपमुपागतः । गत्वा चंद्रं महादेवि शशाप प्रमुखे स्थितम्

त्यांचे वचन ऐकून दक्ष क्रोधाने भरून गेला। हे महादेवी! तो चंद्राकडे गेला आणि समोर उभ्या चंद्राला प्रत्यक्ष शाप दिला।

Verse 58

अनादृत्य हि मे वाक्यं यस्मात्त्वं रोहिणीरतः । संत्यज्य पुत्रीश्चास्माकं शेषा दोषेण वर्जिताः । तस्माद्यक्ष्मा शरीरं ते ग्रसिष्यति न संशयः

माझे वचन तू अवमान्य करून रोहिणीवर आसक्त राहिलास आणि आमच्या इतर निर्दोष कन्यांना त्यागलेस; म्हणून यक्ष्मा (क्षयरोग) तुझे शरीर निःसंशय ग्रासेल.

Verse 59

एतस्मिन्नेव काले तु यक्ष्मा पर्वतपुत्रिके । दक्षेण तु समादिष्टस्तस्य कायं समाविशत्

त्याच क्षणी, हे पर्वतपुत्री देवी, दक्षाच्या आज्ञेने प्रेरित झालेला यक्ष्मा नावाचा व्याधी त्याच्या देहात प्रविष्ट झाला.

Verse 60

यक्ष्मणा ग्रस्तकायोऽसौ क्षयं याति दिनेदिने

यक्ष्माने ग्रासल्यामुळे त्याचे शरीर दिवसेंदिवस क्षीण होत गेले.

Verse 61

एवं सोमस्तु दक्षेण कृतशापो गतप्रभः । पपात वसुधां देवि निश्चेष्टो रोहिणीयुतः

अशा रीतीने दक्षाच्या शापामुळे सोमाची प्रभा नष्ट झाली; हे देवी, तो रोहिणीसह निश्चेष्ट होऊन पृथ्वीवर कोसळला.

Verse 62

लब्ध्वसंज्ञो मुहूर्तेन रोहिणीवाक्य मब्रवीत्

थोड्याच वेळात शुद्धीवर येऊन सोमाने रोहिणीला शब्द सांगितले.

Verse 63

देवि कार्यं किमधुना त्वत्पित्रा शापितो ह्यहम् । क्षयकुष्ठेन संयुक्तः किं करोम्यधुना प्रिये

हे देवी, आता काय करावे? तुझ्या पित्याने मला शाप दिला आहे. क्षयरोग व कुष्ठाने ग्रस्त होऊन, प्रिये, आता मी काय करू?

Verse 64

एवमुक्ता रोहिणी तु बाष्पव्याकुललोचना । दक्षशापहतं दृष्ट्वा सोमं वचनमब्रवीत्

असे ऐकून रोहिणीची नेत्रे अश्रूंनी व्याकुळ झाली. दक्षाच्या शापाने पीडित सोमाला पाहून तिने हे वचन उच्चारले.

Verse 65

येन शापस्तु ते दत्तस्तमेव शरणं व्रज । स ते शापाभिभूतस्य नूनं श्रेयो विधास्यति

ज्याने तुला शाप दिला आहे, त्याच्याच शरण जा. शापाने अभिभूत झालेल्या तुझ्यासाठी तोच निश्चयाने कल्याण करील.

Verse 66

लप्स्यसे तत्प्रसादात्त्वं प्रभां पूर्वोचितां शुभाम्

त्याच्या प्रसादाने तू पूर्वीप्रमाणेच शुभ प्रभा—तुझी जुनी दिव्य कांति—पुन्हा प्राप्त करशील.

Verse 67

रोहिण्या वचनं श्रुत्वा गतो दक्षसमीपतः । चंद्रः प्रोवाच विनयाद्वाष्प व्याकुललोचनः

रोहिणीचे वचन ऐकून चंद्र दक्षाजवळ गेला. विनयाने, अश्रूंनी व्याकुळ नेत्रांनी चंद्र बोलू लागला.

Verse 69

त्वया क्रोधपरीतेन कारणे वाप्यकारणे । अनुकंपां च मे कृत्वा कार्यं शापस्य मोक्षणम्

कारण असो वा नसो, क्रोधाने आविष्ट होऊन तुम्ही माझ्यावर हा शाप घातला. आता माझ्यावर दया करून शापमोचनाचे कार्य कृपया साधा.

Verse 70

विदितं तु महाभाग शप्तोहं येन कर्मणा । कुरुष्वानुग्रहं दक्ष मम दीनस्य याचतः

हे महाभाग! कोणत्या कर्मामुळे मी शप्त झालो आहे ते विदित आहे. हे दक्ष! दीन होऊन विनवित असलेल्या माझ्यावर अनुग्रह करा.

Verse 71

एवं विलपमानस्य सोमस्य तु महात्मनः । अनुग्रहे मतिं कृत्वा इदं वचनमब्रवीत्

अशा रीतीने विलाप करणाऱ्या महात्मा सोमावर (दक्षाने) अनुग्रह करण्याचा निश्चय करून हे वचन उच्चारले.

Verse 72

दक्ष उवाच । मया शापहतः सोम त्रातुं शक्यो न दैवतैः । यद्यद्ब्रवीम्यहं सोम तत्तथेति न संशयः

दक्ष म्हणाले—हे सोम! माझ्या शापाने बाधित झालेल्या तुला देवताही वाचवू शकत नाहीत. पण हे सोम, मी जे जे सांगीन ते तसेच होईल; यात संशय नाही.

