Adhyaya 7

Verse 1

सूत उवाच । एवं तत्र तदा देवी श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् । हर्षोत्कंठितया वाचा पुनः पप्रच्छ शंकरम्

सूत म्हणाले—तेव्हा तेथे देवीने ते उत्तम माहात्म्य ऐकून, हर्ष व उत्कंठेने भरलेल्या वाणीने पुन्हा शंकरांना प्रश्न केला।

Verse 2

देव्युवाच । देवदेव जगन्नाथ भक्तानुग्रहकारक । समस्तज्ञानसंपन्न नमस्तेऽस्तु महेश्वर

देवी म्हणाली—हे देवाधिदेव, जगन्नाथ, भक्तांवर कृपा करणारे! समस्त ज्ञानाने संपन्न हे महेश्वर, तुला नमस्कार असो।

Verse 3

नमोऽस्तु वै त्रिपुरप्रहर्त्रे महात्मने तारकमर्दनाय । नमोऽस्तु ते क्षीरसमुद्र दायिने शिशोर्मुनीन्द्रस्य समाहितस्य

त्रिपुराचा संहार करणाऱ्या, तारकाचा मर्दन करणाऱ्या महात्म्या—तुला नमस्कार असो। क्षीरसमुद्र देणाऱ्या आणि बाल-मुनींद्राला समाधीचे स्थैर्य प्रदान करणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 4

नमोऽस्तु ते सर्वजगद्विधात्रे सर्वत्र सर्वात्मक सर्वकर्त्रे । नमो भवायास्तु नमोऽभवाय नमोऽस्तु ते सर्वगताय नित्यम्

हे सर्वजगद्विधाते, सर्वत्र व्याप्त, सर्वांचा आत्मा व सर्वकर्ता! तुला नमस्कार. भवाला नमस्कार, अभवाला नमस्कार; सर्वगत नित्य तुला सदा प्रणाम.

Verse 5

ईश्वर उवाच । किं देवि पृच्छसेऽद्यापि सर्वं ते कथितं मया । संदिग्धमस्ति किंचिच्चेत्पुनः पृच्छस्व भामिनि

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, अजून काय विचारतेस? मी तुला सर्व काही सांगितले आहे. काही संशय उरला असेल तर, हे भामिनि, पुन्हा विचार.

Verse 6

देव्युवाच । सोमेश्वरेति यन्नाम कस्मिन्काले बभूव तत् । किं नामाग्रेऽभवल्लिंगं नाम किं भविताऽधुना

देवी म्हणाली—‘सोमेश्वर’ हे नाव कोणत्या काळी प्रकट झाले? आरंभी त्या लिंगाचे नाव काय होते, आणि आता (सध्याच्या युगात) त्याचे नाव काय असेल?

Verse 7

एवं यस्य प्रभावो वै नोक्तः पूर्वं त्वया विभो । अन्येषां तीर्थदेवानां माहात्म्यं वर्णितं त्वया । न त्वीदृशं तु कथितं श्रीसोमेशस्य यादृशम्

हे विभो, याचा (सोमेश्वराचा) जो प्रभाव आहे तो तू पूर्वी सांगितला नाहीस. इतर तीर्थे व त्यांच्या देवतांचे माहात्म्य तू वर्णिले; पण श्रीसोमेश्वरासारखे माहात्म्य सांगितले नाहीस.

Verse 8

ईश्वर उवाच । पूर्वमेवाहमेवासं स्पर्शलिंगस्वरूपवान् । न च मां तत्त्वतो वेद जनः कश्चिदिहेश्वरि

ईश्वर म्हणाले—हे ईश्वरी, पूर्वी मीच येथे स्पर्शलिंगस्वरूपाने विद्यमान होतो. पण इथे कोणताही जन मला तत्त्वतः, माझ्या खऱ्या स्वरूपाने, ओळखत नव्हता.

Verse 9

महाकल्पे तु सञ्जाते ब्रह्मणः प्रति संचरे । नामभावं भवेदन्यद्देवि लिंगे पुनःपुनः

महाकल्प उद्भवला आणि ब्रह्म्याचा पुनःपुन्हा संचार झाला की, हे देवि, हे लिंग वारंवार नाम-भावाचे भिन्न रूप धारण करते.

Verse 11

अस्मिन्ब्रह्मणि देवेशि संजाते ह्यष्टवार्षिके । तदा कालात्समारभ्य सोमेश इति विश्रुतः

हे देवेशि देवि, या ब्रह्म्याच्या वर्तमान सृष्टी-चक्रात (त्या अवस्थेत) तो प्रकट झाला तेव्हापासून तो ‘सोमेश’ या नावाने विख्यात झाला.

Verse 12

अतीतेषु च देवेशि ब्रह्मसुप्तलयादनु । बभूवुर्यानि नामानि तानि त्वं शृणु पार्वति

आणि हे देवेशि देवि, ब्रह्म्याच्या ‘निद्रा’नंतर येणाऱ्या प्रलयानंतर, पूर्वकल्पांत जी जी नावे प्रकट झाली, ती तू ऐक, हे पार्वती.

Verse 13

आद्यो विरंचिनामासीद्यदा ब्रह्मा पितामहः । मृत्युञ्जयस्तदा नाम सोमनाथस्य कीर्तितम्

प्रथम (चक्रात), जेव्हा पितामह ब्रह्मा ‘विरंचि’ या नावाने प्रसिद्ध होते, तेव्हा सोमनाथाचे कीर्तित नाम ‘मृत्युञ्जय’ असे होते.

