Adhyaya 35

Verse 1

देव्युवाच । भगवन्भार्गवे वंशे यस्त्वौर्वः कथितस्त्वया । वैवस्वतेंऽतरे चास्मिंस्तस्योत्पत्तिं वद प्रभो

देवी म्हणाली— हे भगवन्! आपण भार्गव वंशातील और्व याचे वर्णन केलेत, आणि या वैवस्वत मन्वंतरातही; हे प्रभो, त्याची उत्पत्तीची कथा मला सांगा।

Verse 2

ईश्वर उवाच । ब्राह्मणा निहता ये तु क्षत्रियैर्वित्तकारणात् । क्षयं नीतास्तु ते सर्वे सपुत्राश्च सगर्भतः

ईश्वर म्हणाले— धनासाठी क्षत्रियांनी जे ब्राह्मण मारले, ते सर्व पुत्रांसह, गर्भस्थ संततीसहही, पूर्णतः क्षयास नेले गेले।

Verse 3

म्रियमाणेषु सर्वेषु एका स्त्री समतिष्ठत । तया तु रक्षितो गर्भ ऊर्वोर्देशे निधाय च

सर्वजण मरत असताना एक स्त्री धैर्याने उभी राहिली। तिने गर्भाचे रक्षण करून तो आपल्या ऊरूच्या प्रदेशात ठेवून लपविला।

Verse 4

अन्यासां चैव नारीणां सर्वासामपि भामिनि । गर्भानि पातितास्तैस्तु द्रव्यार्थं क्षत्रियाधमैः

हे सुंदरी! इतर सर्व स्त्रियांचेही गर्भ त्या अधम क्षत्रियांनी धनलुटीसाठी पाडून टाकले।

Verse 5

कालांतरे ततो भित्त्वा कुरुदेशं महाप्रभः । निर्गतोत्तंभितशिरा ज्वलदास्योतिभीषणः

काही काळानंतर तो महाप्रभू कुरुदेश फोडून बाहेर आला. तो मस्तक उंचावून उभा होता, त्याचे मुख ज्वालामय होते आणि तो अत्यंत भयानक दिसत होता।

Verse 6

तद्वैरं हृदि चाधाय ददाह वसुधातलम् । उत्पाद्य वह्निं तपसा रौद्रमौर्वं जलाशनम्

ते वैर हृदयात धारण करून त्याने वसुधातल जाळून टाकले। तपस्येने त्याने और्वाचा रौद्र अग्नी उत्पन्न केला—जो जलालाही भक्षण करणारा होता।

Verse 7

तमिन्द्रः प्लावयामास वृष्ट्यौघैर्वरवर्णिनि । न शशाक यदा नेतुं तदा स यतवाक्स्थितः

हे वरवर्णिनी! इंद्राने पावसाच्या प्रचंड धारांनी त्याला बुडवून टाकण्याचा प्रयत्न केला. पण जेव्हा तो त्याला आवरू शकला नाही, तेव्हा तो विवश होऊन वाणी संयमित करून स्थिर उभा राहिला।

Verse 8

ततो देवाः सगंधर्वा ब्रह्माणं शरणं गताः । अभवन्भयसंत्रस्ताः सर्वे प्रांजलयः स्थिताः

मग देव गंधर्वांसह ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले। भयाने व्याकुळ होऊन ते सर्वजण हात जोडून नम्रतेने उभे राहिले।

Verse 10

देवा ऊचुः । भगवन्भार्गवे वंशे जातः कोऽपि महाद्युतिः । अग्निरूपेण सर्वं स ददाह वसुधातलम् । कृतो यत्नः पुराऽस्माभिस्तद्विनाशाय सत्तम । जलेन वृद्धिमायाति ततो नो भयमागतम्

देव म्हणाले— हे भगवन्! भार्गव वंशात एक महातेजस्वी उत्पन्न झाला आहे. तो अग्निरूपाने सर्व वसुधातल दहन करीत आहे. हे सत्तम! पूर्वी आम्ही त्याचा विनाश करण्याचा प्रयत्न केला; पण तो जलामुळे अधिकच वाढतो, म्हणून आम्हांला भय आले आहे।

Verse 11

विनष्टे भूतले देव अग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । उच्छिद्यते ततोऽस्माकं नाशो नूनं भविष्यति

हे देव! भूतल नष्ट झाले तर अग्निष्टोमादी यज्ञकर्मेही उच्छिन्न होतील. ती तुटली तर आमचा नाश निश्चयच होईल।

Verse 12

तस्माद्यत्नं कुरु विभो त्रैलोक्यहितकाम्यया

म्हणून हे विभो, त्रैलोक्याच्या हिताची इच्छा धरून तू प्रयत्न कर।

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं भार्गवैश्च मह र्षिभिः । आगत्य चाब्रवीदौर्वं किमर्थं दहसि क्षितिम्

मग ब्रह्मा देवांसह व भार्गव महर्षींसह येऊन और्वाला म्हणाला—“तू कोणत्या कारणाने पृथ्वी जाळतोस?”

Verse 14

विरामः क्रियतां सद्यो ममार्थं च द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम, माझ्यासाठीही त्वरित विराम करावा।

Verse 15

और्व उवाच । एष एव निवृत्तोऽहं तव वाक्येन सत्तम । एष वह्निर्मयोत्सृष्टः स विभो तव शासनात्

और्व म्हणाला—“हे सत्तम, तुझ्या वचनानेच मी निवृत्त झालो आहे. माझ्याकडून सोडलेला हा अग्नी, हे विभो, तुझ्या आज्ञेनुसारच वागेल.”

