
ईश्वर देवीला सांगतात की संगमेश्वराच्या पश्चिमेस त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असे ‘गंगेश्वर’ नावाचे लिंग आहे. त्याचे माहात्म्य सांगताना ते एक पुरावृत्त आठवतात—एका निर्णायक वेळी प्रभुविष्णूंनी अभिषेककार्याकरिता गंगेला आवाहन केले होते. गंगा तेथे येऊन अत्यंत पुण्य क्षेत्र पाहते—जिथे ऋषींचा सतत संचार, असंख्य लिंगांची उपस्थिती आणि तपस्व्यांचे आश्रम दाटलेले आहेत. शिवभक्तीने प्रेरित होऊन गंगा त्या स्थानी लिंगाची स्थापना करते; तेच गंगेश्वर लिंग. या अध्यायात सांगितले आहे की या देवस्थानाचे केवळ दर्शन केल्याने गंगास्नानाचे फळ मिळते, आणि मनुष्याला हजार अश्वमेध यज्ञांइतके पुण्य प्राप्त होते. स्थाननिर्देश, स्थापना-कथा आणि फलश्रुती—यांद्वारे भक्ती व तीर्थयात्रेचा मार्ग सूचित केला आहे।
Verse 1
ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि लिंगं त्रैलोक्यविश्रुतम् । गंगेश्वरेति विख्यातं संगमेश्वरपश्चिमे
ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी, मग त्रैलोक्यात विख्यात त्या लिंगाकडे जा; संगमेश्वराच्या पश्चिमेस ‘गंगेश्वर’ म्हणून ते प्रसिद्ध आहे।
Verse 2
यदा गंगा समाहूता विष्णुना प्रभविष्णुना । अन्तकालेऽभिषेकार्थं स्वकायस्य वरानने
हे वरानने देवी, जेव्हा सर्वव्यापी प्रभु विष्णूंनी अंतकाळी आपल्या दिव्य देहाच्या अभिषेकासाठी गंगेला बोलाविले।
Verse 3
ततो दृष्ट्वा तु तत्क्षेत्रं पुण्यं ह्यृषिनिषेवितम् । सर्वत्र व्यापितं लिंगैराश्रमैश्च तपस्विनाम्
मग तिने ते पुण्य क्षेत्र पाहिले, जे ऋषींनी सेविलेले होते; सर्वत्र शिवलिंगांनी व तपस्व्यांच्या आश्रमांनी ते व्यापलेले दिसले।
Verse 4
ततो गंगासरिच्छ्रेष्ठा पूर्वसागरगामिनी । स्थापयामास तल्लिंगं शिवभक्तिपरायणा
मग पूर्वसागराकडे वाहणारी नद्यांतील श्रेष्ठ गंगा, शिवभक्तीत परायण होऊन, त्या लिंगाची स्थापना करू लागली।
Verse 5
तं दृष्ट्वा तु वरारोहे गंगास्नानफलं लभेत् । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
हे वरारोहे, त्याचे केवळ दर्शन घेतल्याने गंगास्नानाचे फळ मिळते; मनुष्याला सहस्र अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य प्राप्त होते।
Verse 250
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये गंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम पञ्चाशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एक्याऐंशी-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात ‘गंगेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नावाचा पाचाशदुत्तर द्विशततम (२५० वा) अध्याय समाप्त झाला।