Verse 14

द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः । तदा कालाग्निरुद्रेति नाम प्रोक्तं शुभेंऽबिके

द्वितीय (चक्रात), जेव्हा ब्रह्मा ‘पद्मभू’ या नावाने विख्यात होते, तेव्हा हे शुभाम्बिके, प्रभूचे नाम ‘कालाग्निरुद्र’ असे सांगितले गेले.

Verse 15

तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः । अमृतेशेति देवस्य तदा नाम प्रकीर्तितम्

तृतीय कल्पात, जेव्हा ब्रह्मा ‘स्वयंभू’ म्हणून विख्यात होते, तेव्हा देवाचे नाव ‘अमृतेश’ असे कीर्तिले गेले।

Verse 16

चतुर्थोऽभूद्यथा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः । अनामयेति देवस्य तदा नाम स्मृतं शुभे

चतुर्थ कल्पात, जेव्हा ब्रह्मा ‘परमेष्ठी’ म्हणून प्रसिद्ध होते, हे शुभे, तेव्हा देवाचे नाव ‘अनामय’ असे स्मरणात होते।

Verse 17

पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति स्मृतः । कृत्तिवासेति देवस्य नाम प्रोक्तं तदाम्बिके

पंचम कल्पात, जेव्हा ब्रह्मा ‘सुरज्येष्ठ’ असे स्मरले जात, हे अंबिके, तेव्हा देवाचे नाव ‘कृत्तिवास’ असे घोषित झाले।

Verse 18

षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति श्रुतः । तदा भैरवनाथेति नाम देवस्य कीर्तितम्

षष्ठ कल्पात, जेव्हा ब्रह्मा ‘हेमगर्भ’ म्हणून श्रुत होते, तेव्हा देवाचे नाव ‘भैरवनाथ’ असे कीर्तिले गेले।

Verse 19

अयं यो वर्त्तते ब्रह्मा शतानंद इति स्मृतः । सोमनाथेति देवस्य वर्तते नाम सांप्रतम्

या वर्तमान कल्पात जो ब्रह्मा ‘शतानंद’ म्हणून स्मृत आहेत, आणि सध्या देवाचे नाव ‘सोमनाथ’ असेच प्रस्थापित आहे।

Verse 20

अतः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा । प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति

यानंतर जेव्हा भावी चतुर्मुख ब्रह्मा प्रकट होईल, तेव्हा त्या देवाचे नाव ‘प्राणनाथ’—प्राणांचा स्वामी—असे होईल.

Verse 21

अतीता ये विधातारो भविष्यंति च येऽधुना । तावत्तद्वर्त्तते नाम यावदन्योष्टवार्षिकः । संध्यासंध्यांशभेदेन विष्ण्वनंतसनातनाः

जे विधाते पूर्वी होऊन गेले, जे आता आहेत आणि जे पुढे होतील—तोपर्यंत तेच दिव्य नाम प्रचलित राहते, जोवर आठ वर्षांचा दुसरा कालचक्र उदयास येत नाही. संध्या व संध्यांशांच्या भेदानुसार तोच प्रभू विष्णु, अनंत व सनातन म्हणून स्तुत्य आहे.

Verse 22

एवं नामानि देवस्य संक्षेपात्कीर्तितानि मे । विस्तरात्कथितुं नैव शक्यंते कालगौरवात्

अशा रीतीने मी देवाची नावे संक्षेपाने सांगितली; काळाच्या गाम्भीर्यामुळे त्यांचे सविस्तर वर्णन करणे शक्य नाही.

Verse 23

देव्युवाच । आश्चर्यं देवदेवेश यत्त्वया कथितं प्रभो । पूर्वोक्तानि च नामानि न स्मरंति च मे कथम्

देवी म्हणाली—हे देवदेवेश प्रभो, तुम्ही जे सांगितले ते अद्भुत आहे; पण तुम्ही पूर्वी उच्चारलेली नावे मला का स्मरत नाहीत?

Verse 24

एतद्विस्तरतो ब्रूहि कारणं च जगत्पते । सर्वभूतहितार्थाय ममानुग्रहकाम्यया

हे जगत्पते, हे कारणही सांगा व हे सर्व विस्ताराने वर्णन करा—सर्व भूतांच्या हितासाठी आणि माझ्यावर अनुग्रह करण्याच्या इच्छेने.

Verse 25

ईश्वर उवाच । कल्पेकल्पे महादेवि अवतारं करोषि यत् । तेन ते स्मरणं नास्ति प्रभावात्प्रकृतेः प्रिये

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, तू कल्पोकल्पी अवतार धारण करतेस; म्हणून, हे प्रिये, प्रकृतीच्या प्रबळ प्रभावामुळे तुझे स्मरण टिकून राहत नाही।

Verse 26

तत्त्वावरणमध्ये तु तत्राद्या त्वं प्रतिष्ठिता । साऽवतीर्यांडमध्ये तु मया सार्द्धं वरानने

तत्त्वांच्या आवरणाच्या मध्यभागी तू, आद्या, तेथेच प्रतिष्ठित आहेस; मग, हे वरानने, ब्रह्मांड-अंडात अवतीर्ण होऊन तू माझ्यासह आलीस।

Verse 27

अनुग्रहार्थं लोकानां प्रादुर्भूता पुनःपुनः । आद्ये कल्पे जगन्माता जगद्योनिर्द्वितीयके