Verse 16

यथा गच्छेत्समुद्रांतं तथा नीतिर्विधीय ताम्

अशी व्यवस्था करावी की तो (अग्नी) समुद्राच्या टोकापर्यंत जाईल; त्याप्रमाणेच नीति ठरवावी।

Verse 17

समाहूय ततो देवीं स्वां सुतां पद्मसंभवः । उवाच पुत्रि गच्छ त्वं गृहीत्वाग्निं महोदधिम् । मद्वाक्यं नान्यथा कार्यं गच्छ शीघ्रं महाप्रभे

तेव्हा पद्मसंभव ब्रह्मदेवाने देवी—आपली कन्या—हिला बोलावून म्हटले: “पुत्री, ही अग्नी घेऊन महोदधीपाशी जा. माझे वचन अन्यथा करू नकोस. लवकर जा, हे महातेजस्विनी।”

Verse 18

सरस्वत्युवाच । एषास्मि प्रस्थिता देव तव वाक्यादसंशयम् । इत्युक्ते साधु साध्वीति ब्रह्मणा समुदाहृता

सरस्वती म्हणाली: “हे देव, तुमच्या वचनाप्रमाणे मी निःसंशय प्रस्थान करते.” असे म्हणताच ब्रह्मदेवाने तिला पुन्हा पुन्हा गौरविले: “साधु, साधु—हे साध्वी!”

Verse 19

ततोभिमंत्रितं वह्निं क्षिप्त्वा कुंभे हिरण्मये । प्रायच्छत सरस्वत्यै स्वयं ब्रह्मा पितामहः । आशिषो विविधा दत्त्वा प्रोवाचेदं पुनः पुनः

त्यानंतर पितामह ब्रह्मदेवाने स्वतः मंत्रांनी संस्कारित केलेला अग्नी सुवर्णकुंभात ठेवून सरस्वतीला अर्पण केला. विविध आशीर्वाद देऊन तोच उपदेश तो पुन्हा पुन्हा बोलला।

Verse 20

गच्छ पुत्रि न संतापस्त्वया कार्यः कथंचन । अरिष्टं व्रज पंथानं मा संतु परिपन्थिनः

“जा, पुत्री; तुला कशाचाही संताप करू नये. अरिष्ट, निर्विघ्न मार्गाने जा; तुझ्या वाटेत कोणी अडथळा वा वैरी नसो.”

Verse 21

ईश्वर उवाच । एवमुक्ता तदा तेन ब्रह्मणा च सरस्वती । हिमवंतं गिरिं प्राप्य पिप्पलादाश्रमात्तदा

ईश्वर म्हणाले: ब्रह्मदेवाने असे सांगितल्यावर सरस्वती तेव्हा हिमवंत पर्वतावर पोहोचली आणि पिप्पलादांच्या आश्रमात गेली।

Verse 22

उद्भूता सा तदा देवी अधस्ताद्वृक्षमूलतः । तत्कोटर कुटीकोटिप्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

तेव्हा ती देवी वृक्षाच्या मुळाखालून प्रकट झाली; तेथे असंख्य द्विज ऋषी कोटरांत व असंख्य पर्णकुटींमध्ये तपासाठी प्रविष्ट झाले होते।

Verse 23

श्रूयन्ते वेदनिर्घोषा सरसारक्तचेतसाम् । विष्णुरास्ते तत्र देवो देवानां प्रवरो गुरुः

साररसात अनुरक्त चित्त असलेल्या जनांचे वेदघोष तेथे ऐकू येतात; त्याच स्थानी देवांतील श्रेष्ठ, पूज्य गुरु भगवान विष्णू वास करतात।

Verse 24

तस्मात्स्थानात्ततो देवी प्रतीच्यभिमुखं ययौ । अन्तर्द्धानेन सा प्राप्ता केदारं हिममध्यगम्

त्या स्थानाहून देवी पश्चिमाभिमुख झाली; अंतर्धानाच्या रहस्याने ती हिममध्यस्थ केदारास पोहोचली।

Verse 25

तत्संप्लाव्य गिरेः शृंगं केदारस्य पुरः स्थिता । तेनाग्निना करस्थेन दह्यमाना सरस्वती

गिरीशिखर आप्लावित करून ती केदारासमोर उभी राहिली; हातात धारण केलेल्या त्या अग्नीने सरस्वती दग्ध होत होती।

Verse 26

भूमिं विदार्य तस्याधः प्रविष्टा गजगामिनी । तदंतर्द्धानमार्गेण प्रवृत्ता पश्चिमामुखी

भूमी विदीर्ण करून गजगामिनी देवी तिच्या खाली प्रविष्ट झाली; मग त्या अंतर्धानमार्गाने ती पश्चिमाभिमुख पुढे निघाली।

Verse 27

पापभूमिमतिक्रम्य भूमिं भित्त्वा विनि गता । तत्र कूपः समभवन्नाम्ना गन्धर्वसंज्ञितः

ती पापमय भूमी ओलांडून, भूमी भेदून बाहेर प्रकट झाली. तेथे ‘गंधर्व’ नावाने प्रसिद्ध असा एक कूप उत्पन्न झाला.

Verse 28

तस्मात्कूपात्पुनर्दृश्या सा बभूव महानदी । मतिः स्मृतिस्तथा प्रज्ञा मेधा बुद्धिर्गिराधरा

त्या कूपातून ती पुन्हा दृष्टिगोचर होऊन महानदीरूपाने प्रकट झाली. ती मती, स्मृती, प्रज्ञा, मेधा व बुद्धी—धराधरा—या नामांनी स्तुत्य आहे.

Verse 29

उपासिकाः सरस्वत्याः षडेताः प्रस्थितास्तदा । पुनः प्रवृत्ता सा तस्मादुद्भेदात्पश्चिमामुखी

तेव्हा सरस्वतीच्या सहा उपासिका पुढे निघाल्या. त्या उद्भेदनस्थळापासून ती धारा पुन्हा प्रवाहित होऊन पश्चिमाभिमुख झाली.

Verse 30

भूतीश्वरं समायाता सिद्धो यत्र महामुनिः । भूतीश्वरे समीपस्थं तत्र प्राप्ता मनोरमम्

ती भूतीश्वरास आली, जिथे एक महामुनी सिद्ध झाले होते. भूतीश्वराच्या समीप तिला एक मनोहर व मंगल स्थान प्राप्त झाले.

Verse 31

तस्य दक्षिणदिक्संस्थं रुद्रकोट्युपलक्षितम् । श्रीकंठ देशं विख्यातं गता सर्वौषधीयुतम्

त्या स्थळाच्या दक्षिणेस ‘रुद्रकोटी’ने अलंकृत, ‘श्रीकंठ’ नावाचा विख्यात देश तिने गाठला; तो सर्व औषधींनी परिपूर्ण होता.