Verse 73

आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च । पूर्वसृष्टानि यान्येव संभवंति हि तानि वै

आयुष्य, कर्म, धन, विद्या आणि मृत्यूसुद्धा—जे जे पूर्वीच ठरविलेले आहे, तेच निश्चयाने घडून येते.

Verse 74

असुराश्च सुराश्चैव ये चान्ये यक्षराक्षसाः । सर्वेपि शक्ता न त्रातुं वर्जयित्वा महेश्वरम्

असुर असोत वा सुर, तसेच इतर यक्ष-राक्षस—हे सर्वही तुला वाचविण्यास समर्थ नाहीत; महेश्वरावाचून कोणीच नाही.

Verse 75

एषां शापो मया दत्तोऽनुग्रहीष्य ति शंकरः । नान्यस्त्रातुं भवेच्छक्तो विना पशुपतिं भवम् । तत्त्वं शीघ्रतरं गच्छ समाराधय शंकर

यांना माझा दिलेला शाप आहे; शंकरच कृपा करतील. पशुपती भव यांच्यावाचून दुसरा कोणीही वाचवू शकत नाही. म्हणून त्वरित जा आणि विधिपूर्वक शंकराची आराधना कर.

Verse 76

न शक्तोऽन्यः पुनश्चंद्रः कर्तुं त्वां निर्मलं पुनः । वर्जयित्वा महादेवं शितिकंठमुमापतिम्

हे चंद्रा! महादेव—नीलकंठ उमा-पती—यांच्यावाचून तुला पुन्हा निर्मळ करण्यास दुसरा कोणीही समर्थ नाही.

Verse 77

दक्षस्य च वचः श्रुत्वा कृतांजलिपुटः स्थितः । प्रत्युवाच तदा सोमः प्रहष्टेनांतरात्मना

दक्षाचे वचन ऐकून सोम हात जोडून उभा राहिला; मग अंतःकरणाने प्रसन्न होऊन सोमाने उत्तर दिले.

Verse 78

भगवन्यदि तुष्टोसि मम भक्तस्य सुव्रत । अनुग्रहे कृता बुद्धिस्तदाचक्ष्व कुतः शिवः

हे भगवन्, हे सुव्रत! आपण माझ्या भक्तावर प्रसन्न असाल आणि अनुग्रह करण्याचा निश्चय केला असेल, तर सांगा—शिव कुठे (कसा) प्राप्त होईल?

Verse 79

कस्मिन्स्थाने मया दक्ष द्रष्टव्योऽसौ महेश्वरः । तत्स्थानानि चरिष्यामि यानि तानि वदस्व मे

हे दक्ष! तो महेश्वर मला कोणत्या स्थानी दर्शन देतील? जी जी स्थाने पाहावयाची आहेत ती मला सांग; मी ती सर्व स्थाने परिभ्रमण करीन।

Verse 80

दक्ष उवाच । शृणु सोम प्रयत्नेन श्रुत्वा चैवावधारय । वारुणीं दिशमाश्रित्य सागरानूपसन्निधौ

दक्ष म्हणाले—हे सोम, प्रयत्नपूर्वक ऐक आणि ऐकून मनात नीट धारण कर. वरुणदिशा म्हणजे पश्चिमेकडे, सागर व तटीय दलदलीच्या सन्निधानी…

Verse 81

कृतस्मरस्यापरतो धन्वंतरशतत्रये । लिंगं महाप्रभावं च स्वयंभूतं व्यवस्थितम्

कृतस्मराच्या पुढे, तीनशे धन्वंतर अंतरावर, महाप्रभावी स्वयंभू लिंग तेथे स्थित आहे।

Verse 82

सूर्य्यबिंबसमप्रख्यं सर्प मेखलमंडितम् । कुक्कुटांडकमानं तद्भूमिमध्ये व्यवस्थितम्

ते सूर्यबिंबासारखे तेजस्वी असून सर्पमेखलेने अलंकृत आहे; कोंबडीच्या अंड्याएवढ्या प्रमाणाचे ते भूमीच्या मध्यभागी स्थिर आहे।

Verse 83

स्पर्शलिंगं हि तद्विद्धि तद्भक्त्या ज्ञास्यते भवान् । तत्र संनिहितो देवः शंकरः परमेश्वरः

ते ‘स्पर्शलिंग’ असे जाण; त्याच्या भक्तीने तू स्वतः त्याचे सत्य स्वरूप जाणशील. तेथे देव शंकर, परमेश्वर, साक्षात् संनिहित आहेत।

Verse 85

प्रशस्य देवदेवेशमात्मानं निर्मलं कुरु । यस्याशु वरदानेन प्राप्स्यसे रूपमुत्तमम्

देवदेवेशाची स्तुती कर आणि स्वतःला निर्मळ कर; ज्याच्या शीघ्र वरदानाने तू उत्तम रूप प्राप्त करशील.

Verse 94

गच्छ त्वं तपसोग्रेण आराधय सुरेश्वरम्

तू जा, आणि घोर तपाने सुरेश्वराची आराधना कर.

Verse 168

कुरुष्वानुग्रहं दक्ष प्रसन्नेनांतरात्मना । कोपं त्यज महर्षे त्वं ममोपरि दयां कुरु

हे दक्ष, प्रसन्न अंतःकरणाने माझ्यावर अनुग्रह कर. हे महर्षे, क्रोध सोड आणि माझ्यावर दया कर.