लोकांवर अनुग्रह करण्यासाठी तू पुन्हा पुन्हा प्रकट होतेस; पहिल्या कल्पात तू ‘जगन्माता’ आणि दुसऱ्यात ‘जगद्योनि’ म्हणून ओळखली गेलीस।

Verse 28

तृतीये शांभवीनाम चतुर्थे विश्वरूपिणी । पञ्चमे नंदिनीनाम षष्ठे चैव गणांबिका

तिसऱ्या कल्पात तू ‘शांभवी’ आणि चौथ्यात ‘विश्वरूपिणी’ म्हणून ओळखली गेलीस; पाचव्यात ‘नंदिनी’ व सहाव्यात ‘गणांबिका’ अशी कीर्ती झाली।

Verse 29

विभूतिः सप्तमे कल्पे सुभूतिश्चाष्टमे तदा । आनन्दा नवमे कल्पे दशमे वामलोचना

सातव्या कल्पात तू ‘विभूती’ आणि आठव्यात ‘सुभूती’ म्हणून ओळखली गेलीस; नवव्यात ‘आनंदा’ व दहाव्यात ‘वामलोचना’ अशी स्मृती आहे।

Verse 30

एकादशे वरारोहा द्वादशे च सुमङ्गला । कल्पे त्रयोदशे चैव महामाया ह्युदाहृता

अकराव्या कल्पात तू ‘वरारोहा’ म्हणून कीर्तिलीस; बाराव्या कल्पात ‘सुमंगला’। आणि तेराव्या कल्पात तू ‘महामाया’ या नामानेच प्रसिद्ध झालीस.

Verse 31

ततश्चतुर्दशे कल्पेऽनन्तानाम प्रकीर्तिता । भूतमाता पंचदशे षोडशे चोत्तमा स्मृता

मग चौदाव्या कल्पात तू ‘अनन्तानामा’ या नावाने प्रकीर्त झालीस। पंधराव्यात ‘भूतमाता’—सर्व जीवांची जननी; आणि सोळाव्यात ‘उत्तमा’ म्हणून स्मरली गेलीस.

Verse 32

ततः सप्तदशे कल्पे पितृकल्पे तु विश्रुता । दक्षस्य दुहिता जाता सतीनाम्नी महाप्रभा

त्यानंतर सतराव्या कल्पात—‘पितृकल्प’ म्हणून विश्रुत—तू दक्षाची कन्या म्हणून जन्मलीस; महाप्रभा ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध झालीस.

Verse 33

अपमानात्तु दक्षस्य स्वां तनूमत्यजत्पुनः । उमां कलां तु चन्द्रस्य पुरापूर्य च संस्थिता

दक्षाच्या अपमानामुळे, हे देवी, तू पुन्हा आपले शरीर त्यागलेस. त्यानंतर तू उमा रूपाने—चंद्रकलेचा अंश होऊन—लोकांना परिपूर्ण करून प्रतिष्ठित राहिलीस.

Verse 34

ततः प्रवृत्ते वाराहे कल्पे त्वं सुरसुन्दरि । पुनर्हिमवताराध्य दुहिता त्वमतः कृता

मग वाराह-कल्प सुरू झाल्यावर, हे सुरसुंदरी, तू हिमवताची आराधना केलीस; आणि पुन्हा तू त्याची कन्या म्हणून निर्माण झालीस.

Verse 35

ततो देव्यद्भुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् । भर्त्तारं मां पुनः प्राप्य पार्वतीति निगद्यसे

त्यानंतर, हे देवी, तू अद्भुत व परम दुश्चर तप केलेस; मला पुन्हा पतीरूपाने प्राप्त करून तू ‘पार्वती’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 36

कैलासनिलयश्चाहं त्वया सार्द्धं वरानने । क्रीडामि तव देवेशि यावत्कल्पावसानकम्

मी कैलासात निवास करतो; हे वरानने, हे देवेशी, तुझ्यासह कल्पाच्या अंतापर्यंत दिव्य क्रीडा करीत राहतो.

Verse 37

इदं चतुर्गुणं प्राप्य द्वापरे विष्णुना सह । महिषस्य वधार्थाय उत्पन्ना कृष्णपिंगला

हे चतुर्गुण सामर्थ्य प्राप्त करून, द्वापरयुगात विष्णूसह, महिषाच्या वधासाठी तू ‘कृष्णपिंगला’ रूपाने उत्पन्न झालीस.

Verse 38

कात्यायनीति दुर्गेति विविधैर्नामपर्ययैः । नवकोटिप्रभेदेन जातासि वसुधातले

कात्यायनी, दुर्गा इत्यादी विविध नामपर्यायांनी, नवकोटी भेदांसह तू वसुधातलावर प्रकट झालीस.

Verse 39

यानि ते कल्पनामानि पूर्वमुक्तानि सुन्दरि । तानि त्रयोदशाकल्पादुदक्तात्कथितानि मे

हे सुंदरी, पूर्वी सांगितलेली तुझी कल्पसंबंधी नावे मी तेराव्या कल्पापासून आरंभ करून क्रमाने कथन केली आहेत.

Verse 40

अतीतानि भविष्याणि वर्त्तमानानि सुन्दरि । एवं ज्ञेयानि सर्वाणि ब्रह्मकल्पावधि प्रिये

हे सुंदरी प्रिये, भूत, भविष्य आणि वर्तमान—हे सर्व असेच जाणावे, प्रिये, ब्रह्माच्या कल्पाच्या मर्यादेपर्यंत।

Verse 41

देव्युवाच । सोमनाथेति यन्नाम त्वया पूर्वमुदाहृतम् । तत्कथं निश्चलं नाम मन्यते त्रिपुरांतक

देवी म्हणाली—आपण पूर्वी ‘सोमनाथ’ हे नाव उच्चारले. हे त्रिपुरांतक, ते नाव निश्चल व अचल कसे मानले जाते?

