Adhyaya 36

Verse 1

देव्युवाच । यदेतद्भवता प्रोक्तं प्राची सर्वत्र दुर्ल्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

देवी म्हणाली—आपण जे सांगितले की प्राची नदी सर्वत्र दुर्लभ आहे, ते खरे; विशेषतः कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि पुष्कर येथेही।

Verse 2

कथं प्रभासमासाद्य संस्थिता पापनाशिनी । माहात्म्यमखिलं तस्याः प्राच्याः पातकनाशनम् । कथयस्व महेशान यद्यहं ते प्रिया विभो

पापनाशिनी प्राची प्रभासाला येऊन येथे कशी प्रतिष्ठित झाली? त्या पातकनाशिनी प्राचीचे संपूर्ण माहात्म्य सांगा. हे महेशान, मी तुम्हाला प्रिय असेन तर, हे प्रभो, कृपा करून कथन करा.

Verse 3

ईश्वर उवाच । साधु प्रोक्तं त्वया भद्रे प्राची सर्वत्र दुर्लभा । कुरुक्षेत्रे पुष्करे च तस्मात्प्राभासिकेऽधिका

ईश्वर म्हणाले—भद्रे, तू योग्यच बोललीस; प्राची सर्वत्र दुर्लभ आहे, कुरुक्षेत्र व पुष्कर येथेही. म्हणून प्रभासात ती अधिकच महिमावान आहे.

Verse 4

प्रभासे तु महादेवी प्राचीं पापप्रणाशिनीम् । नापुण्यो वेद देवेशि कर्मनिर्मूलनक्षमाम्

परंतु प्रभासात, हे महादेवी, पापप्रणाशिनी प्राची आहे. हे देवेशी, ज्याच्याकडे पुण्य नाही तो तिला जाणू शकत नाही—ती कर्मफळ मुळासकट उखडण्यास समर्थ आहे.

Verse 5

ये पिबंति नराः पुण्यां प्राचीं देवीं सरस्वतीम् । न ते मनुष्या विज्ञेयाः सत्यंसत्यं वरानने

जे लोक पुण्यमयी प्राची—देवी सरस्वती—चे पान करतात, ते केवळ मनुष्य म्हणून गणले जात नाहीत. हे वरानने, हे सत्य आहे, सत्य आहे.

Verse 6

धन्यास्ते मुनयस्ते च पुण्यास्ते च तपस्विनः । ये च सारस्वतं तोयं पिबंत्यहरहः सदा

धन्य ते मुनि आणि पुण्यवान ते तपस्वी, जे दररोज अखंड सरस्वतीचे पावन जल प्राशन करीत असतात।

Verse 7

देवास्ते न मनुष्यास्ते नदीस्तिस्र पिबंति ये । चंद्रभागां च गंगां च तथा देवीं सस्स्वतीम्

जे या तीन नद्यांचे—चंद्रभागा, गंगा आणि देवी सरस्वती—जल प्राशन करतात, ते मनुष्य नव्हे; ते खरे देवच होत।

Verse 8

भुक्त्वा वा यदि वाऽभुक्त्वा दिवा वा यदि वा निशि । न कालनियमस्तत्र यत्र प्राची सरस्वती

भोजन केले असो वा नसो, दिवस असो वा रात्र—जिथे प्राची सरस्वती विराजते, तिथे काळाचा कोणताही नियम नाही।

Verse 9

प्राचीं सरस्वतीं ये तु पिबंति सततं मृगाः । तेऽपि स्वर्गं गमिष्यंति यज्ञैर्द्विजवरा यथा

जे मृगही सतत प्राची सरस्वतीचे जल पितात, तेही स्वर्गास जातील—जसे यज्ञांनी श्रेष्ठ द्विज जातात।

Verse 10

सर्वकामप्रपूर्त्यर्थं नृणां तत्क्षेत्रमुत्तमम् । चिंतामणिसमा देवी यत्र प्राची सरस्वती