Verse 32

तस्मात्पुण्यतमाद्देशाच्छ्रीकण्ठात्सा मनस्विनी । संप्राप्ता वह्निना सार्द्धं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

त्या परम पुण्य देश श्रीकण्ठाहून मनस्विनी सरस्वती वह्निसह कुरुक्षेत्रास येऊन पोहोचली।

Verse 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

पुन्हा त्या कुरुक्षेत्रातून ती विराटनगराच्या जवळ, अंतर्धानानंतर मनोहर रूपाने प्रकट झाली; जिथे गोपायन पर्वत आहे तिथेच ती पुन्हा उद्गत झाली।

Verse 34

गोपायिता केशवेन यत्र ते पाण्डुनन्दनाः । कुर्वंतः स्वानि कर्माणि न कैश्चिदुपलक्षिता

जिथे केशवाने त्या पांडुनंदनांचे रक्षण केले; ते आपापली कर्मे करीत असूनही कोणालाही ओळखू आले नाहीत।

Verse 35

तत्र कुंडे स्थिता देवी महापातकनाशिनी । पुन र्गोपायनाद्देवी क्षेत्रं प्राप्तातिशोभनम्

तेथे त्या कुंडात महापातकनाशिनी देवी निवास करून राहिली; नंतर गोपायनाहून देवी अत्यंत शोभन क्षेत्रात पोहोचली।

Verse 36

खर्जुरीवनमापन्ना नन्दानाम्नीति तत्र सा । सरस्वती पुनस्तस्माद्वनात्खर्जूरसंज्ञितात्

ती खर्जुरीवनात प्रविष्ट झाली; तेथे ती ‘नंदा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली; नंतर सरस्वती त्या ‘खर्जूर’ नामक वनातून पुन्हा पुढे निघाली।

Verse 37

मेरुपादं समासाद्य मार्कंडाश्रममागता । यत्र मार्कंडकं तीर्थं मेरुपादे समाश्रितम्

मेरुपादास येऊन ती मार्कंड ऋषींच्या आश्रमास आली; जिथे मेरुपादावर प्रतिष्ठित ‘मार्कंडक तीर्थ’ वसले आहे.

Verse 38

सरस्वती पुनस्तस्मादर्बुदारण्यमाश्रिता । गता वटवनं रम्यं मार्कंडेयाश्रमाच्छुभात्

त्यानंतर सरस्वती तेथून निघून अर्बुद अरण्यात आश्रयास गेली; शुभ मार्कंडेय आश्रमातून रम्य वटवनास पोहोचली.

Verse 39

तपस्तप्तं पुरा यत्र वसिष्ठेन समाश्रितात् । तस्माद्वटवनात्पुण्यादुदुम्बरवनं गता । मेरुपादे च तत्रैव तण्डिर्यत्रा तपत्तपः

जिथे प्राचीनकाळी आश्रय घेऊन वसिष्ठांनी तप केले, त्या पुण्य वटवनातून ती उदुंबरवनास गेली. आणि त्याच मेरुपादावर तंडीने जिथे तप केले तोही स्थान आहे.

Verse 40

ऊदुंबरवनात्तस्मात्पुनर्देवी सरस्वती । अन्तर्द्धानेन शिखरमन्यत्प्राप्ता महानदी

त्या उदुंबरवनातून देवी सरस्वती पुन्हा अंतर्धान पावून, महानदीरूपाने पुढे सरकत, दुसऱ्या शिखरास पोहोचली.

Verse 41

मेरुपादं तु सुमहत्सुरसिद्धनिषेवितम् । भिन्नांजनचयाकारं गोलांगूलमिति स्मृतम्

तो मेरुपाद अत्यंत विशाल असून देव व सिद्धांनी सेवित आहे; तो फुटलेल्या अंजन-शिलाखंडांच्या राशीसारखा दिसतो आणि ‘गोलांगूल’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.

Verse 42

स्थानं मनोरमं तस्मादुद्गता सा सुमध्यमा । वंशस्तंबात्सुविपुला प्रवृत्ता दक्षिणामुखी

त्या मनोहर स्थानी सुमध्यमा देवी प्रकट झाली। बांबूच्या ठोंब्यातून अतिविशाल प्रवाहाने निघून ती दक्षिणाभिमुख वाहू लागली।

Verse 43

तत्रोद्गमवटस्तस्यास्तत्समाख्यो व्यवस्थितः । ततः प्रभृति सा देवी सुप्रभं प्रकटा स्थिता

तेथे तिच्या उद्गमानामाने ‘उद्गमवट’ असा वटवृक्ष उभा आहे. त्या काळापासून ती देवी सुप्रभेत प्रकट स्वरूपाने विराजमान राहिली.

Verse 44

अंतर्द्धानं परित्यज्य प्राणिनामनुकम्पया । तस्यास्तटेषु रम्येषु संति तीर्थानि कोटिशः

प्राणिमात्रावर दयेमुळे तिने अंतर्धान सोडले. तिच्या रम्य तीरांवर कोट्यवधी तीर्थे विद्यमान आहेत.

Verse 45

तेषु तीर्थेषु सर्वेषु धर्महेतुः सरस्वती । रुद्रावतार मार्गेऽस्मिन्प्रवरं प्रथमं स्मृतम्

त्या सर्व तीर्थांमध्ये सरस्वती हीच धर्माची हेतु आहे. रुद्रावतारांच्या या मार्गात ती श्रेष्ठ व प्रथम म्हणून स्मरली जाते.

Verse 46

तरत्तरंगनामाढ्यं काकतीर्थं महाप्रभम् । तत्र तीर्थं पुनस्त्वन्यत्तीर्थं धारेश्वरं स्मृतम्

‘तरत्तरंग’ या नावाने प्रसिद्ध काकतीर्थ अत्यंत तेजस्वी आहे. तेथेच पुन्हा एक अन्य तीर्थ आहे, जे धारेश्वर-तीर्थ म्हणून स्मरले जाते.

Verse 47

धारेश्वरात्पुनश्चान्यद्गंगोद्भेदमिति स्मृतम् । सारस्वतं तथा गांगं यत्रैकं संस्थितं जलम् । तस्मादन्यत्परं तीर्थं पुंडरीकं ततः परम्

धारेश्वरापासून पुढे पुन्हा ‘गंगोद्भेद’ नावाचे दुसरे स्थान सांगितले आहे, जिथे सरस्वती व गंगेचे जल एकरूप होऊन एकत्र स्थित आहे. त्याहूनही परे परम तीर्थ ‘पुंडरीक’ आहे, आणि त्यापुढेही (अन्य) तीर्थ आहे.