Verse 42

असंख्यत्वाच्च चंद्राणां जन्मनामप्रभेदतः । मन्वन्तरे तु संजाते युगानामेकसप्ततौ

चंद्र असंख्य आहेत, आणि त्यांच्या जन्म व नावांत भेद आहे; जेव्हा मन्वंतर उदयास येते—ज्यात एकाहत्तर युग असतात—(तसा हा क्रम चालतो)।

Verse 43

चंद्रसूर्यादयो देवाः संह्रियंते पुनःपुनः । सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृपाः

चंद्र, सूर्य इत्यादी देव पुन्हा पुन्हा लयास जातात; तसेच सप्तर्षी, देवगण, शक्र (इंद्र), मनु आणि त्यांचे पुत्र राजेही।

Verse 44

एककालं च सृज्यंते संह्रियंते च पूर्ववत् । एतन्मे संशयं देव यथावद्वक्तुमर्हसि

ते एकाच काळासाठी निर्माण होतात आणि पूर्वीप्रमाणे पुन्हा संहृत होतात. हे देव, माझा हा संशय यथार्थ व क्रमाने सांगण्यास आपण योग्य आहात।

Verse 45

ईश्वर उवाच । साधु पृष्टं त्वया देवि रहस्यं पापनाशनम् । यन्न कस्यचिदाख्यातं तत्ते वक्ष्याम्यशेषतः

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, तू उत्तम प्रश्न केला आहेस; हे पापनाशक रहस्य आहे. जे कोणालाही सांगितले गेले नाही, ते मी तुला संपूर्णपणे सांगतो।

Verse 46

अयं यो वर्त्तते ब्रह्मा शतानन्द इति श्रुतः । तस्य चैवाष्टमे वर्षे मनुर्यः प्रथमो भवेत्

जो सध्याचा ब्रह्मा अधिष्ठित आहे, तो ‘शतानंद’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्याच्या कारकिर्दीच्या आठव्या वर्षी जो प्रथम मनु होतो, तो प्रकट होतो।

Verse 47

तस्मिन्मन्वन्तरे देवि यश्चादौ रोहिणीपतिः । समुद्रगर्भात्संजातः सलक्ष्मीकौस्तुभादिभिः

हे देवि, त्या मन्वंतरात आरंभी जो रोहिणीपति (चंद्र) झाला, तो समुद्राच्या गर्भातून लक्ष्मी, कौस्तुभ इत्यादींसह उत्पन्न झाला।

Verse 48

तेन चाराधितं लिंगं कालभैरवनामतः । महता तपसा पूर्वं युगानि च चतुर्द्दशे

त्याने ‘कालभैरव’ नावाच्या त्या लिंगाची आराधना केली—पूर्वी महान तपश्चर्येसह—चौदा युगांपर्यंत।

Verse 49

तस्याद्भुतं तपो दृष्ट्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरि । वरं वृणीष्वेति मया स च प्रोक्तो निशाकरः

हे सुंदरी, त्याचे अद्भुत तप पाहून मी त्याच्यावर प्रसन्न झालो. मी त्याला म्हणालो—‘वर माग’; अशा रीतीने निशाकर (चंद्र) यास मी संबोधिले।

Verse 50

सहोवाच तदा देवि भक्त्या संस्तुत्य मां शुभे

तेव्हा तो म्हणाला, हे देवी—हे शुभे, भक्तीने माझी स्तुती करून।

Verse 51

चंद्र उवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरार्हो यदि वाऽप्यहम् । सोमनाथेति तं नाम भूयाद्ब्रह्मावधि प्रभो

चंद्र म्हणाला—हे देवेश! आपण प्रसन्न असाल आणि मीही वरास पात्र असेन, तर हे प्रभो, आपले नाव ‘सोमनाथ’ असे होवो, ब्रह्माच्या आयुष्याच्या मर्यादेपर्यंत टिकून राहो।

Verse 52

ये केचिद्भवितारोऽन्ये मन्वन्ते शीतरश्मयः । तेषां भवतु देवेश देवोऽयं कुलदेवता

पुढील मन्वंतरांत जे जे अन्य शीतरश्मी (चंद्र) उत्पन्न होतील, हे देवेश, हा देवच त्यांचा कुलदेवता होवो।

Verse 53

आराधयंतु ते सर्वे क्षेत्रेऽस्मिन्संस्थिता विभो । स्वकीयायुःप्रमाणेन ब्रह्मणः प्रलयादनु

हे विभो! या क्षेत्रात वसणारे ते सर्व, आपल्या-आपल्या आयुष्याच्या प्रमाणानुसार, ब्रह्माच्या प्रलयापर्यंत तुमची आराधना करो।

Verse 54

सोमनाथेति ते नाम ब्रह्मांडे सचराचरे । ख्यातिं प्रयातु देवेश तेजोलिंग नमोऽस्तु ते

हे देवेश! ‘सोमनाथ’ हे तुमचे नाव, चराचरांसह समस्त ब्रह्मांडात प्रसिद्ध होवो। हे तेजोलिंग, तुम्हाला नमस्कार असो।

