Adhyaya 39

Verse 1

ईश्वर उवाच । अथ संपूज्य विधिना देवदेवं कपर्द्दिनम् । ततो गच्छेन्महादेवि लिगं केदारसंस्थितम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! विधिपूर्वक देवदेव कपर्द्दिन (शिव) याची पूजा करून, मग केदारसंस्थित लिंगाकडे जावे.

Verse 2

तस्यैवाग्नेयभागस्थं भीमेश्वरसमीपगम् । स्वयंभूतं महादेवि कल्पलिंगं मम प्रियम्

त्याच स्थानी आग्नेय भागात, भीमेश्वराच्या समीप, हे महादेवी! माझे प्रिय स्वयंभू ‘कल्पलिंग’ आहे.

Verse 3

मया संपूजितं देवि वृद्धिलिंग महाप्रभम् । निराहारस्तु यस्तत्र करोत्येकं प्रजागरम्

हे देवी! तो महाप्रभ ‘वृद्धिलिंग’ माझ्याकडून पूजिला गेला आहे. जो तेथे निराहार राहून एक रात्र जागरण करतो…

Verse 4

चतुर्दश्यां विशेषेण तस्य लोकाः सनातनाः । रुद्रेश्वरेति देवस्य त्वासीन्नाम पुरा युगे

विशेषतः चतुर्दशीला त्याचे लोक सनातन होतात. पूर्वीच्या युगांत त्या देवाचे नाव ‘रुद्रेश्वर’ असे होते.

Verse 5

तिष्येस्मिंस्तु पुनः प्राप्ते म्लेच्छस्पर्शभयातुरः । अस्मिंल्लिंगे लयं यातः केदारश्चाब्धिसंनिधौ

तिष्यकाल पुन्हा आला तेव्हा म्लेच्छ-स्पर्शाच्या भयाने व्याकुळ झालेला केदार समुद्रसन्निध या लिंगात लीन झाला।

Verse 6

तेन केदारनामेति तस्य ख्यातं धरातले । माघे मासि यताहारः स्नात्वा तु लवणोदधौ

म्हणून तो ‘केदार’ या नावाने पृथ्वीवर प्रसिद्ध झाला. माघ महिन्यात यताहार ठेवून लवणसमुद्रात स्नान करून…

Verse 7

पद्मके तु महाकुंडे मध्येस्य लवणांभसः । रुद्रेशाद्दक्षिणे भागे धनुषां दशके स्थिते

लवणजलाच्या मध्यभागी असलेल्या पद्मक महाकुंडात, रुद्रेशाच्या दक्षिणेस, दहा धनुष्य अंतरावर…

Verse 8

स्नात्वा विधानतो देवि रुद्रेशं चार्चयिष्यति । सम्यक्केदारया त्रायाः फलं तस्य भविष्यति

हे देवि! विधिपूर्वक स्नान करून रुद्रेशाचे पूजन करावे; मग केदाराच्या त्राणकृपेचे संपूर्ण फळ त्यास प्राप्त होईल।

Verse 9

ब्रह्महत्यादिपापानां पूजनान्नाशनं महत् । अथ तस्यैव देवस्य इतिहासं पुरातनम्

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचा पूजनाने महान नाश होतो. आता त्या देवाचाच प्राचीन इतिहास (सांगितला जाईल)।

Verse 10

सर्वकामप्रदं नृणां कथ्यते ते सुरप्रिये । आसीद्राजा पुरा देवि शशबिंदुरिति श्रुतः

हे सुरप्रिये! हे नृणां सर्व कामना देणारे असे हे सांगितले जाते. हे देवी! पूर्वी शशबिंदु नावाचा प्रसिद्ध राजा होता.

Verse 11

सार्वभौमो महीपालो विपक्षगणसूदनः । कलिद्वापरयोः संधौ सभूतः पृथिवीपतिः

तो सार्वभौम, पृथ्वीचा पालक आणि शत्रुगणांचा संहारक होता. द्वापर व कलियुग यांच्या संधिकाळी तो पृथ्वीपति म्हणून प्रकट झाला.

Verse 12

तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी

त्याची पत्नी साध्वी होती, प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय. ती ना देवी, ना गंधर्वी, ना असुरी, ना नागकन्या होती.

Verse 13

तादृग्रूपा वरारोहे यथाऽस्य शुभलोचना । तस्य हेममयं पद्मं शतपत्रं मनोरमम्

हे वरारोहे! शुभ नेत्रांची ती अशीच रूपवती होती. आणि त्याच्याकडे सोन्याचे, शतपर्णी, मनोहर कमळ होते.