मानवांच्या सर्व कामनांची पूर्णता व्हावी म्हणून ते क्षेत्र परम उत्तम आहे; कारण तेथे प्राची सरस्वती देवी चिंतामणीसमान वरदायिनी आहे।

Verse 11

यथा कामदुघा गावः सर्वकामफलप्रदाः । तथा स्वर्गापवर्गाभ्यां प्राची देवी सरस्वती

जशी कामधेनु गायी सर्व कामनांचे फळ देतात, तशीच प्राची देवी सरस्वती स्वर्ग व मोक्ष—दोन्ही प्रदान करते।

Verse 12

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् । यत्र स्थितानि संन्यासं तस्मात्किमधिकं स्मृतम्

जिथे ऊर्ध्वरेता मुनींची अठ्ठ्याऐंशी हजार संख्या संन्यासात स्थित आहे—त्याहून अधिक पावित्र्य काय स्मरले गेले आहे?

Verse 13

यत्र मंकणकः सिद्धः प्राचीने नियतात्मवान् । ब्रह्महत्याव्रतं चीर्णं मया यत्र वरानने

जिथे प्राची प्रदेशात संयमी सिद्ध मंकणक स्थित होता; हे वरानने, त्याच ठिकाणी मीही ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तव्रत आचरले।

Verse 14

वृषतीर्थे महापुण्ये प्राचीकूलसमाश्रिते । निवृत्ते भारते युद्धे तस्मिंस्तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरितात्मना

प्राचीच्या काठी असलेल्या महापुण्य वृषतीर्थात—भारतयुद्ध संपल्यावर—किरीटी अर्जुनाने विष्णूच्या अंतःप्रेरणेने त्याच तीर्थी पूर्वी प्रायश्चित्त केले।

Verse 15

त्रैलोक्ये सर्वतीर्थानां तत्तीर्थं प्रवरं स्मृतम् । पापघ्नं पुण्यजननं प्राणिनां पुण्यकीर्त्तिद

त्रैलोक्यातील सर्व तीर्थांमध्ये ते तीर्थ श्रेष्ठ स्मरले जाते—पापनाशक, पुण्यजनक आणि प्राण्यांना पुण्यकीर्ती देणारे।

Verse 16

सूत उवाच । आहैवमुक्ते सा देवी शंकरं लोक शंकरम् । प्रायश्चित्तं कथं प्राप्तः पार्थः परपुरंजयः । ज्ञातिक्षयोद्भवं पापं कथं नाशमगात्प्रभो

सूत म्हणाले—असे बोलल्यावर देवीने लोककल्याणकारी शंकरास विचारले—“हे प्रभो! परपुरंजय पार्थास प्रायश्चित्त कसे प्राप्त झाले? आणि नातलगांच्या संहारातून उत्पन्न पापाचा नाश कसा झाला?”

Verse 17

एवमुक्तः पुनः प्राह विश्वेशो नीललोहितः । प्रायश्चित्तस्य संप्राप्तः कारणं तद्यथा स्थितम्

असे संबोधिल्यावर विश्वेश्वर नीललोहित पुन्हा म्हणाले—“प्रायश्चित्त प्राप्त होण्याचे कारण जसे खरेच होते तसे मी तुला सांगतो.”

Verse 18

ईश्वर उवाच । शृणुष्वावहिता भद्रे कथां पातकनाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या पवित्रात्मा प्रजायते

ईश्वर म्हणाले—“हे भद्रे! सावध होऊन पातकनाशिनी ही कथा ऐक; जी भक्तीने ऐकली असता मनुष्य पवित्रात्मा होतो.”

Verse 19

योऽसौ देवि समाख्यातः किरीटी श्वेतवाहनः । स जित्वा कौरवान्सर्वान्संहृत्य हयकुञ्जरान्

“हे देवि! जो प्रसिद्ध किरीटी, श्वेत रथावर आरूढ होता, त्याने सर्व कौरवांना जिंकून त्यांच्या घोड्यां-हत्तींचा संहार केला.”