Verse 55

ईश्वर उवाच । एवमस्त्वित्यहं प्रोच्य पुनर्लिंगे लयं गतः । एतत्ते कारणं देवि प्रोक्तं सर्वमशेषतः

ईश्वर म्हणाले— ‘एवमस्तु’ असे म्हणून मी पुन्हा लिंगात लीन झालो। हे देवी, हे सर्व कारण तुला पूर्णपणे, काहीही शिल्लक न ठेवता, सांगितले आहे।

Verse 56

निःसन्दिग्धं तु संक्षेपात्पुरा पृष्टं यतस्त्वया । उद्देशमात्रं कथितं श्रीसोमेशगुणान्प्रति । समुद्रस्येव रत्नानामचिन्त्यस्तस्य विस्तरः

तू पूर्वी संक्षेपाने विचारलेस, म्हणून मी निःसंदिग्धपणे संक्षेपातच उत्तर दिले—श्री सोमेशाच्या गुणांचा केवळ निर्देश केला। त्यांचा विस्तार अचिंत्य आहे, जसा समुद्रातील रत्नांचा निधी।

Verse 57

मोहनं तदभक्तानां भक्तानां बुद्धिवर्द्धनम् । मूढास्ते नैव पश्यंति स्वरूपं मम मोहिताः

हे अभक्तांना मोहात पाडते, आणि भक्तांची बुद्धी वाढवते। मोहग्रस्त ते मूढ माझे सत्य स्वरूप कधीच पाहत नाहीत।

Verse 58

देव्युवाच । ईदृशं यस्य माहात्म्यं तेजोलिंगस्य शंकर । कुत्र तिष्ठति तल्लिंगं क्षेत्रे तस्मिन्सुरेश्वर

देवी म्हणाली— हे शंकर! ज्याच्या तेजोलिंगाचे असे माहात्म्य आहे, हे सुरेश्वर, ते लिंग त्या क्षेत्रात कुठे स्थित आहे?

Verse 59

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रयत्नेन श्रुत्वा चैवावधारय । प्रभासं परमं देवि क्षेत्रमेतन्मम प्रियम्

ईश्वर म्हणाले— हे देवी, प्रयत्नपूर्वक ऐक आणि ऐकून मनात दृढ धारण कर। हे देवी, प्रभास हे परम क्षेत्र आहे; हे क्षेत्र मला अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 60

देवानामपि संस्थानं तच्च द्वादशयोजनम् । पंचयोजनमानेन पीठं तत्र प्रकीर्त्तितम्

हे देवतांचेही निवासस्थान असून ते बारा योजन विस्तारलेले आहे. तेथे पाच योजन परिमाणाचे पवित्र पीठ प्रसिद्ध आहे असे सांगितले आहे.

Verse 61

तन्मध्ये मद्गृहं देवि तच्च गव्यूतिमात्रकम् । समुद्रस्योत्तरे देवि देविकामुखसंज्ञितम्

त्या प्रदेशाच्या मध्यभागी, हे देवी, माझे स्वतःचे गृह आहे; ते केवळ एक गव्यूति परिमाणाचे आहे. समुद्राच्या उत्तरेस, हे देवी, ते ‘देविकामुख’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 62

वज्रिण्याः पूर्वतश्चैव यावन्न्यंकुमती नदी । चतुष्टयं च विस्तारादायामात्पंचयोजनम्

वज्रिणीच्या पूर्वेकडून ‘न्यंकुमती’ नावाच्या नदीपर्यंत—त्याचा विस्तार चार (एकक) असून लांबी पाच योजन आहे.

Verse 63

क्षेत्रपीठमिति प्रोक्तमतो गर्भगृहं शृणु । समुद्रात्कौरवी यावद्दक्षिणोत्तरमानतः । पूर्वपश्चिमतो ज्ञेयं गोमुखादाऽश्वमेधकम्

यास ‘क्षेत्र-पीठ’ असे म्हटले आहे; आता गर्भगृह ऐक. समुद्रापासून कौरवीपर्यंत याचा उत्तर–दक्षिण मान आहे; आणि पूर्व–पश्चिम विस्तार गोमुखापासून अश्वमेधकापर्यंत जाणावा.

Verse 64

एतन्मम गृहं देवि न त्यजामि कदाचन । तस्य मध्ये स्थितं लिंगं यत्र तत्ते प्रकीर्तितम्

हे देवी, हेच माझे निवासस्थान आहे; मी ते कधीही सोडत नाही. त्याच्या मध्यभागी ते लिंग स्थित आहे, जसे मी तुला सांगितले आहे.

Verse 65

वारुणीं दिशमाश्रित्य सागरस्य च सन्निधौ । कृतस्मरस्यापरतो धन्वन्तरशतत्रये

वरुणदिशेकडे म्हणजे पश्चिमाभिमुख होऊन, सागराच्या सन्निधानी—कृतस्मराच्या पलीकडे—तीनशे धनुष्य अंतरावर…

Verse 66

लिंगं महाप्रभावं तुं स्वयंभूतं व्यवस्थितम् । तत्र संनिहितो देवः शंकरः परमेश्वरः

तेथे महाप्रभावी, स्वयंभू व दृढ प्रतिष्ठित असे लिंग आहे. तेथे परमेश्वर देव शंकर साक्षात् संनिधानी आहेत.