Verse 14

खेचरं वेगि नित्यं च तस्य राज्ञो महात्मनः । स तेन पर्यटंल्लोकान्सर्वान्देवि स्वकामतः

त्या महात्मा राजाकडे आकाशगामी, वेगवान आणि सदैव सिद्ध असे वाहन होते. हे देवी! त्याच्याद्वारे तो स्वेच्छेने सर्व लोकांत भ्रमण करी.

Verse 15

एकदा फाल्गुने मासि शुक्लपक्षे वरानने । चतुर्द्दश्यां तु संप्राप्तः प्रभासक्षेत्रमुत्तमम्

हे वरानने! एकदा फाल्गुन मासाच्या शुक्लपक्षातील चतुर्दशीस तो उत्तम प्रभासक्षेत्री येऊन पोहोचला।

Verse 16

अथापश्यदृषीन्सर्वाञ्छ्रीसोमेशपुरःस्थितान् । रात्रौ जागरणार्थाय जपहोमपरायणान्

मग त्याने श्रीसोमेश्वरपुरासमोर स्थित सर्व ऋषींना पाहिले; ते रात्रौ जागरणासाठी जप-होमात तत्पर होते।

Verse 17

स दृष्ट्वा सोमनाथं तु प्रणिपत्य विधानतः । पूजयामास सर्वां स्तान्यथार्हं भक्तिसंयुतः

सोमनाथाचे दर्शन घेऊन त्याने विधिपूर्वक साष्टांग प्रणाम केला; भक्तियुक्त होऊन त्याने त्या सर्वांचे यथोचित पूजन केले।

Verse 18

ततः केदारमासाद्य संस्नाप्य विधिवत्प्रिये । पूजयित्वा विचित्राभिः पुष्पमालाभिरीश्वरम्

त्यानंतर, हे प्रिये! केदारास जाऊन त्याने विधिपूर्वक (भगवंताचा) अभिषेक केला आणि विविध पुष्पमाळांनी ईश्वराचे पूजन केले।

Verse 19

नैवेद्यैर्विविधैर्वस्त्रैर्भूषणैश्च मनोहरैः । ततोऽत्र कारयामास जागरं सुसमाहितः

विविध नैवेद्य, वस्त्रे आणि मनोहर भूषणांनी त्याने पूजन केले; मग अत्यंत एकाग्र होऊन त्याने तेथेच रात्रौ जागरण घडवून आणले।

Verse 20

ततस्ते मुनयः सर्वे कुतूहलसमन्विताः । च्यवनो याज्ञवल्क्यश्च शांडिल्यः शाकटायनः

मग ते सर्व मुनी कुतूहलाने परिपूर्ण होऊन तेथे एकत्र झाले—च्यवन, याज्ञवल्क्य, शांडिल्य आणि शाकटायन।

Verse 21

रैभ्योऽथ जैमिनिः क्रौंचो नारदः पर्वतः शिलः । मार्कंडं पुरतः कृत्वा जग्मुस्तस्य समीपतः

मग रैभ्य, जैमिनी, क्रौंच, नारद, पर्वत आणि शिल—मार्कंडेयांना पुढे करून—त्याच्या समीप गेले।

Verse 22

चक्रुः कथाः सुविचित्रा इतिहासानि भूरिशः । कीर्त्तयंतः स्थितास्तत्र पप्रच्छू राजसत्तमम्

त्यांनी अनेक सुरम्य व अद्भुत कथा आणि पुष्कळ इतिहास सांगितले; आणि तेथे राहून त्यांचे कीर्तन करीत त्या राजसत्तमास प्रश्न विचारला।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । कस्मात्सोमेश्वरं देवं परित्यज्य नराधिप । केदारस्य पुरोऽकार्षीर्जागरं तद्ब्रवीहि नः । नूनं वेत्सि फलं चास्य लिंगस्य त्वं महोदयम्

ऋषी म्हणाले—हे नराधिप! सोमेश्वर देवास सोडून तू केदारासमोर जागरण का केलेस? आम्हांस सांग. हे महोदय, निश्चयच तू या लिंगपूजेचे फळ जाणतोस।

Verse 24

राजोवाच । शृण्वंतु ब्राह्मणाः सर्वे अन्यदेहोद्भवं मम । पुराऽहं शूद्रजातीय आसं ब्राह्मणपूजकः

राजा म्हणाला—सर्व ब्राह्मणांनी ऐकावे, हा माझ्या पूर्वदेहाचा वृत्तांत आहे. पूर्वी मी शूद्रजातीचा होतो, तरीही ब्राह्मणपूजक होतो।

Verse 25

सौराष्ट्रविषये शुभ्रे धनधान्यसमाकुले । अथ कालांतरे तत्र अनावृष्टिरभूद्द्विजाः

शुभ्र सौराष्ट्र प्रदेशात, धनधान्याने समृद्ध अशा त्या भूमीत, काही काळानंतर, हे द्विजांनो, तेथे अनावृष्टी (पावसाचा अभाव) झाली.

