
या अध्यायात शिव–देवी यांचा तत्त्वप्रधान संवाद प्रभास-क्षेत्रातील सूक्ष्म तीर्थमार्गदर्शन म्हणून मांडला आहे. ईश्वर देवीला कुमारेश्वराच्या अत्यंत प्रभावी लिंगाच्या दर्शन-पूजेस पाठवितात; ते लिंग महापातकनाशक म्हणून वर्णिले आहे. वरुण व नैऋत दिशांचा संदर्भ आणि गौरी-तपोवन हे स्थळचिन्ह देऊन मंदिराचे स्थान स्पष्ट केले आहे, त्यामुळे पवित्र भूगोल मार्गदर्शक ठरतो. उत्पत्तीवृत्तांतात महान तप करून षण्मुख (कुमार/स्कंद) यांनी या लिंगाची स्थापना केली असे सांगितले आहे; त्यामुळे नाव व महात्म्याचा अधिकार स्पष्ट होतो. पुढे फलतुलना दिली आहे—इतरत्र महिनोन्महिने केलेल्या उपासनेचे पुण्य येथे विधिपूर्वक एका दिवसाच्या कुमारेश्वर पूजेत मिळते. काम, क्रोध, लोभ, राग व मत्सर यांचा त्याग आणि एकदाच पूजेतही ब्रह्मचर्य/संयम आवश्यक असल्याचे सांगितले आहे. शेवटी योग्य विधीने केलेली पूजा यात्रेचे यथार्थ फळ देते, असा निष्कर्ष मांडला आहे।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कुमारेश्वरमुत्तमम् । लिंगं महाप्रभावं हि महापातकनाशनम्
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर उत्तम कुमारेश्वराकडे जावे; ते महाप्रभावी लिंग आहे, जे महापातकांचाही नाश करते.
Verse 2
धनुषां त्रिंशता देवि वरुणान्नैऋते स्थितम् । गौरीतपोवनाद्देवि दक्षिण स्थानसंस्थितम्
हे देवी! हे वरुणापासून नैऋत्य दिशेला तीस धनुष्य-प्रमाण अंतरावर आहे, आणि हे देवी! गौरीच्या तपोवनाच्या दक्षिणेस स्थित आहे.
Verse 3
षण्मुखेन महादेवि तत्र कृत्वा महत्तपः । प्रतिष्ठितं महालिंगं कुमारेशस्ततोऽभवत्
हे महादेवी! तेथे षण्मुखाने महान तप केले; त्यानंतर महालिंगाची प्रतिष्ठा झाली आणि त्यामुळे तो ‘कुमारेश्वर’ म्हणून प्रसिद्ध झाला.
Verse 4
यस्तं पूजयते भक्त्या मासमेकं निरन्तरम् । षण्मासस्यार्चनेनैव यत्पुण्यमुपजायते
जो भक्तिभावाने एक महिना अखंड त्यांची पूजा करतो, त्याला तेच पुण्य मिळते जे अन्यथा सहा महिन्यांच्या अर्चनेने उत्पन्न होते.
Verse 5
तत्पुण्यं सकलं तस्य कुमारेशार्चनात्सकृत् । लभते दिवसैकेन विधिना यदि पूजयेत्
ते सर्व पुण्य तो कुमारेशाची एकदाच अर्चना करूनही मिळवतो—जर विधिपूर्वक पूजा केली—आणि तेही एका दिवसात.
Verse 6
कामं क्रोधं तथा लोभं रागं त्यक्त्वा तु मत्सरम् । ब्रह्मचारी यतिर्भूत्वा सकृदप्येनमर्चयेत्
काम, क्रोध, लोभ, राग आणि मत्सर त्यागून, ब्रह्मचारी व यतीसारखा संयमी होऊन, त्याची एकदातरी अर्चना करावी.
Verse 7
एवं संपूजिते देवि सम्यग्यात्रा फलं लभेत्
हे देवी! अशा प्रकारे विधिपूर्वक पूजा झाल्यास, तीर्थयात्रेचे सम्यक फळ प्राप्त होते.
Verse 73
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात “कुमारेश्वरमाहात्म्यवर्णन” नामक त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।