Verse 67

एतस्मिन्नन्तरे देवि सोमेशस्य समीपतः । चतुर्द्दशे विभागे तु धनुषां च शतद्वयम्

याच परिसरात, हे देवी, सोमेशाच्या समीप—चौदाव्या विभागात—दोनशे धनुष्यांचे परिमाण आहे.

Verse 68

समंतान्मंडलाकारा कर्णिका सा मम प्रिया । तस्यां ये प्राणिनः सर्वे मृताः कालेन पार्वति

चहूबाजूंनी मंडलाकार अशी ती ‘कर्णिका’ मला अत्यंत प्रिय आहे. हे पार्वती, तिच्यात जे सर्व प्राणी काळवशाने मरतात…

Verse 69

कृमिकीटपतंगाद्या जीवा उत्तम मध्यमाः । निर्द्धूतकल्मषाः सर्वे यांति लोकं ममापि ते

कृमी, कीटक, पतंग इत्यादी—उत्तम वा मध्यम—हे सर्व कल्मष झटकून निश्चयाने माझ्या लोकास जातात.

Verse 70

उत्तरं दक्षिणं चापि अयनं न विचारयेत् । सर्वस्तेषां शुभः कालो ये मृताः क्षेत्रमध्यतः

उत्तरायण की दक्षिणायन याचा विचार करू नये। पवित्र क्षेत्राच्या मध्यभागी जे देहत्याग करतात, त्यांच्यासाठी सर्व काळ शुभ असतो.

Verse 71

आदिनाथेन शर्वेण सर्वप्राणिहिताय वै । आद्यतत्त्वान्यथानीय क्षेत्रमेतन्महाप्रभम् । प्रभासितं महादेवि यत्र सिद्ध्यंति मानवाः

हे महादेवी! आदिनाथ शर्व (शिव) यांनी सर्व प्राण्यांच्या हितासाठी आद्य तत्त्वे येथे आणून या महाप्रभ क्षेत्राला ‘प्रभास’ म्हणून प्रकाशित केले; येथे मानव सिद्धी प्राप्त करतात.

Verse 72

हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेद्विघ्नशतैरपि । कृतप्रतिज्ञो देवेशि यावज्जीवं सुरेश्वरि

हे देवेशि, हे सुरेश्वरी! जो विद्वान येथे वास करतो, तो हल्ला झाला तरी आणि शेकडो विघ्नांतही, प्रतिज्ञेत दृढ राहून आयुष्यभर अढळ राहतो.

Verse 73

स गच्छेत्परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यात्स्थाणोश्चाद्भुतकर्मणः

तो परम स्थानास जातो; तेथे गेल्यावर शोक उरत नाही—त्या क्षेत्राच्या माहात्म्यामुळे आणि अद्भुत कर्म करणाऱ्या स्थाणु (शिव) यांच्या कृपेने.

Verse 74

कृत्वा पापसहस्राणि पश्चात्सन्तापमेति वै । प्रभासे तु वियुज्येत न सोंऽतकपुरीं व्रजेत्

हजारो पापे करूनही नंतर पश्चात्ताप झाला तरी, जो प्रभासात देहत्याग करतो तो अंतकपुरी—मृत्युलोक—यास जात नाही.

Verse 75

ज्ञात्वा कलियुगं घोरं हाहाभूतमचेतनम् । नियुक्तस्तत्र देवेशि रक्षार्थं विघ्ननायकः

घोर कलियुग जाणून—जेव्हा लोक मोहग्रस्त होऊन हाहाकार करतात—हे देवेशी, तेथे रक्षणासाठी विघ्ननायकाची नियुक्ती झाली।

Verse 76

ये तु ब्राह्मणविद्विष्टाः शिवभक्तिवितंडकाः । ब्रह्मघ्नाश्च कृतघ्नाश्च तथा नैष्कृतिकाश्च ये

परंतु जे ब्राह्मणांचा द्वेष करतात, जे शिवभक्तीत विघ्न घालतात, जे ब्राह्मणहंता, कृतघ्न आणि नितांत दुराचारी आहेत—ते जे कोणी असोत—

Verse 77

लोकद्विष्टा गुरुद्विष्टास्तीर्थायतनकण्टकाः । सर्वपापरताश्चैव ये चान्ये तु विकुत्सिताः

जे लोकसमाजाचा द्वेष करतात, जे गुरुद्वेषी आहेत, जे तीर्थ व पवित्रायतनांचे काटे आहेत, जे सर्व पापांत रत आहेत, आणि इतरही निंद्य जन—

Verse 78

रक्षणार्थं ह वै तेषां नियुक्तो विघ्ननायकः । कालाग्निरुद्रपार्श्वे तु रुद्रतुल्यपराक्रमः

खरोखर, त्या (दुष्टां) विरुद्ध रक्षणासाठी विघ्ननायक नियुक्त झाले; आणि कालाग्निरुद्राच्या पार्श्वभागी रुद्रासमान पराक्रम असलेला एक वीर उभा आहे।

Verse 79

क्षेत्रं रक्षति देवेशि पापिष्ठानां नियामकः । म्रियंते यदि ब्रह्मघ्नास्तथा पातकिनो नराः

हे देवेशी, पापिष्ठांचा नियामक हे क्षेत्र रक्षितो. जर ब्राह्मणहंता तसेच इतर पातकी मनुष्य (येथे) मरतात, तर—

Verse 80

क्षेत्रे चास्मिन्वरारोहे तेषां देवि गतिं शृणु । दशवर्षसहस्राणि दिव्यानि कमलेक्षणे

हे वरारोहे, हे कमलनेत्रे देवी! या पवित्र क्षेत्रात त्यांची गती ऐक—ती दहा सहस्र दिव्य वर्षांपर्यंत असते.

