Adhyaya 277

Verse 1

तत्रैव संस्थितं पश्येद्भूधरंनाम नामतः । उद्धृत्य पृथिवीं यस्माद्दंष्ट्राग्रेण दधार सः

तेथेच ‘भूधर’ या नावाने स्थित असलेल्या पवित्र स्वरूपाचे दर्शन करावे; कारण त्याने पृथ्वी उचलून दंष्ट्रेच्या अग्रभागी धारण केली होती.

Verse 2

भूधरस्तेन चाख्यातो देविकातटसंस्थितः । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तः स्रुचीमुखः

म्हणून तो ‘भूधर’ म्हणून ख्यात आहे, देविकेच्या तीरावर विराजमान—ज्याचे पाय वेद, दंष्ट्रा यूप, दात क्रतु आणि मुख स्रुवा (आहुतीचे पात्र) आहे.

Verse 3

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणपरो वेदांगश्रुतिभूषणः

ज्याची जिह्वा अग्नी आहे, रोम दर्भ आहेत, शिर ब्रह्मा आहे—तो महातपस्वी; अहोरात्र जागरूक, श्रुती व वेदांगांनी विभूषित आहे.

Verse 4

आद्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमा न्नानादीक्षाविराजितः

त्याची नासिका आद्य आहे; त्याचा तुंड स्रुव—हवनपळीप्रमाणे आहे; त्याचा महान् नाद सामवेदातील सामगानासारखा आहे. त्याचे शरीर यज्ञमंडपाच्या प्राग्वंश—बांबूच्या चौकटीसारखे, नानाविध दीक्षांनी तेजस्वी व शोभायमान आहे.

Verse 5

दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रशयो महान् । उपाकर्मोष्ठरुचकः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

तो योगी आहे; त्याचे हृदय दक्षिणा-कर्मस्वरूप आहे; तो महान् आहे, जो महा-सत्रयज्ञात शयन करतो. त्याचे ओठ उपाकर्मासारखे उजळ आहेत, आणि तो प्रवर्ग्यकर्माच्या आवर्ताने भूषित आहे.

Verse 6

नानाच्छन्दोगतिपथो ब्रह्मोक्तक्रमविक्रमः । भूत्वा यज्ञवराहोऽसौ तत्र स्थाने स्थितोऽभवत्

त्याची गती वेदछंदांच्या नानाविध मार्गांसारखी आहे; त्याचे क्रम-विक्रम ब्रह्माने सांगितलेल्या विधानानुसार आहेत. तो यज्ञवराह रूप धारण करून त्या स्थानीच प्रतिष्ठित होऊन राहिला.

Verse 7

पुष्यमासे ह्यमावास्यामेकादश्यामथापि वा । प्राप्ते प्रावृषि काले च ज्ञात्वा कन्यागतं रविम्

पुष्य महिन्यात अमावास्येला, किंवा एकादशीसुद्धा; आणि प्रावृष्—पावसाळ्याचा काळ आला असता, सूर्य कन्या राशीत गेला आहे असे जाणून…

Verse 8

पायसं गुडसंयुक्तं हविष्यं च गुडप्लुतम् । नमो वः पितरो रसाय अन्नाद्यमभिमंत्रयेत्

गूळ मिसळलेले पायस आणि गुळात भिजवलेले हविष्य—हे अन्नादि नैवेद्य असा मंत्र म्हणत अभिमंत्रित करावे: “हे पितरहो, तुम्हांला नमस्कार; (पोषक) रसासाठी (हे अर्पण).”

Verse 9

तेजोऽसिशुक्रमित्याज्यं दधिक्राव्णेन वै दधि । क्षीरमाज्याय मन्त्रेण व्यञ्जनानि च यानि तु

तुपासाठी “तेजोऽसि शुक्रम्” हा मंत्र, दह्यासाठी “दधिक्राव्ण” हा मंत्र, आणि दुधासाठी “आज्य” मंत्र म्हणावा; तसेच इतर जे काही व्यंजनादि असतील त्यांनाही योग्य मंत्रांनी अर्पण करावे।

Verse 10

भक्ष्यभोज्यानि सर्वाणि महानिन्द्रेण दापयेत् । संवत्स रोनियो मंत्रं जप्त्वा तेनोदकं द्विजः

सर्व प्रकारचे भक्ष्य-भोज्य पदार्थ मोठ्या श्रद्धेने अर्पण करावेत. “संवत्सरोनिय” मंत्र जपून, त्या मंत्राने अभिमंत्रित केलेले जल द्विजाने पुढील कर्मासाठी वापरावे।

Verse 11

एवं संभोज्य वै विप्रान्पिण्डदानं तु दापयेत् । इत्यनेन विधानेन यस्तत्र श्राद्धकृद्भवेत्

अशा रीतीने विप्रांना विधिपूर्वक भोजन घालून मग पिंडदान करावे. जो तेथे या विधीनुसार श्राद्ध करतो—

Verse 12

तस्य तृप्तास्तु पितरो यावदिंद्राश्चतुर्द्दश । गयाश्राद्धं विनापीह गयाश्राद्धफलं लभेत्

त्याचे पितर चौदा इंद्र जितका काळ टिकतात तितका काळ तृप्त राहतात. येथे गयाश्राद्ध न करताही त्याला गयाश्राद्धाचे फळ प्राप्त होते।

Verse 277

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये देविकामाहात्म्ये भूधरयज्ञवराहमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तसप्तत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशीति-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखंडातील प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यांतर्गत देविकामाहात्म्यात “भूधरयज्ञ-वराहमाहात्म्यवर्णन” नामक दोनशे सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।