Verse 48

मातृतीर्थं महापुण्यं सर्वातंकहरं परम् । मातृतीर्थात्पुनस्तस्मान्नातिदूरे व्यवस्थितम्

मातृतीर्थ महापुण्यकारक व सर्व प्रकारच्या संकटांचा परम नाश करणारे आहे. आणि त्या मातृतीर्थापासून फार दूर नाही, आणखी एक पवित्र स्थान स्थित आहे.

Verse 49

तीर्थं त्वनरकंनाम नरकार्ति भयापहम् । ततस्तस्मादनरकात्तीर्थमन्यत्पुनः स्थितम्

‘अनरक’ नावाचे एक तीर्थ आहे, जे नरकाची पीडा व भय दूर करते. आणि त्या अनरक-तीर्थापासून पुढे पुन्हा दुसरे एक तीर्थ स्थित आहे.

Verse 50

संगमेश्वरनामाढ्यं प्रसिद्धं तन्महीतले । ततस्तस्मात्पुनश्चान्यत्तीर्थं कोटीश्वराह्वयम्

पृथ्वीवर ‘संगमेश्वर’ नावाने ते पवित्र स्थान प्रसिद्ध आहे. तेथून पुढे पुन्हा ‘कोटीश्वर’ नावाचे दुसरे तीर्थ आहे.

Verse 51

ततस्तस्मान्महादेवि शंभुकुण्डेश्वरं स्मृतम् । तीर्थे सरस्वतीतीरे तस्मिन्सिद्धेश्वरं स्मृतम्

त्यानंतर, हे महादेवी, तेथून ‘शंभुकुंडेश्वर’ असे स्मरण केले जाते. आणि त्या तीर्थात सरस्वतीच्या तीरावर ‘सिद्धेश्वर’ असेही स्मरण होते.

Verse 52

सिद्धेश्वरात्पुनस्तस्मात्प्रवृत्ता पश्चिमामुखी । पश्चिमं सागरं गंतुं सखीं स्मृत्वा रुरोद सा

मग ती सिद्धेश्वराहून पुन्हा निघून पश्चिमाभिमुख झाली। पश्चिम समुद्राकडे जाण्याची इच्छा धरून सखीचे स्मरण होताच ती रडू लागली।

Verse 53

स्थित्वा पूर्वमुखा देवी हा गंगेति विना त्वया । एकाकिनी मंदभाग्या क्व गमिष्याम्यबांधवा

देवी पूर्वाभिमुख होऊन म्हणाली—‘हा गंगे! तुझ्याविना मी एकटी, मंदभाग्य; बांधवाविना कुठे जाऊ?’

Verse 54

तां विज्ञाय ततो गंगा रुदतीं शोककर्शिताम् । शीघ्रं स्वर्गात्समायाता तीर्थानां कोटिभिः सह

तिला ओळखून—जी रडत होती व शोकाने कृश झाली होती—गंगा त्वरेने स्वर्गातून आली, कोट्यवधी तीर्थांसह।

Verse 55

ततो दुःखं परित्यज्य तत्र प्राची सरस्वती । सर्वदेवगुणैयुक्ता एवं तत्र स्थिताऽभवत्

मग दुःख टाकून, पूर्ववाहिनी सरस्वती तेथेच स्थिर झाली—सर्व देवगुणांनी युक्त होऊन; अशा रीतीने ती तेथे राहिली.

Verse 56

तत्र सिद्धवटंनाम तीर्थं पैतामहं स्मृतम् । वटेश्वरस्य पुरतः सर्वपापक्षयंकरम्

तेथे ‘सिद्धवट’ नावाचे तीर्थ आहे, जे ‘पैतामह’ (पितामह ब्रह्माचे) म्हणून प्रसिद्ध आहे। वटेश्वराच्या समोर असलेले हे तीर्थ सर्व पापांचा क्षय करते.

Verse 57

त्रिकालं यत्र रुद्रस्तु समागत्य व्यवस्थितः । तन्महालयमित्युक्तं स्थानं तस्य महात्मनः

ज्या ठिकाणी महात्मा रुद्र त्रिकाळी येऊन नित्य स्थिर विराजमान होतात, ते स्थान त्या महात्म्याचे ‘महालय’—महान निवास—म्हणून ओळखले जाते।

Verse 58

पिंडतारकमित्येतत्प्राचीनं तीर्थमुत्तमम् । कुम्भकुक्षिगिरिस्थं तत्पित्र्ये कर्मणि सिद्धिदम्

हे प्राचीन व उत्तम तीर्थ ‘पिंडतारक’ म्हणून प्रसिद्ध आहे। कुम्भकुक्षि गिरिवर स्थित हे पितृकर्मात, विशेषतः पिंडदानात, सिद्धी देणारे आहे।

Verse 59

प्राचीनेश्वरदेवस्य पुरोभूतं प्रति ष्ठितम् । प्राची सरस्वती यत्र तत्र किं मृग्यते परम्

प्राचीनेश्वर देवाच्या समोर जिथे पूर्वाभिमुख सरस्वती विराजते, त्या स्थानापलीकडे मग कोणते परमार्थ साध्य शोधावे?

Verse 60

निवृत्ते भारते युद्धे तत्र तीर्थे किरीटिना । प्रायश्चित्तं पुरा चीर्णं विष्णुना प्रेरिता त्मना

भारतयुद्ध संपल्यावर, त्या तीर्थस्थानी किरीटधारी (अर्जुन) याने विष्णूच्या अंतःप्रेरणेने पूर्वी प्रायश्चित्त केले होते।

Verse 61

तेन तस्माद्विनिर्मुक्तः पातकात्पूर्वसंचितात् । नरतीर्थं ततः ख्यातं तत्र पापभयापहम्

त्या प्रायश्चित्तामुळे तो पूर्वसंचित पातकांपासून मुक्त झाला. म्हणून ते स्थान ‘नरतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले, जे पापजन्य भय दूर करते।

Verse 62

नरतीर्थादन्यतीर्थं पुंडरीकमिति स्मृतम् । अर्जुनेन सहागत्य यत्र स्नातो हरिः प्रिये

नरतीर्थापलीकडे पुण्डरीक नावाचे दुसरे तीर्थ प्रसिद्ध आहे। हे प्रिये, तेथे अर्जुनासह येऊन भगवान हरि यांनी स्नान केले.