Verse 82

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पापं तत्र न कारयेत् । अन्यत्राऽवर्तितं पापं क्षेत्रे चास्मिन्विनश्यति

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी तेथे पाप करू नये. अन्यत्र केलेले पापही या क्षेत्रात नष्ट होते.

Verse 83

अस्मिन्पुनः कृतं पापं पैशाचनरकावहम् । भक्तानुकंपी भगवांस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि

परंतु या स्थानी केलेले पाप पिशाच-नरकास नेणारे आहे. तरीही भक्तांवर दया करणारा भगवान तिर्यग्योनीत पडलेल्यांवरही कृपा करतो.

Verse 84

ददाति परमं स्थानं न तु ब्रह्मद्विषां प्रिये । ये च ध्यानं समासाद्य युक्तात्मानः समाहिताः

हे प्रिये! तो परम स्थान देतो; पण ब्रह्मद्वेष करणाऱ्यांना नाही. जे ध्यानास प्राप्त होऊन युक्तात्मा व समाहित होतात, तेच त्या श्रेष्ठ स्थितीस पात्र ठरतात.

Verse 85

संनियम्येन्द्रियग्रामं जपंति शतरुद्रियम् । प्रभासे तु स्थिता देवि ते कृतार्था न संशयः

इंद्रियसमूह संयमून ते शतरुद्रीयाचा जप करतात. हे देवी! प्रभासात स्थित ते कृतार्थ आहेत—यात संशय नाही.

Verse 86

यदि गच्छेन्नरः कश्चित्प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम् । तमुपायं प्रकुर्वीत निर्गच्छेन्न पुनर्यथा

जर कोणी मनुष्य परम पवित्र प्रभास क्षेत्रात गेला, तर त्याने असा साधनोपाय करावा की तो पुन्हा (संसारात) परत येऊ नये।

Verse 87

एतद्गोप्यं वरारोहे न देयं यस्य कस्यचित् । गोपनीयमिदं शास्त्रं यथा प्राणाः स्वकाः प्रिये

हे सुंदरी! हे गुप्त आहे; ते कुणा-तुणाला देऊ नये. हे प्रिये! हे शास्त्र आपल्या प्राणांसारखेच गुप्त ठेवावे।

Verse 88

येनेदं विहितं शास्त्रं प्रभासक्षेत्रदीपकम् । स शिवश्चैव विज्ञेयो मानुषीं प्रकृतिं स्थितः

ज्याने हे ‘प्रभास-क्षेत्र-दीपक’ शास्त्र रचले, तो मानवी प्रकृतीत असूनही स्वयं शिवच समजावा।

Verse 89

तस्यविग्रहसंस्थोऽहं सदा तिष्ठामि पार्वति । वंदितः पूजितो ध्यातो यथाहं नात्र संशयः

हे पार्वती! मी त्या विग्रहातच सदैव प्रतिष्ठित असतो. त्याचे वंदन, पूजन व ध्यान केले असता जणू माझाच सत्कार होतो—यात संशय नाही।

Verse 90

कलौ च दुर्ल्लभं देवि प्रभासक्षेत्रमुत्तमम् । इदानीं तव स्नेहेन विशेषं कथयामि वै । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं त्रिःसत्यं सुरसुन्दरि

हे देवी! कलियुगात हे उत्तम प्रभास क्षेत्र दुर्लभ आहे. आता तुझ्या स्नेहामुळे मी एक विशेष गोष्ट सांगतो. सत्य—सत्य—पुन्हा सत्य; हे सुरसुंदरी! मी तिन्ही वेळा सत्यच म्हणतो।

Verse 91

यानि लिंगानि भूर्लोके सोमेशस्तेषु मे प्रियः । अस्मिंल्लिंगे गुणा ये तु ते देवि विदिता मम

भूलोकातील जितकी लिंगे आहेत, त्यांमध्ये सोमेश मला अत्यंत प्रिय आहे। हे देवी, या लिंगातील जे गुण आहेत ते मला पूर्णपणे विदित आहेत।

Verse 92

अहमेव विजानामि नान्यो वेद कथंचन । अन्येषु चैव लिंगेषु अहं पूज्यः सुरासुरैः

याचे यथार्थ ज्ञान मला एकट्यालाच आहे; दुसरा कोणीही कधीच जाणत नाही। आणि इतर लिंगांतही देव व असुर दोघेही मला पूजतात।

Verse 93

लिंगं चेमं पुनर्देवि पूजयामो वयं स्वयम्

आणि हे देवी, आम्ही स्वतः पुन्हा याच लिंगाची पूजा करतो।

Verse 94

यस्मिन्काले न वै ब्रह्मा न भूमिर्न दिवाकरः । सर्वं चैव जगन्नाथ तस्मिन्काले यशस्विनि

ज्या काळी न ब्रह्मा असतो, न पृथ्वी, न सूर्य; सर्व काही लय पावते—हे जगन्नाथ—त्या काळी, हे यशस्विनी…

Verse 95

इमं लिंगं परं चैव ब्रह्मणः प्रलये तदा । भाविनीं वृत्तिमास्थाय इदं स्थानं तु रक्षति

ब्रह्माच्या प्रलयकाळी हे परम लिंग आपली नियत वृत्ती धारण करून या पावन स्थानाचे रक्षण करते।