Verse 26

ततोऽहं क्षुधयाविष्टः प्रभासं क्षेत्रमास्थितः । अथापश्यं सरः शुभ्रं हरिणीमूलसंस्थितम्

मग मी क्षुधेने व्याकुळ होऊन प्रभास या पवित्र क्षेत्रात येऊन राहिलो. तेथे हरिणी (मृगी)च्या मुळाजवळ स्थित एक उज्ज्वल सरोवर मी पाहिले.

Verse 27

तच्च रामसरोनाम पद्मिनीषण्डमंडितम् । क्षीरोदांबुधिसंकाशं दृष्ट्वा स्नातः क्लमान्वितः

त्या सरोवराचे नाव ‘रामसर’ होते; ते कमळांच्या गुच्छांनी शोभलेले होते. क्षीरसागरासारखे तेजस्वी दिसताच, मी थकलेलो असूनही तेथे स्नान केले.

Verse 28

संतर्प्य च पितॄन्देवान्पीत्वा स्वच्छमथोदकम् । ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो गृहाणेमान्सरोरुहान्

पितरांना व देवांना तृप्त करून, मग स्वच्छ पाणी पिऊन, तेव्हा माझ्या पत्नीने मला म्हटले— “हे सरोरुह (कमळे) घे.”

Verse 29

एतत्समीपतो रम्यं दृश्यते स्थानमुत्तमम् । विक्रीणीमोऽत्र गत्वा तु येन स्याद्भोजनं विभो

“याच्या जवळच एक रम्य व उत्तम स्थान दिसते. हे प्रभो, तिथे जाऊन आपण हे विकू, म्हणजे भोजनाची व्यवस्था होईल.”

Verse 30

अथावतीर्य सलिलं गृहीतानि मया द्विजाः । कमलानि सुभू रीणि प्रस्थितश्च पुरं प्रति

मग, हे द्विजांनो, मी पाण्यात उतरून पुष्कळ सुंदर कमळे घेतली आणि नगराकडे निघालो।

Verse 31

तत्र गत्वा च रथ्यासु चत्वरेषु त्रिकेषु च । प्रफुल्लकमलान्येव क्रेतुं वै मुनिसत्तमाः

तेथे जाऊन, हे मुनिश्रेष्ठांनो, मी रस्त्यांत, चौकांत आणि तिठ्यांवर फिरत राहिलो; फक्त फुललेली कमळेच विकत घ्यावी म्हणून।

Verse 32

न कश्चित्प्रति गृह्णाति अस्तं प्राप्तो दिवाकरः । प्रासादं कंचिदासाद्य सुप्तोहं सह भार्यया

कोणीही स्वीकारेना, कारण सूर्य मावळला होता. मग एका प्रासादात पोहोचून मी पत्नीसमवेत झोपलो।

Verse 33

तत्र सुप्तस्य मे बुद्धिः श्रुत्वा गीतध्वनिं तदा । समुत्पन्ना सभा र्यस्य क्षुधार्तस्य विशेषतः । नूनं जागरणं ह्येतत्कस्मिंश्चिद्विबुधालये

तेथे झोपलेलो असताना गाण्याचा नाद ऐकून माझी बुद्धी जागी झाली. विशेषतः भुकेने व्याकुळ होऊन, पत्नीसमवेत मी विचार केला—‘नक्कीच कुठल्यातरी देवालयात जागरण चालू आहे।’

Verse 34

सरोरुहाणि चादाय व्रजाम्यत्र सुरालये । यदि कश्चित्प्रगृह्णाति प्राणयात्रा ततो भवेत्

‘ही कमळे घेऊन मी इथल्या देवालयात जाईन. तिथे कोणी स्वीकारले तर आमची प्राणयात्रा—उदरनिर्वाह—सुरक्षित होईल.’