Verse 63

प्राचीनेशात्परं तीर्थं वालखिल्येश्वरं महत् । तत्र तस्मान्महातीर्थात्तीर्थमन्यन्महो दयम्

प्राचीनेशापुढे वालखिल्येश्वर नावाचे महान तीर्थ आहे. त्या महातीर्थानंतर आणखी एक अत्यंत मंगल तीर्थ आहे.

Verse 64

गंगासमागमंनाम तीर्थमन्यन्महोदयम् । तत्रालोक्य पुनर्देवीं दीनास्यां दीनमानसाम्

गंगासमागम नावाचे आणखी एक अत्यंत शुभ तीर्थ आहे. तेथे पुन्हा देवीला पाहून—जिचा चेहरा उदास व मन खिन्न होते—

Verse 65

ब्रह्मासृजत्सखीं तस्याः कपिलां विपुलेक्षणाम् । हरिणीं हरिरप्याशु वज्रिणीमपि देवराट् । न्यंकुं विनोदनार्थं च सरस्वत्या ददौ हरः

ब्रह्माने तिच्यासाठी विशाल-नेत्रांची कपिला नावाची सखी निर्माण केली. हरिनेही त्वरेने हरिणी नावाची सखी घडविली; आणि देवराज इंद्राने वज्रिणीही उत्पन्न केली. तसेच हराने सरस्वतीला विनोदासाठी न्यंकु दिला.

Verse 66

ततः प्रहृष्टा सा देवी देवादेशात्सरस्वती । तस्माद्गन्तुं समारब्धा प्राचीना पापनाशिनी

तेव्हा देवांच्या आज्ञेने ती देवी सरस्वती आनंदित झाली आणि तेथून प्रस्थानास आरंभ केला—ती प्राचीन, पापनाशिनी आहे.

Verse 67

ईश्वर उवाच । दक्षिणां दिशमास्थाय पुनः पश्चान्मुखी तदा । सरस्वती महादेवी वडवानलधारिणी । तदुत्तरे तटे तीर्थमेकद्वारमिति स्मृतम्

ईश्वर म्हणाले—दक्षिण दिशेस जाऊन वडवानलधारिणी महादेवी सरस्वती पुन्हा पश्चिमाभिमुख झाली. तिच्या उत्तरेकाठी ‘एकद्वार’ नावाचे तीर्थ प्रसिद्ध आहे.

Verse 68

एकद्वारेण यत्सेना स्वर्गं प्राप्ता ततो वरात् । तस्मात्तीर्थात्पुनश्चान्यत्तीर्थं यत्र गुहेश्वरः

‘एकद्वार’ या तीर्थद्वाराने ती सेना वरदानामुळे स्वर्गास पोहोचली. त्या तीर्थापासून पुढे पुन्हा दुसऱ्या तीर्थास जावे, जिथे गुहेश्वर विराजमान आहेत.

Verse 69

गुहेन स्थापितः पूर्वं यत्र देवो महेश्वरः । गुहेश्वरान्नातिदूरे वटेश्वरमिति स्मृतम्

जिथे पूर्वी गुहाने देव महेश्वराची स्थापना केली, तेच गुहेश्वर. गुहेश्वरापासून फार दूर नाही ‘वटेश्वर’ असे स्मरणीय स्थान आहे.

Verse 70

दिव्यं सरस्वतीतीरे व्यासेनाराधितं पुरा । आमर्द्दकी नदी यत्र सरस्वत्या सहैकताम्

सरस्वतीच्या तीरावर एक दिव्य तीर्थ आहे, ज्याची प्राचीनकाळी व्यासांनी आराधना केली—जिथे आमर्दकी नदी सरस्वतीशी एकरूप होते.

Verse 71

संप्राप्ता तन्महातीर्थं फलदं सर्वदेहिनाम् । आमर्दकी संगमं तं नापुण्यो वेद कश्चन । संगमेश्वरनामेति तत्र लिंगं प्रतिष्ठितम्

त्या महातीर्थास पोहोचल्यावर ते सर्व देहधारकांना फल देणारे ठरते. आमर्दकीचा तो संगम पुण्यहीन कोणालाही कळत नाही. तेथे ‘संगमेश्वर’ नावाचे लिंग प्रतिष्ठित आहे.

Verse 72

मुण्डीश्वरेति च तथा प्रसिद्धिमगमत्क्षितौ । मुंडीश्वरसमीपस्थं सरस्वत्यां महोदयम्

हे स्थान पृथ्वीवर ‘मुण्डीश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. मुण्डीश्वराच्या समीप सरस्वतीतीरी ‘महोदय’ नावाचे तीर्थ आहे.

Verse 73

नाम्ना यत्प्राङ्मुखं तीर्थं सरस्वत्यास्तटे स्थितम् । मांडव्येश्वरनाम्ना वै यत्रेशः संप्रतिष्ठितः

सरस्वतीच्या तटावर ‘प्राङ्मुख’ नावाचे तीर्थ आहे. तेथे ईश्वर ‘मांडव्येश्वर’ या नावाने प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 74

पीलुकर्णिकसंज्ञं तु तीर्थमन्यत्पुनस्ततः । सरस्वतीतीरगतमृषिणा सेवितं महत्

तेथून पुढे ‘पीलुकर्णिका’ नावाचे आणखी एक तीर्थ आहे. ते सरस्वतीतीरी स्थित, महान व ऋषींनी सेविलेले आहे.

Verse 75

तस्मादन्यत्सरस्वत्यां तीर्थं द्वारवती स्मृतम् । तीर्थानां प्रवरं देवि यत्र संनिहितो हरिः

तेथून सरस्वतीवर ‘द्वारवती’ नावाचे दुसरे तीर्थ स्मरणीय आहे. हे देवि, तीर्थांमध्ये ते श्रेष्ठ आहे, कारण तेथे हरि सन्निहित आहेत.