Verse 20

पश्चात्सुयोधनं हत्वा भीमेन प्रययौ गृहान् । नारायणेन सहितो नरोऽसौ प्रस्थितो रणात्

“नंतर भीमाने सुयोधनाचा वध केल्यावर तो नर, नारायणासह, रणातून निघून घरी गेला.”

Verse 21

द्रष्टुं धर्मसुतं दृष्टः प्रणतः प्रांजलिः स्थितः । स विज्ञाय तदाऽयान्तौ नरनारायणावुभौ

धर्मसुत युधिष्ठिरांचे दर्शन घ्यावे म्हणून तो तेथे नम्र होऊन, हात जोडून उभा दिसला. तेव्हा आलेले ते दोघे नरा-नारायण आहेत असे ओळखून त्याने त्यांचे आगमन जाणले.

Verse 22

राजा युधिष्ठिरः प्राह द्वारस्थान्द्वारपालकान् । भवद्भिरेतावायांतौ निषेध्यौ द्वारसंस्थितौ

राजा युधिष्ठिर द्वारावर उभ्या असलेल्या द्वारपालांना म्हणाला—“हे दोघे आले आहेत व दाराशी उभे आहेत; तुम्ही त्यांना अडवा.”

Verse 23

नर नारायणौ क्रूरौ पापपंकानुलेपिनौ । एवमेतदिति प्रोक्तौ तौ तदा द्वारमागतौ

“नर-नारायण क्रूर आहेत, पापाच्या चिखलाने माखलेले आहेत”—असे त्यांना म्हणण्यात आले; आणि मग ते दोघे द्वाराशी आले.

Verse 24

भवन्तौ नेच्छति द्रष्टुं राजा दुर्नयकारिणौ । तत्रस्थः पृष्टवान्भूयः प्रतीहारं नरः स्वयम्

“तुम्ही दोघे दुर्नय करणारे आहात; राजा तुम्हाला पाहू इच्छित नाही”—असे सांगितले गेले. तेथे उभा असलेला नर स्वतः पुन्हा प्रतीहाराला विचारू लागला.

Verse 25

आवां किं कारणं राजा नेक्षते वशवर्तिनौ । प्रोवाच प्रणतो राजा ततो द्वाःस्थं पुरःस्थितम्

“आम्ही दोघेही संयमी व वशवर्ती आहोत; मग राजा आम्हाला कोणत्या कारणाने पाहत नाही?” तेव्हा राजा भक्तिभावाने नम्र होऊन समोर उभ्या द्वारपालाशी बोलला.

Verse 26

नारायणेन सहितं नरं नरकनिर्भयम् । दुर्योधनेन सहिता बांधवास्ते यतो हताः । पितृतुल्याश्च राजानस्तेन वै पापभाजनम्

नारायणासह असलेला तो नर नरकासही न घाबरणारा आहे; परंतु दुर्योधनाच्या बाजूने असलेले तुझे बांधव मारले गेले आणि पितृतुल्य अनेक राजेही पडले—म्हणून तो खरोखर पापाचा पात्र मानला जातो।

Verse 27

एवमुक्ते तु तेनाथ मुखमालोकितं हरेः । तेन प्रोक्तमिदं तथ्यं यत्ते राज्ञा प्रभाषितम्

तो असे बोलताच प्रभूंनी हरिच्या मुखाकडे पाहिले; आणि मग राजाने तुला जे सांगितले होते तेच सत्य त्याने उच्चारले।

Verse 28

एवमुक्ते नरः प्राह पुनरेव जनार्द्दनम् । कथयस्व कथं पापात्कृष्ण शुद्ध्यामहे वयम्

हे ऐकून नर पुन्हा जनार्दनाला म्हणाला—“हे कृष्ण, आम्ही पापातून कसे शुद्ध होऊ?”