Verse 35

अथोत्थाय समायातो ह्यत्राहं मुनिपुंगवाः । अपश्यं लिंगमेतत्तु पूजितं कुसुमैः शुभैः

मग उठून मी येथे आलो, हे मुनिश्रेष्ठांनो; आणि हेच लिंग शुभ पुष्पांनी सम्यक् पूजिलेले मी पाहिले।

Verse 36

रुद्रेश्वराभिधमिदं वृद्धलिंगं स्वयंभुवम् । वेश्यानंगवतीनाम्नी शिवरात्रिपरायणा

हे स्वयंभू प्राचीन लिंग ‘रुद्रेश्वर’ या नावाने प्रसिद्ध आहे। अनंगवती नावाची एक वेश्या, जी शिवरात्रि-व्रतास परायण होती, (येथे पूजन करी)।

Verse 37

जागर्त्ति पुरतस्तस्य गीतनृत्योत्सवादिना । ततः कश्चिन्मया दृष्टः किमेतद्रात्रिजागरम्

त्याच्या समोर ती गीत-नृत्य व उत्सवाने जागरण करीत होती. तेव्हा मी कोणासीतरी पाहून विचारले—‘हे रात्रिजागर काय आहे?’

Verse 38

केयं स्त्री दृश्यतेऽत्यर्थं गीतनृत्योत्सवे रता । सोऽब्रवीच्छिवधर्मोक्ता शिवरात्रिः सुधर्मदा

मी म्हणालो—‘ही स्त्री कोण, जी गीत-नृत्याच्या उत्सवात अत्यंत रत दिसते?’ तो म्हणाला—‘ही शिवधर्मात सांगितलेली शिवरात्रि आहे, जी सद्धर्म देणारी आहे।’

Verse 39

तां चानंगवतीनाम्नी वेश्येयं धर्मसंयुता । जागर्त्ति परमं श्रेयः शिवरात्रिव्रतं शुभम्

‘आणि ती अनंगवती नावाची वेश्या आहे, धर्मयुक्त आहे. ती जागरण करते; शिवरात्रि-व्रत हे शुभ व्रत करून परम श्रेय प्राप्त करते।’

Verse 40

शिवरात्रिव्रतं ह्येतद्यः सम्यक्कुरुते नरः । न स दुःखमवाप्नोति न दारि द्र्यं न बंधनम्

जो नर हे शिवरात्रीचे व्रत विधिपूर्वक करतो, त्याला दुःख प्राप्त होत नाही; दारिद्र्यही नाही, बंधनही नाही.

Verse 41

दुष्टं चारिष्टयोगं वा न रोगं न भयं क्वचित् । सुखसौभाग्यसंपन्नो जायते सत्कुले नरः

त्याला दुष्ट प्रभाव वा अरिष्टयोग बाधत नाही; रोग नाही, कधीही भय नाही. तो सुख-सौभाग्यसंपन्न होऊन सत्कुलात जन्म घेतो.

Verse 42

तेजस्वी च यशस्वी च सर्वकल्याणभाजनम् । भवेदस्य प्रसादेन एवमाहुर्मनीषिणः

त्याच्या प्रसादाने मनुष्य तेजस्वी व यशस्वी होतो आणि सर्व कल्याणाचा पात्र ठरतो—असे मनीषी सांगतात.

Verse 43

राजोवाच । अथ मे बुद्धिरुत्पन्ना तद्व्रतं प्रति निश्चला । चिंतितं मनसा ह्येतन्मयाब्राह्मणसत्तमाः

राजा म्हणाला—मग त्या व्रताविषयी माझी बुद्धी अचल निश्चयाने स्थिर झाली. हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मी हे मनात चिंतन केले.

Verse 44

अन्नाभावान्ममोत्पन्न उपवासो बलाद्यतः । तदहं पद्मके तीर्थेस्नात्वा च लवणांभसि

अन्नाभावामुळे माझा उपवास अनिवार्यपणे झाला. मग मी पद्मक तीर्थात स्नान केले आणि लवण जलात (समुद्रात)ही स्नान केले.

Verse 45

एतैः सरोरुहैर्देवं पूजयामि महेश्वरम् । ततो मया सभार्येण रुद्रेशः संप्रपूजितः

या कमळफुलांनी मी देव महेश्वराची पूजा करतो. त्यानंतर पत्नीसमवेत मी रुद्रेशाचे विधिपूर्वक पूजन केले.

Verse 46

पद्मैश्च भक्तियुक्तेन सभार्येण विशेषतः । जाग्रत्स्थितस्तु देवाग्रे तां रात्रिं सह भार्यया

भक्तियुक्त कमळांनी, विशेषतः पत्नीसमवेत, मी देवासमोर जाग्रत उभा राहिलो आणि ती रात्र पत्नीबरोबर जागून काढली.