Verse 76

ततस्तस्य समीपस्थं तीर्थं गोवत्ससंज्ञितम् । यत्रावतीर्य गोवत्सस्वरूपेणांबिकापतिः

त्या (द्वारवतीच्या) समीप ‘गोवत्स’ नावाचे तीर्थ आहे, जिथे अंबिकापती गोवत्सस्वरूप धारण करून अवतीर्ण झाले.

Verse 77

स्वयं भूलिंगरूपेण संस्थितस्तेजसां निधिः । गोवत्सान्नैरृते भागे दृश्यते लोहयष्टिका

तेथे तेजाचा निधी स्वयं भू-लिंगरूपाने स्थित आहे। गोवत्साच्या नैऋत्य भागात लोखंडी यष्टी (चिन्ह) दिसते.

Verse 78

स्वयंभूलिंगरूपेण रुद्रस्तत्र स्वयं स्थितः । एकविंशति वारस्य भक्त्या पिंडस्य यत्फलम्

तेथे रुद्र स्वयं स्वयंभू लिंगरूपाने विराजमान आहेत. एकवीस दिवस भक्तीने पिंडदान केल्याचे जे फळ—

Verse 79

गंगायां प्राप्यते पुंसां श्राद्धेनैकेन तत्र तत् । ततस्तस्मान्महातीर्थाद्बालक्रीडनकी यथा

तेच पुण्य पुरुषांना गंगेत तेथे एकाच श्राद्धाने मिळते. आणि त्या महातीर्थापासून पुढे ती खेळणाऱ्या बालिकेसारखी (पुढे गेली).

Verse 80

सखीभिः सहिता तत्र क्रीडताऽसौ यथेच्छया । आनुलोम्यविलोम्येन दक्षिणेनोत्तरेण च

तेथे सख्यांसह ती इच्छेप्रमाणे क्रीडा करीत होती—कधी प्रवाहाबरोबर, कधी प्रवाहाविरुद्ध, कधी दक्षिणेकडे तर कधी उत्तरेकडे.

Verse 81

रुल्लं प्राप्य पुनर्देवी समुद्भूता मनोरमा । रुल्लं नाम पुरं यत्र सृष्टं देवेन शंभुना

रुल्ला येथे पुन्हा पोहोचून ती मनोहर देवी तेथे प्रकट झाली. जिथे शंभु देवाने ‘रुल्ला’ नावाचे नगर निर्माण केले आहे.

Verse 82

सह देवैस्तु पार्वत्या धारायंत्रप्रयोगकैः । एकं वर्षसहस्रं तु शंभुना तत्र रुल्लितम्

तेथे देवांसह व पार्वतीसहित, जलयंत्रांच्या प्रयोगाने शंभूंनी त्या स्थळास पूर्ण एक सहस्र वर्षे ‘रुल्लित’ केले।

Verse 83

रुल्लं तत्र ह्रदं नाम सरस्वत्यां महोदयम् । साक्षात्तत्र महादेव आनंदेश्वरसंज्ञितः

तेथे सरस्वतीच्या तीरावर ‘रुल्ल’ नावाचा ह्रद आहे, जो महान व मंगलमय तीर्थ आहे; तेथेच साक्षात् महादेव ‘आनंदेश्वर’ या नावाने विराजमान आहेत।

Verse 84

पश्चिमेन स्थितं तत्र शम्भोरायतनस्य तु । स मेरोर्दक्षिणे पादे नखस्तु परिकीर्तितः

तेथे शंभूच्या आयतनाच्या पश्चिमेस जे स्थित आहे, ते मेरूच्या दक्षिण पायावरील ‘नख’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 85

पश्यंति ये नराः सम्यक्तेऽपि पापविवर्जिताः । अश्वमेधसहस्रस्य प्राप्नुवंति फलं ध्रुवम्

जे नर ते सम्यक् रीतीने पाहतात, ते पापरहित होऊन निश्चयाने सहस्र अश्वमेधयज्ञाचे फळ प्राप्त करतात।

Verse 86

परतस्तस्य कूष्मांडमुनेस्तत्राश्रमं महत् । कूष्मांडेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्

त्यापुढे कूष्मांड मुनींचा महान आश्रम आहे; ‘कूष्मांडेश्वर’ नावाचे ते तीर्थ त्रैलोक्यात विख्यात आहे।

Verse 87

कोल्लादेवी स्थिता तत्र सर्वपापभयापहा । अन्तर्द्धानेन तां कोल्लां संप्राप्ता सा महानदी

तेथे कोल्ला देवी विराजमान आहे, जी सर्व पाप व भय हरते. अंतर्धान होऊन ती महानदी त्या कोल्ला-धामास प्राप्त झाली.

Verse 88

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा संप्राप्ता तु मनोरमम् । सानुं मदनसंज्ञं तु क्षेत्रं सिद्धनिषेवितम्

मग ती पुन्हा अंतर्धान होऊन मनोहर स्थानी आली—‘मदन’ नावाच्या सानूवर—जे सिद्धांनी सेविलेले पवित्र क्षेत्र आहे.

Verse 89

ततोऽप्यंतर्हिता भूत्वा पुनः प्राप्ता हिमाचलम् । खादिरामोदनामानं सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलम्

पुन्हा अंतर्धान होऊन ती हिमाचलास आली—‘खादिरामोद’ नावाच्या स्थानी—जे सर्व ऋतूंतील पुष्पांनी उजळलेले होते.

Verse 90

तत्रारुह्य विलोक्याथ ददर्श सुमनोरमम । क्षारोदं पश्चिमाशास्थं घनवृंदमिवोन्नतम्

तेथे चढून पाहता तिला अत्यंत मनोहर दृश्य दिसले—पश्चिम दिशेस असलेला क्षारोद, घन मेघसमूहासारखा उंच उठलेला.

Verse 91

एवंविधं च तं तत्र सा विलोक्य महाप्रभा । हर्षात्पंचानना भूत्वा देवकार्यार्थमुद्यता

असा अद्भुत देखावा तेथे पाहून ती महाप्रभा देवी हर्षाने पंचानना झाली आणि देवकार्य साधण्यास उद्यत झाली.

