Adhyaya 12

Verse 1

ईश्वर उवाच । या संज्ञा सा स्मृता राज्ञी छाया या सा तु निक्षुभा । राजृ दीप्तौ स्मृतो धातू राजा राजति यः सदा

ईश्वर म्हणाले— जी संज्ञा ती ‘राज्ञी’ म्हणून स्मरली जाते; आणि जी छाया ती ‘निक्षुभा’ म्हणून ओळखली जाते. ‘राजृ’ धातूचा अर्थ ‘दीप्त होणे’ असा आहे; म्हणून जो सदा तेजस्वी असतो तो ‘राजा’ म्हणतात।

Verse 2

अधिकं सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्राजा स उच्यते । राजपत्नी तु सा यस्मात्तस्माद्राज्ञी प्रकीर्तिता

तो सर्व प्राण्यांपेक्षा अधिक श्रेष्ठ असल्याने ‘राजा’ म्हणतात; आणि ती राजाची पत्नी असल्याने ‘राज्ञी’ म्हणून कीर्तिली जाते।

Verse 3

क्षुभ संचलने धातुर्निश्चला तेन निक्षुभा । भवंति ह्यथवा यस्मात्स्वांगीयाः क्षुद्विवर्जिताः

‘क्षुभ्’ धातूचा अर्थ ‘संचलन/क्षोभ’ असा आहे; ती निश्चल असल्याने ‘निक्षुभा’ म्हणतात. किंवा तिच्या स्वतःच्या अंगापासून उत्पन्न झालेले संततीजन भुकेपासून मुक्त होतात।

Verse 4

छाया तां विशते दिव्या स्मृता सा तेन निक्षुभा । सांप्रतं वर्तते योऽयं मनुर्लोके महामते

दिव्य छाया त्या संज्ञेत प्रविष्ट झाली; म्हणून ती ‘निक्षुभा’ या नावाने स्मरणात आहे. आणि हे महामते, जो मनु सध्या लोकी प्रवर्तत आहे—

Verse 5

तस्यान्ववाये जातस्तु शंखचकगदाधरः । यमस्तु मात्रा संशप्तो हीनपादो धरातले

त्याच्या वंशात शंख-चक्र-गदा धारण करणारा जन्मला. पण यम माता-शापामुळे पृथ्वीवर पायांनी हीन झाला.

Verse 6

प्रभासक्षेत्रमासाद्य चचार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं साग्रं लिंगं पूजितवान्प्रिये

प्रभासक्षेत्री जाऊन त्याने विपुल तप केले. हे प्रिये, दहा हजारांहून थोडी अधिक वर्षे त्याने लिंगाची पूजा केली.

Verse 7

तुष्टश्चाहं ततस्तस्य वराणां च शतं ददौ । अद्यापि तत्र देवेशि यमेश्वरमिति श्रुतम् । यमद्वितीयायां दृष्ट्वा यमलोकं न पश्यति

मग मी संतुष्ट होऊन त्याला शंभर वर दिले. हे देवेशि, ते स्थान आजही ‘यमेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. यमद्वितीयेला त्याचे दर्शन घेतल्यास यमलोक दिसत नाही.

Verse 12

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये यमेश्वरोत्पत्तिवर्णनंनाम द्वादशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘यमेश्वरोत्पत्ति-वर्णन’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला.