Adhyaya 82
या अध्यायात देवी ईश्वरांना “चक्रतीर्थ” याचा अर्थ, स्थान आणि प्रभाव विचारते. ईश्वर देव–असुर संग्रामाची पुराकथा सांगतात—हरि (विष्णू) यांनी दैत्यांचा संहार करून रक्तलिप्त सुदर्शनचक्र ज्या ठिकाणी धुतले, तोच स्थळ पावन होऊन चक्रतीर्थ म्हणून प्रतिष्ठित झाले. तेथे असंख्य उपतीर्थांचे निवासस्थान असल्याचे, तसेच एकादशी व सूर्य/चंद्रग्रहणकाळी विशेष फलप्राप्ती होते असे वर्णन आहे. येथे स्नान केल्यास सर्व तीर्थस्नानांचे एकत्रित फळ मिळते आणि येथे केलेले दान अपरिमित फलदायी मानले आहे. क्षेत्र निश्चित परिमाणासह विष्णुक्षेत्र म्हणून सांगितले असून कल्पभेदाने त्याची नावे—कोटितीर्थ, श्रीनिधान, शतधारा, चक्रतीर्थ इत्यादी—उल्लेखिली आहेत. तप, वेदाध्ययन, होम, श्राद्ध आणि प्रायश्चित्तस्वरूप व्रते येथे केल्यास इतर स्थळांपेक्षा अनेक पटींनी पुण्य वाढते. शेवटी फलश्रुतीत हे तीर्थ पापनाशक, इच्छापूर्तिदायक, कठीण जन्मस्थितीतही उद्धारक, आणि येथे देहांत झाल्यास उत्तम गती देणारे असे प्रतिपादन केले आहे.
Shlokas
Verse 1
। देव्युवाच । चक्रतीर्थेति किं नाम त्वया प्रोक्तं वृषध्वज । कुत्र तिष्ठति तत्तीर्थं किं प्रभावं वदस्व मे
देवी म्हणाली— हे वृषध्वज! तुम्ही ‘चक्रतीर्थ’ असे म्हणालात; त्या नावाचा अर्थ काय? ते तीर्थ कुठे आहे आणि त्याचा प्रभाव काय? मला सांगा.
Verse 2
ईश्वर उवाच । पुरा देवासुरे युद्धे हत्वा दैत्याञ्जनार्द्दनः । चक्रं प्रक्षालयामास तत्र वै रक्तरंजितम्
ईश्वर म्हणाले— पूर्वी देव-आसुर युद्धात जनार्दनाने दैत्यांचा वध करून, रक्ताने रंजित झालेले आपले चक्र तेथेच धुतले.
Verse 3
अष्टकोटिसुतीर्थानि तत्रानीय स्वयं हरिः । तीर्थे प्रकल्पयामास शुद्धिं कृत्वा सुदर्शने । तीर्थस्य चक्रे नामापि चकतीर्थमिति श्रुतम्
स्वतः हरिने तेथे आठ कोटी श्रेष्ठ तीर्थे आणून त्या स्थानी स्थापित केली. सुदर्शनचक्र शुद्ध करून त्या तीर्थाला ‘चक्रतीर्थ’ असे नाव दिले, आणि ते प्रसिद्ध झाले.
Verse 4
अष्टायुतानि तीर्थानामष्टौ कोट्यस्तथैव च । तत्र संति महादेवि चक्रतीर्थे न संशयः
हे महादेवी! चक्रतीर्थात तीर्थांची आठ अयुते आणि तसेच आठ कोटी निश्चयाने विद्यमान आहेत; यांत संशय नाही.
Verse 5
यस्तत्र कुरुते स्नानमेकचित्तो नरोत्तमः । सर्वतीर्थाभिषेकस्य स प्राप्नोत्यखिलं फलम्
हे नरोत्तम! जो तेथे एकचित्ताने स्नान करतो, तो सर्व तीर्थांतील अभिषेकाचे अखंड फल प्राप्त करतो.
Verse 6
तीर्थानामष्टकोटिस्तु निवसंति वरानने । एकादश्यां विशेषेण चन्द्रसूर्यग्रहे तथा
हे वरानने! तेथे तीर्थांची आठ कोटी वास करतात—विशेषतः एकादशीस तसेच चंद्रग्रहण व सूर्यग्रहणकाळीही.
Verse 7
तत्र स्नात्वा महादेवि यज्ञकोटिफलं लभेत् । तस्यैव कल्पनामानि शृणु ते कथयाम्यहम्
हे महादेवी! तेथे स्नान केल्याने कोटी यज्ञांचे फल मिळते. आता त्या तीर्थाची कल्पानुसार नावे ऐक; मी तुला सांगतो.