Verse 29

तीर्थस्नानेन मे शुद्धिर्यथा स्यात्तद्वद स्फुटम् । तच्च गंगादिकं कृष्ण यथाऽस्याघस्य नाशनम्

“तीर्थस्नानाने मला जशी शुद्धी मिळेल ते स्पष्ट सांगा; आणि हे कृष्ण, गंगा इत्यादी तीर्थे या पापाचा नाश कसा करतात तेही सांगा।”

Verse 30

कृष्ण उवाच । मा गयां गच्छ कौंतेय मा गंगां मा च पुष्करम् । तत्र गच्छ कुरुश्रेष्ठ यत्र प्राची सरस्वती

कृष्ण म्हणाले—“हे कौन्तेय, गयेला जाऊ नकोस; गंगेला किंवा पुष्करालाही जाऊ नकोस. हे कुरुश्रेष्ठ, जिथे प्राची सरस्वती वाहते तिथे जा.”

Verse 31

ब्रह्मघ्नाश्च सुरा पाश्च ये चान्ये पापकारिणः । तत्र स्नात्वा विमुच्यंते यत्र प्राची सरस्वती

ब्रह्महत्यारे, सुरापान करणारे व इतर पाप करणारेही—जिथे प्राची सरस्वती आहे, तेथे स्नान केल्याने—मुक्त होतात।

Verse 32

नारायणेन प्रोक्तोऽसौ नरस्तद्वचनाद्द्रुतम् । सहितस्तेन संप्राप्तः प्राचीनं तीर्थमुत्तमम्

नारायणांनी सांगितल्याप्रमाणे तो पुरुष त्यांच्या वचनाचे अनुसरण करून, त्यांच्या सोबत त्वरेने जाऊन त्या उत्तम प्राचीन तीर्थास पोहोचला।

Verse 33

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्त्रिकालं नियतात्मवान् । तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात्

तीन रात्री उपवास करून, त्रिकाळ स्नान-नियम पाळत, संयमी राहून—तो पूर्वसंचित पातकातून मुक्त झाला।

Verse 34

विज्ञाय शुद्धमेनं तु राजा धर्मसुतो द्रुतम् । भ्रातृभिः सहितः प्राप्तस्तं द्रष्टुं नरपुंगवम्

तो शुद्ध झाला असे जाणून राजा धर्मसुत आपल्या भावांसह त्वरेने त्या नरश्रेष्ठास पाहण्यासाठी आला।

Verse 35

ततस्तं प्रणतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरःस्थितम् । आलिलिंग प्रहृष्टात्मा पृष्टवांश्चाप्यनामयम्

मग समोर नतमस्तक उभा असलेला त्याला पाहून धर्मपुत्र आनंदित झाला; त्याने त्याला आलिंगन दिले आणि कुशल-मंगल विचारले।

Verse 36

भीमादिभिर्भ्रातृभिश्च तदा गुरुगणैर्वृतः । आलिंगितः प्रहृष्टैस्तु नरो गुणगणैर्वृतः

तेव्हा भीमादि बंधू आणि गुरुजनांच्या समूहाने वेढलेला, गुणसमृद्ध तो पुरुष आनंदित जनांनी आलिंगित झाला।

Verse 37

एतद्धि तन्महातीर्थं प्राचीनेति च शब्दितम् । स्नानक्रमेण मर्त्त्यानामन्येषामपि पावकम्

हेच ते महातीर्थ ‘प्राचीन’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। येथे स्नानविधीप्रमाणे स्नान केल्याने मनुष्यांनाच नव्हे, इतरांनाही पावनता प्राप्त होते।

Verse 38

त्रिरात्रोपोषितः स्नातस्तीर्थेऽस्मिन्ब्रह्महाऽपि यः । विमुक्तः पातकात्तस्मान्मोदते दिवि रुद्रवत्