Verse 47

ततः प्रभातसमय उदिते सूर्यमण्डले । सा वेश्या मामुवाचेदं कलधौतपलत्रयम्

मग प्रभातसमयी, सूर्य-मंडळ उगवले असता, त्या वेश्येने मला म्हटले—‘हे घे, शुद्ध सुवर्णाचे तीन पल…’।

Verse 48

गृहाणमूल्यं पद्मानां न गृहीतं मया हि तत् । सात्त्विकं भावमास्थाय सभार्येण द्विजोत्तमाः

ती म्हणाली—‘कमळांचे मूल्य घ्या’; पण मी ते स्वीकारले नाही. हे द्विजोत्तमांनो, पत्नीसमवेत मी सात्त्विक भाव धारण करून त्या शुद्ध हेतूतच स्थिर राहिलो.

Verse 49

ततो भिक्षां समाहृत्य प्राणयात्रा मया कृता । कालेन महता प्राप्तः कालधर्मं मुनीश्वराः

मग भिक्षा गोळा करून मी प्राणयात्रा चालविली. हे मुनीश्वरांनो, बराच काळ गेल्यावर मी कालधर्म—मृत्यू—यास प्राप्त झालो.

Verse 50

इयं मे दयिता साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मम देहं समादाय प्रविष्टा हव्यवाहनम्

ही माझी दयिता साध्वी पत्नी, प्राणांहूनही अधिक प्रिय; तिने माझे देह उचलून पवित्र चिताग्नीत प्रवेश केला।

Verse 51

तत्प्रभावादहं जातः सर्वभौमो महीपतिः । जातिस्मरः सभार्यस्तु सत्यमेतद्द्विजोत्तमाः

त्या पुण्यप्रभावाने मी सर्वभौम महीपति म्हणून जन्मलो; आणि पत्नीसमवेत पूर्वजन्मस्मृतीही राहिली—हे द्विजोत्तमांनो, हे सत्य आहे।

Verse 52

एतस्मात्कारणादस्य भक्तिर्लिंगस्य चोपरि । मम नित्यं सभार्यस्य सत्यमेतद्ब्रवीमि वः

याच कारणाने माझी भक्ती नित्य या लिंगावर स्थिर आहे; आणि पत्नीसमवेत मी याची रोज सेवा-पूजा करतो—हे सत्य मी तुम्हांस सांगतो।

Verse 53

मया क्रियाविहीनेन भक्तिबाह्येन सत्तमाः । व्रतमेतत्समाचीर्णं तस्येदं सुमहत्फ लम्

हे सत्तमांनो, क्रियाविहीन व भक्तिबाह्य अशा माझ्याकडूनही हे व्रत आचरले गेले; आणि त्याचे फळ अत्यंत महान झाले।

Verse 54

अधुना भक्तियुक्तस्य यथोपकरणान्मम । भविष्ये यत्फलं किंचिन्नो वेद्मि च मुनीश्वराः । येन सोमेशमुत्सृज्य अत्राहं भक्ति तत्परः

आता मी भक्तियुक्त आहे आणि यथोचित साधनेही आहेत; पुढे कोणते फळ होईल, हे मुनीश्वरांनो, मला ठाऊक नाही—कारण सोमेश्वरालाही सोडून मी येथे भक्तीत तत्पर झालो आहे।

Verse 55

ईश्वर उवाच । एवं श्रुत्वा तु ते विप्रा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः । साधुसाध्विति जल्पंतो राजानं संप्रशंसिरे

ईश्वर म्हणाले—हे ऐकून ते विप्र विस्मयाने डोळे फाकवून “साधु, साधु” असे म्हणत राजाची अत्यंत प्रशंसा करू लागले।

Verse 56

पूजयामासुरनिशं लिंगं तत्र स्वयंभुवम् । ततोऽसौ पार्थिवश्रेष्ठो लिंगस्यास्यप्रसादतः । संसिद्धिं परमां प्राप्तो दुर्ल्लभां त्रिदशैरपि

तेथे स्वयंभू लिंगाची त्यांनी अखंड पूजा केली. मग त्या लिंगाच्या प्रसादाने तो राजश्रेष्ठ नृप परम सिद्धीला पोहोचला—जी देवांनाही दुर्लभ आहे।

Verse 57

सा च वेश्या भगवती शिवरात्रिप्रभावतः । तस्य लिंगस्य माहात्म्याद्रंभानामाप्सराऽभवत्

आणि ती वेश्या शिवरात्रीच्या प्रभावाने दिव्य-तेजस्विनी झाली; तसेच त्या लिंगाच्या माहात्म्याने रंभेसारखी अप्सरा बनली।

Verse 58

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तल्लिंगं पूजयेद्बुधः । धर्मकामार्थमोक्षं च यो वांछत्यखिलप्रदम्

म्हणून जो धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष—सर्व देणारे—फळ इच्छितो, त्या बुधाने सर्व प्रयत्नांनी त्या लिंगाची पूजा करावी।