Verse 8
कोटितीर्थं पूर्वकल्पे श्रीनिधानं द्वितीयके । तृतीये शतधारं च चक्रतीर्थं चतुर्थके
पूर्वकल्पात ते ‘कोटितीर्थ’, दुसऱ्यात ‘श्रीनिधान’; तिसऱ्यात ‘शतधारा’ आणि चौथ्यात ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.
Verse 9
एवं ते कल्पनामानि ह्यतीतान्यखिलानि वै । कथितान्येवमन्यानि ज्ञेयानि विबुधैः क्रमात्
अशा रीतीने पूर्वकल्पांशी संबंधित ती सर्व नामे तुला सांगितली; उरलेली नामेही विद्वानांनी क्रमाने जाणावीत।
Verse 10
तत्र यद्दीयते दानं तस्य संख्या न विद्यते । अर्द्धक्रोशप्रमाणं हि विष्णुक्षेत्रं प्रकीर्त्तितम्
तेथे जे दान दिले जाते त्याची गणना होत नाही; ते विष्णुक्षेत्र अर्धक्रोश परिमाणाचे म्हणून प्रसिद्ध आहे।
Verse 11
ब्रह्महत्या नोपसर्पेत्सत्यमेतन्मयोदितम् । मासोपवासी तत्क्षेत्रे अग्निहोत्री यतव्रतः
ब्रह्महत्येचे पाप तेथे जवळ येत नाही—हे सत्य मी सांगतो; त्या क्षेत्रात जो मासोपवास करतो, अग्निहोत्र करतो व संयमव्रती असतो—
Verse 12
स्वाध्यायी यज्ञयाजी च तपश्चांद्रायणा दिकम् । तिलोदकं पितॄणां च श्राद्धं च विधिपूर्वकम्
तो स्वाध्यायात रत व यज्ञ करणारा होतो; चांद्रायणादी तप करतो; पितरांना तिलोदक अर्पण करतो आणि विधिपूर्वक श्राद्ध करतो।
Verse 13
एकरात्रं त्रिरात्रं वा कृच्छ्रं सांतपनं तथा । मासोपवासं तच्चैव अन्यद्वा पुण्यकर्म तत्
एकरात्र किंवा त्रिरात्र उपवास, कृच्छ्र व सांतपन प्रायश्चित्त, तसेच मासोपवास—किंवा अन्य कोणतेही पुण्यकर्म—(तेथे) अत्यंत पावन ठरते।
Verse 14
दैत्यारिक्षेत्रमासाद्य यत्किंचित्कुरुते नरः । अन्यक्षेत्रात्कोटिगुणं पुण्यं भूयान्न संशयः
दैत्यारि-क्षेत्री पोहोचून मनुष्य जे काही—अगदी थोडेसेही—कर्म करतो, त्याचे पुण्य इतर क्षेत्रांपेक्षा कोटीपटीने अधिक होते; यात संशय नाही।
Verse 15
सुदर्शने वरे तीर्थे गोदानं तत्र दापयेत् । सम्यग्यात्राफलप्रेप्सुः सर्वपापविशुद्धये
सुदर्शन नावाच्या श्रेष्ठ तीर्थी, जो सम्यक यात्राफळ इच्छितो व सर्व पापांची शुद्धी व्हावी अशी इच्छा धरतो, त्याने तेथे गोदान करवावे।
Verse 16
चंडालः श्वपचो वाऽपि तिर्यग्योनिगतस्तथा । तस्मिंस्तीर्थे मृतः सम्यगाच्युतं लोकमाप्नुयात्
चांडाळ, श्वपच किंवा तिर्यग्योनीत जन्मलेला असला तरी—तो त्या तीर्थी सम्यक रीतीने देहत्याग करील, तर अच्युताचा लोक प्राप्त करतो।
Verse 17
इति संक्षेपतः प्रोक्तं चक्रतीर्थसमुद्भवम् । माहात्म्यं सर्वपापघ्नं सर्वकामफलप्रदम्
अशा रीतीने संक्षेपात चक्रतीर्थाच्या उत्पत्तीचा वृत्तांत सांगितला; हे माहात्म्य सर्व पापांचा नाश करणारे व सर्व काम्य फळ देणारे आहे।
Verse 82
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये दैत्यसूदन माहात्म्यप्रसंगेन चक्रतीर्थोत्पत्तिवृत्तान्तमाहात्म्यवर्णनंनाम द्व्यशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीतिसाहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात, दैत्यसूदन-माहात्म्यप्रसंगाने ‘चक्रतीर्थोत्पत्ती-वृत्तांत-माहात्म्य-वर्णन’ नामक ब्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला।