
ईश्वर देवीला मārkaṇḍeśvaraच्या दक्षिणेस थोड्या अंतरावर असलेल्या कुमारेश्वर तीर्थाकडे जाण्याची आज्ञा देतात। तेथे स्वामी नावाच्या भक्ताने प्रतिष्ठापित केलेल्या शिवलिंगाचे माहात्म्य सांगितले असून, हे स्थान प्रायश्चित्ताचे केंद्र मानले आहे. कार्त्तिकेयाशी संबंधित कठोर तप परस्त्री/परपुरुष-संबंधासारख्या अतिक्रमणजन्य पापांचा नाश करणारे साधन म्हणून वर्णिले आहे। एक आदर्श भक्त लिंगस्थापना करून मलिनता दूर करतो आणि त्याग-भावाने पुन्हा ‘कौमार’—यौवनासारखी निर्मळ शुद्धता—प्राप्त करतो। दुसऱ्या दृष्टांतात सुमाली, जो पितृ/पूर्वज-वधासारखे घोर पाप करूनही तेथे पूजन केल्याने त्या पापातून मुक्त होतो। देवाच्या समोर असलेल्या कूपाचेही वर्णन आहे; तेथे स्नान करून स्वामी-प्रतिष्ठित लिंगाची पूजा केल्यास दोषमुक्ती व स्वामीपुर नावाच्या महान दिव्य नगरीची प्राप्ती होते। शेवटी दानविधी—स्वामीच्या नावाने द्विजाला शातकुम्भ-सुवर्णाचे ‘ताम्रचूडा’ दान केल्यास तीर्थयात्रेचे फळ मिळते।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुमारेश्वरमुत्तमम् । मार्कण्डेश्वरतो देवि दक्षिणे नातिदूरतः । धनुर्विंशतिभिस्तत्र स्थितं स्वामिप्रतिष्ठितम्
ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, उत्तम कुमारेश्वराकडे जावे. हे देवी, मार्कण्डेश्वराच्या दक्षिणेस फार दूर नाही—वीस धनुष्य अंतरावर—तेथे स्वामीने प्रतिष्ठापित केलेले (लिंग) स्थित आहे।
Verse 2
ततः कृत्वा तपो घोरं कार्त्तिकेयेन भाभिनि । परदारापहारोत्थपापानां नाशहेतवे
तेव्हा, हे तेजस्विनी, तेथे कार्त्तिकेयाने परस्त्री-अपहरणातून उत्पन्न पापांचा नाश व्हावा म्हणून घोर तप केले।
Verse 3
लिंगं स्थापितवांस्तत्र स मुक्तः किल्विषात्ततः । वैराग्याद्यौवनं त्यक्त्वा कौमारं पुनराददे
तेथे लिंग स्थापून तो पापातून मुक्त झाला. आणि वैराग्याने यौवन टाकून त्याने पुन्हा कौमार्य अवस्था प्राप्त केली।
Verse 4
पितॄन्हत्वा सुमाली च तमाराधितवान्पुरा । सोऽपि मुक्तोऽभवद्देवि पापात्पितृवधोद्भवात्
आणि सुमालीनेही—पूर्वी पितरांचा वध करून—त्याच (शिवा)ची आराधना केली. हे देवी, तोही पितृवधातून उत्पन्न पापातून मुक्त झाला।
Verse 5
कुमारेश्वरनामैतत्पूजितं वै सुरासुरैः । तस्याग्रतः कुमारस्य कूपस्तिष्ठति भामिनि
या लिंगाचे नाव कुमारेश्वर असून देव व असुर दोघेही त्याची पूजा करतात. हे सुंदरी, त्या कुमाराच्या समोर एक कूप आहे।
Verse 6
तत्र स्नात्वा पूजयेद्यः शूलिनं स्वामिपूजितम् । स मुक्तः पातकैः सर्वैर्गच्छेत्स्वामिपुरं महत्
जो तेथे स्नान करून स्वामीने पूजिलेल्या त्रिशूलधारी प्रभूची पूजा करतो, तो सर्व पातकांतून मुक्त होऊन स्वामीच्या महान पुरीस जातो।
Verse 7
शातकौंभमयं यस्तु ताम्रचूडं द्विजातये । दद्यात्स्वामिनमुद्दिश्य स तु यात्राफलं लभेत्
जो कोणी स्वामी परमेश्वरास उद्देशून शुद्ध सुवर्णमय ‘ताम्रचूड’ द्विज (ब्राह्मण) यांस दान देतो, तो निश्चयाने यात्रेचे संपूर्ण फळ प्राप्त करतो।
Verse 215
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभास क्षेत्रमाहात्म्ये कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चदशोत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी सहस्र श्लोकांची संहिता, सप्तम प्रभासखण्ड, प्रथम प्रभास-क्षेत्र-माहात्म्य यांतील ‘कुमारेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक दोनशे पंधरावा अध्याय समाप्त झाला।