जो ब्रह्महत्येचा दोषी असला तरी, तीन रात्री उपवास करून या तीर्थात स्नान केल्यास तो त्या पातकातून मुक्त होऊन स्वर्गात रुद्रासारखा आनंदित होतो।

Verse 39

प्राचीने देव्यहं नित्यं वसामि सहितस्त्वया । प्रभासे तु महाक्षेत्रे विशेषात्तत्र भामिनि

हे देवी, मी प्राचीन तीर्थात तुझ्यासह नित्य वास करतो; आणि हे भामिनी, प्रभासाच्या त्या महाक्षेत्रात मी विशेषतः तेथे निवास करतो।

Verse 40

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम् । प्राचीने तु वरारोहे न चेहागच्छते पुनः

हे वरारोहे, जो सरस्वतीच्या उत्तरेकाठी—प्राचीनात—देहत्याग करतो, तो पुन्हा या लोकी येत नाही।

Verse 41

आप्लुतो वाजिमेधस्य फलं प्राप्स्यति पुष्कलम् । नियमैश्चोपवासैश्च शोषयेद्देहमात्मनः

येथे स्नान केल्याने अश्वमेधयज्ञास तुल्य असे विपुल फळ मिळते. तसेच नियम व उपवास यांच्या योगे तपाने स्वतःचे शरीर संयमित—जणू शोषून—घ्यावे.

Verse 42

जलाहारा वायुभक्षाः पर्णाहाराश्च तापसाः । यथा स्थंडिलगा नित्यं ये चान्यनियमाः पृथक्

जलाहार करणारे, वायुभक्ष (प्राणाहारी) व पर्णाहार करणारे तपस्वी; तसेच जे नित्य उघड्या भूमीवर शयन करतात—आणि जे इतर निरनिराळे नियम वेगळेपणाने पाळतात.

Verse 43

एवं मंक्याश्रमे येषां वसतां मृत्युरागतः । न ते मनुष्या देवास्ते सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

अशा रीतीने मङ्क्याश्रमात वसणाऱ्यांजवळ जेव्हा मृत्यू येतो, ते (केवळ) मनुष्य नसतात—ते देवतुल्य असतात. हे सत्य मी तुला सांगतो.

Verse 44

अस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्त्रुटिमात्रं तु कांचनम् । श्रद्धया द्विजमुख्याय मेरुतुल्यं फलं लभेत्

या तीर्थस्थानी जो कोणी श्रद्धेने श्रेष्ठ ब्राह्मणास सोन्याचा अगदी कणभर अंशही दान देईल, त्याला मेरुपर्वतासारखे महान फळ मिळते.

Verse 45

अस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति च मानवाः । एकविंशत्कुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते ध्रुवम्

या तीर्थात जे मनुष्य श्राद्ध करतील, ते आपल्या कुलपरंपरेतील एकवीस पिढ्यांसह निश्चयाने स्वर्गास जातील.

Verse 46

पितॄणां वल्लभे तीर्थे पिण्डेनैकेन तर्प्पिताः । ब्रह्मलोकं गमिष्यंति गयाश्राद्धकृतो यथा

पितरांना प्रिय अशा या तीर्थी एकाच पिंडाने तृप्त झालेले पितृगण, गयेत केलेल्या श्राद्धाप्रमाणे, ब्रह्मलोकास जातात।

Verse 47

कृष्णपक्षे चतुर्द्दश्यां स्नानं च विहितं सदा । पिण्याकैंगुदकेनापि पिंडं तत्र ददाति यः । पितॄणामक्षया तृप्तिः पितृलोकं स गच्छति

कृष्णपक्षातील चतुर्दशीला तेथे स्नान करणे नेहमीच विधेय आहे। जो पिण्याक व पाणी अशा साध्या द्रव्यांनीही तेथे पिंडदान करतो, त्याच्या पितरांची तृप्ती अक्षय होते आणि तो पितृलोकास जातो।