Verse 92

हरिणी वज्रिणी न्यंकुः कपिला च सरस्वती । पंचस्रोताः स्थिता तत्र मुनिनोक्ता सरस्वती

तेथे मुनींनी सांगितलेली सरस्वती पाच प्रवाहांच्या रूपाने स्थित होती—हरिणी, वज्रिणी, न्यंकु, कपिला आणि सरस्वती।

Verse 93

श्रमापनोदं कुर्वाणा मुनीनां यत्र संस्थिता । तत्तत्पादकमित्युक्तं तीर्थं तीर्थार्थिनां नृणाम् । सर्वेषां पातकानां च शोधनं तद्वरानने

जिथे ती मुनींचा श्रम दूर करून स्थित असते, ते तीर्थार्थी लोकांसाठी ‘तत्तत्पादक’ असे तीर्थ म्हटले आहे; हे वरानने, ते सर्व पापांचे शोधन करणारे आहे।

Verse 94

खादिरामोदमासाद्य तत्रस्था वीक्ष्य सागरम् । गन्तुं प्रवृत्ता तं वह्निमादाय सुरसुन्दरि

खादिरामोदास येऊन तेथे उभी राहून तिने सागर पाहिला; मग, हे सुरसुंदरी, तो वह्नी सोबत घेऊन ती पुढे जाण्यास प्रवृत्त झाली।

Verse 95

दग्ध्वा कृतस्मरं देवी पुनरादाय वाडवम् । समुद्रस्य समीपस्था स्थिता हृष्टत नूरुहा

देवीने कृतस्मरास दग्ध करून पुन्हा वाडव-अग्नी धारण केला; समुद्राजवळ, हे तनूरुहा, ती हर्षित होऊन तेथेच स्थित राहिली।

Verse 96

ततः प्रविष्टा सा देवी अगाधे लवणांभसि । वाडवं वह्निमादाय जलमध्ये व्यसर्जयत्

त्यानंतर देवी अगाध खाऱ्या पाण्यात प्रविष्ट झाली; वाडव-अग्नी घेऊन तिने तो समुद्राच्या जलमध्यात विसर्जित केला।

Verse 97

ततस्तस्याः पुनः प्रीतः स्वय मेव हुताशनः । तद्दृष्ट्वा दुष्करं कर्म वचनं चेदमब्रवीत्

त्यानंतर हुताशन (अग्नी) स्वतः पुन्हा तिच्यावर प्रसन्न झाला. तिचे ते दुष्कर कर्म पाहून तो असे वचन बोलला.

Verse 98

परितुष्टोऽस्मि ते भद्रे वरं वरय सुव्रते । तत्ते दास्याम्यहं प्रीतो यद्यपि स्यात्सु दुर्लभम्

हे भद्रे, हे सुव्रते! मी तुझ्यावर पूर्णपणे संतुष्ट आहे. वर माग; मी प्रसन्न होऊन तुला देईन, जरी तो अत्यंत दुर्लभ असला तरी.

Verse 99

ईश्वर उवाच । प्रगृह्य वलयं हस्तादिदं वचनमब्रवीत् । इदं मे वलयं वह्ने वक्त्रे धार्यं सदा त्वया

ईश्वर म्हणाला—त्याच्या हातातून वलय घेऊन तो म्हणाला: ‘हे वह्ने (अग्नी), माझे हे वलय तू आपल्या मुखावर सदैव धारण कर.’

Verse 100

अनेन शक्यते यावत्तावत्तोयं समाहर । न त्वया शोषणीयोऽयं समुदः सरितांपतिः

याने जितके शक्य आहे तितकेच पाणी गोळा कर; नद्यांचा स्वामी हा समुद्र तू शोषून कोरडा करू नकोस.

Verse 101

बाढमित्येव चोक्त्वा स प्रविष्टो निधिमंभसाम् । एवमेषा महादेवि प्रभासे तु सरस्वती । गृहीत्वा वाडवं प्राप्ता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

‘बाढम्’ असे म्हणत तो जलनिधी (समुद्र) मध्ये प्रविष्ट झाला. अशा रीतीने, हे महादेवी, प्रभास येथे सरस्वतीने मनीषींच्या तुष्टीसाठी वाडवाग्नी ग्रहण करून तेथे आगमन केले.

Verse 102

सा विश्रांता कुरुक्षेत्रे भद्रावर्ते च भामिनि । पुष्करे श्रीकला देवी प्रभासे च महानदी

हे भामिनी! ती कुरुक्षेत्रात व भद्रावर्तात विश्रांतीस आली. पुष्कर येथे ती ‘श्रीकला’ देवी आहे आणि प्रभास येथे ती ‘महानदी’ म्हणून विराजते.

Verse 103

देवमातेति सा तत्र संस्थिता लवणोदधौ । अस्मिन्मन्वंतरे देवि आदौ त्रेतायुगे पुरा

तेथे लवणोदधीत ती ‘देवमाता’ या नावाने प्रतिष्ठित झाली. हे देवी! याच मन्वंतरात, प्राचीन काळी त्रेतायुगाच्या आरंभी…

Verse 104

इति वृत्तं सरस्वत्या वाडवाग्नेस्तथाभवत् । मन्वन्तरे व्यतीतेऽस्मिन्भविताऽन्यस्तु वाडवः

अशा प्रकारे सरस्वती व वाडवाग्नी यांचा हा वृत्तांत घडला. हा मन्वंतर संपल्यावर दुसरा वाडवाग्नी उत्पन्न होईल.

Verse 105

ज्वालामुखेति नाम्ना वै रुद्रक्रोधाद्भविष्यति । सरस्वत्यास्तथा नाम ख्यातिं ब्राह्मीति यास्यति

रुद्राच्या क्रोधातून तो ‘ज्वालामुख’ या नावाने उत्पन्न होईल. तसेच सरस्वतीचे नाव ‘ब्राह्मी’ म्हणून प्रसिद्ध होईल.

Verse 106

सरस्वतीति वै लोके वर्तते नाम सांप्रतम् । अतीतं नाम यत्तस्याः कमंडलुभवेति च । रत्नाकरेति सामुद्रं सत्यं नामांतरं पुरा

सध्या लोकांत ती ‘सरस्वती’ या नावाने वर्तते. तिचे पूर्वीचे नाव ‘कमंडलुभवा’ होते, आणि प्राचीन काळी समुद्राशी संबंधित तिचे सत्य नामांतर ‘रत्नाकर’ असे होते.

