Adhyaya 241
अध्याय २४१ मध्ये ईश्वर प्रभास-क्षेत्रातील बलभद्राशी संबंधित, शेष (सर्परूप) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या देवस्थानाचे वर्णन करतात. हे स्थान मित्र-वनात असून त्याचा विस्तार दोन गव्युती इतका सांगितला आहे; येथे त्रि-संगमाचे तीर्थही आहे, जे पौराणिक ‘पाताळ-पथ’ मार्गे गाठता येते. देवालयाचे रूप लिंगाकार व महाप्रभ (अतितेजस्वी) असून रेवतीसह ते “शेष” या नावाने प्रसिद्ध आहे। पुढे स्थानकथा येते—जरा नावाचा एक सिद्ध, जो कौलिक (विणकर) होता आणि कथाभाषेत ‘विष्णुघातक’ असा उल्लेखिला आहे, तो येथे लयास जातो; त्यानंतर हे क्षेत्र शेष-नावाने सर्वत्र विख्यात होते. चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला पूजेचे विधान असून त्यातून गृहकल्याण, पुत्र-पौत्र, पशुधन आणि वर्षभर सुख-समृद्धीचे फळ सांगितले आहे. मुलांना मसूरिका/विस्फोटक अशा फोड-उठणाऱ्या रोगांपासून संरक्षण मिळते असेही म्हटले आहे. सर्व समाजघटकांत हे तीर्थ प्रिय आहे; पशु, पुष्प व विविध बलि-अर्पणांनी शेष लवकर प्रसन्न होतात आणि संचित पापाचा नाश करतात।
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं पश्येद्बलभद्रकलेवरम् । शेषरूपेण यत्रासौ प्रात्यजत्स्वकलेवरम्
ईश्वर म्हणाले: तेथेच स्थित असलेल्या बलभद्राच्या कलेवराचे दर्शन घ्यावे—जिथे त्यांनी शेषरूप धारण करून आपला देहत्याग केला.
Verse 2
गतस्त्रैसंगमे तीर्थे तत्र पातालवर्त्मना । अस्मिन्मित्रवने देवि गव्यूतिद्वयविस्तृते
तो पाताळमार्गाने जाऊन त्रैसंगम तीर्थास पोहोचला. हे देवी! हेच मित्रवन दोन गव्यूतीपर्यंत विस्तीर्ण आहे.
Verse 3
कलेवरं स्थितं देवि लिंगाकारं महाप्रभम् । रेवत्या सहितं तत्र शेषनामेति विश्रुतम्
हे देवी, तेथे महाप्रभूचे लिंगाकार पवित्र कलेवर प्रतिष्ठित आहे; आणि रेवतीसह तेथे ते ‘शेष’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।
Verse 4
यत्र सिद्धः पुरा देवि जरानामा तु कौलिकः । विष्णुहंता भल्लतीर्थे सोऽस्मिन्स्थाने लयं गतः
हे देवी, याच स्थानी पूर्वी ‘जरा’ नावाचा कौलिक (विणकर) सिद्ध होता; भल्लतीर्थी तो विष्णुहंता होता, आणि याच ठिकाणी त्याने लय (परम विलय) प्राप्त केला।
Verse 5
तत्प्रभृत्येव सकले शेष इत्यभिविश्रुतः । चैत्रे शुक्लत्रयोदश्यां यस्तं पूजयते नरः । स पुत्रपौत्रपशुमान्वर्षं क्षेमेण गच्छति
त्या वेळेपासून तो सर्व जगात ‘शेष’ या नावाने प्रसिद्ध झाला। जो मनुष्य चैत्र शुक्ल त्रयोदशीला त्याची पूजा करतो, तो पुत्र-पौत्र व पशुधनयुक्त होऊन वर्षभर कुशल-क्षेमाने राहतो।
Verse 6
मसूरिकादिरोगेभ्यः शिशूनां न भयं भवेत् । विस्फोटकादिरोगेभ्यो न भयं जायते क्वचित्
शिशूंना मसूरिका इत्यादी रोगांचे भय होत नाही; तसेच विस्फोटक इत्यादी फोड-उठणाऱ्या रोगांचेही कधी भय उत्पन्न होत नाही।
Verse 7
अस्मिन्क्षेत्रे महासिद्धे सिद्धयज्ञस्तु यः स्मृतः । वर्णानां सांतरालानां सर्वेषां चातिवल्लभः
या महासिद्ध क्षेत्रात ‘सिद्धयज्ञ’ म्हणून स्मरणात असलेला जो यज्ञविधी आहे, तो सर्व वर्णांना तसेच संकर (मिश्र) समुदायांनाही अत्यंत प्रिय आहे।
Verse 8
पशुपुष्पोपहारैश्च बलिदानैः पृथग्विधैः । संतुष्टिं शीघ्रमायाति शेषोऽशेषाघनाशनः
पशु-उपहार, पुष्पार्पण आणि विविध प्रकारच्या बलिदानांनी सर्व पापांचा नाश करणारे शेषदेव शीघ्र प्रसन्न होतात।
Verse 241
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये शेषमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंश दुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘शेष-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा दोनशे एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।