Verse 48

भूयश्चान्नं प्रयच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

तसेच जे अन्नदान करतात, ते मोक्षमार्गावर प्रस्थान करतात।

Verse 49

दधि दद्याद्योऽपि तत्र ब्राह्मणाय मनोरमम् । सोऽग्निलोकं समासाद्य भुंक्ते भोगान्सुशोभनान्

जो तेथे ब्राह्मणाला मनोहर दही दान करतो, तो अग्निलोकास जाऊन अतिशय शोभिवंत भोगांचा उपभोग घेतो।

Verse 50

ऊर्णां प्रावरणं योऽपि भक्त्या दद्याद्द्विजोत्तमे । सोऽपि याति परां सिद्धिं मर्त्यैरन्यैः सुदुर्ल्लभाम्

जो भक्तीने श्रेष्ठ द्विजाला लोकरचे प्रावरण (कंबळ) दान करतो, तोही इतर मर्त्यांना अतिदुर्लभ अशी परम सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 51

ये चात्र मलनाशाय विशेयुर्मानवा जलम् । गोप्रदानसमं तेषां सुखेन फलमादिशेत्

जे मनुष्य येथे मलिनता नष्ट करण्यासाठी या जलात प्रवेश करतात, त्यांना सहजच गोदानासमान फल प्राप्त होते—असे सांगावे.

Verse 52

भावेन यो नरस्तत्र कश्चित्स्नानं समाचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

जो कोणी पुरुष तेथे भक्तिभावाने स्नान करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ब्रह्मलोकी मान पावतो.

Verse 53

तर्पणात्पिंडदानाच्च नरकेष्वपि संस्थिताः । स्वर्गं प्रयांति पितरः सुपुत्रेण हि तारिताः

तर्पण व पिंडदानामुळे पितर—नरकात असले तरी—स्वर्गास जातात; कारण सुपुत्र त्यांना खरोखर तारतो.

Verse 54

प्राचीं सरस्वतीं प्राप्य याति तीर्थं हिमालयम् । स करस्थं समुत्सृज्य कूर्परेण समालिहेत्

पूर्ववाहिनी सरस्वतीला प्राप्त होऊन ते हिमालय-तीर्थाकडे जाते. हातात जे असेल ते सोडून मग कोपराने पुसावे.

Verse 55

यंयं काममभिध्याय तस्मिन्प्राणान्परित्यजेत् । तंतं सकलमाप्नोति तीर्थमाहात्म्ययोगतः

ज्या ज्या इच्छेचे चिंतन करून कोणी तेथे प्राणत्याग करतो, तीर्थमाहात्म्याच्या योगाने तो ती इच्छा पूर्णपणे प्राप्त करतो.

Verse 56

अन्यद्देवि पुरा गीतं गांगेयेन युधिष्ठिरे । सत्यमेव हि गंगायां वयं जाता युधिष्ठिर

हे देवी, पूर्वी गाङ्गेयाने युधिष्ठिराला आणखी एक वचन गायिले— “खरेच सत्य आहे, आम्ही गंगेत जन्मलो आहोत, हे युधिष्ठिर।”

Verse 58

सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या सरस्वती लोकसुखावहा सदा । सरस्वतीं प्राप्य सुदुःखिता नराः सदा न शोचन्ति परत्र चेह च

सर्व नद्यांमध्ये सरस्वती परम पुण्य आहे; सरस्वती सदा लोकांना सुख देणारी आहे। अतिदुःखी नरही सरस्वतीला प्राप्त झाल्यावर, इहलोकी व परलोकी कधीही शोक करीत नाहीत।

Verse 97

याः काश्चित्सरितो लोके तासां पुण्या सरस्वती

जगात ज्या काही नद्या आहेत, त्यांमध्ये सरस्वती हीच पुण्यदायिनी (श्रेष्ठ) आहे।