Verse 107

अस्मिन्मन्वंतरे देवि सागरेति प्रकीर्तितम् । क्षांरोदेति भविष्यं तु नाम देवि प्रकीर्ति तम्

हे देवी! या मन्वंतरात ती ‘सागरा’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. आणि पुढे, हे देवी, तिचे नाव ‘क्षांरोदा’ असे प्रकीर्तित होईल.

Verse 108

एवं जानाति यः कश्चित्स तीर्थफलमश्नुते । स्वर्गनिःश्रेणिसंभूता प्रभासे तु सरस्वती

जो कोणी हे असे जाणतो, तो निश्चयाने तीर्थफळ भोगतो. कारण प्रभासात सरस्वती स्वर्गाकडे नेणारी ‘निःश्रेणी’ (पायरी) म्हणून उद्भवली असे सांगितले आहे.

Verse 109

नापुण्यवद्भिः संप्राप्तुं पुंभिः शक्या महानदी । प्राची सरस्वती देवि सर्वत्र च सुदुर्लभा । विशेषेण कुरुक्षेत्रे प्रभासे पुष्करे तथा

पुण्यहीन पुरुषांना ही महानदी प्राप्त होऊ शकत नाही. हे देवी! प्राची (प्राचीन) सरस्वती सर्वत्रच अत्यंत दुर्लभ आहे—विशेषतः कुरुक्षेत्र, प्रभास आणि पुष्कर येथे.

Verse 110

एवंप्रभावा सा देवी वडवानल धारिणी । अग्नितीर्थसमीपस्था स्थिता देवी सरस्वती

अशी प्रभावशालिनी ती देवी आहे—वडवानल (अंतर्ज्वाला) धारण करणारी. देवी सरस्वती अग्नितीर्थाच्या समीप वास करते.

Verse 111

तामादौ पूजयेद्यस्तु स तीर्थफलमश्नुते । सागरं यच्च तत्तीर्थं पापघ्नं पुण्य वर्द्धनम्

जो प्रथम तिचे पूजन करतो, तो तीर्थयात्रेचे फळ प्राप्त करतो. आणि सागरातील ते तीर्थ पापनाशक व पुण्यवर्धक आहे.

Verse 112

दर्शनादेव तस्यैव महाक्रतुफलं लभेत् । अग्निचित्कपिला सत्री राजा भिक्षुर्महोदधिः

त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी महान् यज्ञाचे फळ मिळते. येथे अग्निचित, कपिला, सत्री, राजा, भिक्षु आणि महोदधी अशी नावे सांगितली आहेत.

Verse 113

दृष्टमात्राः पुनंत्येते तस्मा त्पश्येद्धि भावितः । अग्नितीर्थे नरः स्नात्वा पावके प्रक्षिपेत्ततः । गुग्गुलं भारसहितं सोग्निलोके महीयते

हे केवळ दिसण्यानेच पवित्र करतात; म्हणून भक्तिभावाने त्यांचे दर्शन करावे. अग्नितीर्थात स्नान करून योग्य प्रमाणासहित गुग्गुळ पावकात अर्पण केल्यास तो अग्निलोकी मान पावतो.

Verse 114

एवं संक्षेपतः प्रोक्तो ह्यग्नि तीर्थमहोदयः । सरस्वत्याश्च माहात्म्यं सर्वपातकनाशनम्

अशा रीतीने संक्षेपात अग्नितीर्थाचा महान् महोदय सांगितला, तसेच सर्व पातकांचा नाश करणारे सरस्वतीचे माहात्म्यही सांगितले.

Verse 115

स्नात्वाग्नितीर्थे विधिवत्कंकणं प्रक्षिपेततः । सुवर्णस्य महादेवि यथावित्तानु सारतः

हे महादेवी! अग्नितीर्थात विधिपूर्वक स्नान करून, नंतर आपल्या सामर्थ्यानुसार सुवर्णाचे कंकण अर्पण करावे.

Verse 116

ततः सरस्वतीं पूज्य कपर्दिनमथार्चयेत्

त्यानंतर सरस्वतीची पूजा करून, मग कपर्दिन (शिव) यांचे अर्चन करावे.

Verse 117

ततः केदारनामानं भीमेश्वरमतःपरम् । भैरवेश्वरनामानं चण्डीश्वरमतः परम्

त्यानंतर केदार नामधारी शिवाची पूजा करावी, मग भीमेश्वराची. पुढे भैरवेश्वर नामक शिवाची, आणि त्यानंतर चण्डीश्वराची आराधना करावी.

Verse 118

ततः सोमेश्वरं देवं पूजयेद्विधिवन्नरः । नवग्रहेश्वरानिष्ट्वा रुद्रैकादशकं तथा

त्यानंतर मनुष्याने विधिपूर्वक सोमेश्वर देवाची पूजा करावी. नवग्रहेश्वरांचे यथाविधी पूजन करून, एकादश रुद्रांचीही आराधना करावी.

Verse 119

ततः संपूजयेद्देवं ब्रह्माणं बालरूपिणम् । एवं रौद्री समाख्याता यात्रा पातकनाशिनी

मग बालरूप धारण करणाऱ्या देव ब्रह्म्याची सम्यक पूजा करावी. अशी ‘रौद्री’ नावाची यात्रा पापांचा नाश करणारी आहे.

Verse 121

एवं कृत्वा ततो गच्छेन्महादेवीं सरस्वतीम्

असे करून मग महादेवी सरस्वतीकडे जावे.

Verse 122

सरस्वतीवससमा कुतो गुणाः सरस्वतीवाससमा कुतो रतिः । सरस्वतीं प्राप्य दिवं गता नराः पुनः स्मरिष्यंति नदीं सरस्वतीम्

सरस्वतीच्या सान्निध्यात वास करण्यासारखे गुण कुठे? सरस्वतीसह वास करण्यासारखा आनंद कुठे? जे नर सरस्वतीला प्राप्त करून स्वर्गास गेले, तेही पुन्हा सरस्वती नदीचेच स्मरण करतात.