Verse 96

दशकोट्यस्तु लिंगानां गंगाद्वाराद्वरानने । आगत्य तानि मध्याह्ने लिंगेऽस्मिन्यांति संलयम्

हे वरानने! गंगाद्वाराहून दहा कोटी लिंग येथे येतात आणि मध्यान्ही याच लिंगात लीन होऊन संलयास प्राप्त होतात।

Verse 97

पृथिव्यां यानि तीर्थानि गगनस्थानि यानि तु । स्नानार्थमस्य लिंगस्य समागच्छंति सर्वदा

पृथ्वीवरील जे तीर्थ आहेत आणि आकाशस्थ जे तीर्थ आहेत, ते सर्व या लिंगाच्या स्नानार्थ नेहमी येथे एकत्र येतात।

Verse 98

धन्यास्तु खलु ते मर्त्त्याः प्रभासे संव्यवस्थिताः । सोमेश्वरं ये द्रक्ष्यंति संसारभयमोचनम्

खरोखर धन्य ते मर्त्य, जे प्रभासात वास करतात आणि संसारभयमोचक सोमेश्वराचे दर्शन घेतात।

Verse 99

देवि सोमेश्वरं लिंगं ये स्मरिष्यंति भाविताः । सर्वपापक्षयस्तेषां भविष्यति न संशयः

हे देवि! जे भावयुक्त भक्त सोमेश्वरलिंगाचे स्मरण करतील, त्यांचे सर्व पाप क्षय पावेल—यात संशय नाही।

Verse 100

एतत्स्मृतं प्रियतमं मम देवि नित्यं क्षेत्रं पवित्रमृषिसिद्धगणाभिरम्यम् । अस्मिन्मृताः सकलजीवमृतोऽपि देवि स्वर्गात्परं समुपयांति न संशयोऽत्र

हे देवि! हे क्षेत्र—याचे स्मरणही—मला नित्य अत्यंत प्रिय आहे; ते पवित्र असून ऋषि-सिद्धगणांनी रम्य आहे। हे देवि! येथे जे देहत्याग करतात, जरी मृत्यू सर्व जीवांना येतो, तरी ते स्वर्गापलीकडील परम पदाला पोहोचतात—यात संशय नाही।

Verse 101

यं देवा न विजानंति ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । न सांख्येन न योगेन नैव पाशुपतेन च

ज्याला ब्रह्मा-विष्णु-प्रमुख देवही यथार्थ जाणत नाहीत; तो न सांख्याने, न योगाने, आणि केवळ पाशुपत मार्गानेही जाणला जात नाही।

Verse 102

कैवल्यं निष्कलं यत्तदस्मिंल्लिंगे तु लभ्यते । तावद्भ्रमंति संसारे देवाद्यास्तु यशस्विनि

जे निष्कल, निराकार कैवल्य-मोक्ष आहे, तो याच लिंगातून प्राप्त होतो. हे यशस्विनी! तो मिळेपर्यंत देवआदीही संसारात भ्रमण करीत राहतात.

Verse 103

यावत्सोमेश्वरं देवं न विंदंति त्रिलोचनम् । क्षेत्रं प्रभासमित्युक्तं क्षेत्रज्ञोऽहं न संशयः

जोपर्यंत ते त्रिलोचन देव सोमेश्वरास प्राप्त करीत नाहीत, तोपर्यंत हे क्षेत्र ‘प्रभास’ असे म्हटले जाते. मीच क्षेत्रज्ञ आहे—यात संशय नाही.

Verse 104

एतं तवोक्तं ननु बोधनाय सोमेश्वरस्यैव महाप्रभावम् । ये वै पठिष्यंति नरा नितांतं यास्यंति ते तत्पदमिंदुमौलेः

हे तू निश्चयच बोधनासाठी सांगितलेस—सोमेश्वराचा महाप्रभाव प्रकट करून. जे नर अत्यंत निष्ठेने हे पठण करतील, ते चंद्रमौली शिवाच्या त्या परम पदास पोहोचतील.

Verse 105

सोमेश्वरं देववरं मनुष्या ये भक्तिमंतः शरणं प्रपन्नाः । ते घोररूपे च भयावहे च संसारचक्रे न पुनर्भ्रमंति

जे मनुष्य भक्तियुक्त होऊन देवश्रेष्ठ सोमेश्वराच्या शरणास जातात, ते घोर व भयावह अशा संसारचक्रात पुन्हा भ्रमण करीत नाहीत.

Verse 106

ये दक्षिणा मूर्त्तिमुपाश्रिताः स्युर्जपंति नित्यं शतरुद्रियं द्विजाः । तेऽस्मिन्भवे नैव पुनर्भवंति संसारपारं परमं गता वै

जे द्विज दक्षिणामूर्तीचे शरण घेतात आणि नित्य शतरुद्रीयाचा जप करतात, ते या भवात पुन्हा जन्म घेत नाहीत; ते खरोखरच संसारापलीकडील परम पार गाठतात।

Verse 107

उद्देशमात्रं कथितो मया ते श्रीसोमनाथस्य कृतैकदेशः । अब्दैरनेकैर्बहुभिर्युगैर्वा न शक्यमेकेन मुखेन वक्तुम्

श्रीसोमनाथांच्या कृत्यांचा केवळ निर्देश—त्यातील थोडासा अंशच मी तुला सांगितला आहे. अनेक वर्षे, असंख्य वर्षे किंवा कित्येक युगे झाली तरी एका मुखाने त्याचे पूर्ण वर्णन शक्य नाही।