Adhyaya 153

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्येश्वरमुत्तमम् । ब्रह्मकुण्डस्य वायव्ये धनुषां द्वितये स्थितम्

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर, हे महादेवी, ब्रह्मकुंडाच्या वायव्य दिशेस दोन धनुष्यांच्या अंतरावर स्थित उत्तम हिरण्येश्वराकडे जावे।

Verse 2

सर्वपापप्रशमनं दारिद्र्यौघविनाशनम् । कृतस्मराच्च परतो ह्यग्नितीर्थाच्च पूर्वतः

ते सर्व पापांचे शमन करणारे व दारिद्र्याच्या प्रवाहाचा नाश करणारे आहे; कृतस्मराच्या पश्चिमेस आणि अग्नितीर्थाच्या पूर्वेस स्थित आहे।

Verse 3

यमेश्वराच्च नैरृत्ये समुद्रस्योत्तरे तथा । तस्य लिंगस्य प्राग्भागे ब्रह्मा तेपे महत्तपः । आराधयामास तदा देवदेवं त्रिलोचनम्

यमेश्वराच्या नैऋत्येस आणि समुद्राच्या उत्तरेस—त्या लिंगाच्या पूर्वभागी ब्रह्मदेवांनी महान तप केले आणि तेव्हा देवदेव त्रिलोचनाची आराधना केली।

Verse 4

ततस्तुष्टो महादेवो ब्रह्मन्ब्रूहि वरो मम

तेव्हा प्रसन्न झालेला महादेव म्हणाला—हे ब्रह्मन्, सांग; माझ्याकडून तुला वर दिला आहे।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव याज यामीति मे मतिः । स्थानं च यन्महापुण्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि

ब्रह्मदेव म्हणाले—हे देव, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर माझी इच्छा यज्ञ करण्याची आहे; आणि जे महापुण्य स्थान आहे ते मला सांगण्यास कृपा कर।

Verse 6

ईश्वर उवाच । कृतस्मराद्ब्रह्मकुंडं यमेशात्सागरावधि । एतदंतरमासाद्य पापी चापि विमुच्यते

ईश्वर म्हणाले—कृतस्मरा ते ब्रह्मकुंड आणि यमेश्वर ते सागरकाठ या पवित्र अंतरप्रदेशात जो येऊन वास करतो, तो पापी असला तरी पापातून मुक्त होतो।

Verse 7

वहेद्विषुवती तत्र सदा पुण्यात्मनां नृणाम् । यत्र तत्र कुरु विभो मनसा ते यथेप्सितम्

तेथे पुण्यात्मा जनांच्या कल्याणासाठी विषुवती नदी सदैव वाहो. हे विभो, जिथे जिथे तुमची इच्छा असेल तिथे तिथे मनासारखे यथेप्सित कार्य करा।

Verse 8

इत्युक्तः स तदा ब्रह्मा प्रारेभे यज्ञमुत्तमम्

असे म्हटल्यावर ब्रह्मदेवांनी त्या वेळी उत्तम यज्ञास आरंभ केला।

Verse 9

ततो भागार्थिनो देवा इन्द्राद्यास्तत्र चागताः । ऋषयो भागकामास्तु सर्वे तत्र समागताः

त्यानंतर आपल्या-आपल्या भागासाठी इंद्रादी देव तेथे आले; आणि भागाची इच्छा असलेले सर्व ऋषीही तेथे एकत्र जमले।

Verse 10

ततो यज्ञागतेभ्यः स दक्षिणामददात्पुनः । ततोऽथ दक्षिणा क्षीणा दीयमाना यशस्विनि

त्यानंतर यज्ञास आलेल्यांना त्याने पुन्हा दक्षिणा दिली; हे यशस्विनी, देत देत ती दक्षिणा क्षीण झाली।

Verse 11

ततोब्रह्मा बहूद्विग्नो दध्यौ वै मनसा तदा । बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्

तेव्हा अत्यंत व्याकुळ झालेला ब्रह्मा मनात विचार करू लागला। मग हात जोडून नम्रतेने तो हे वचन बोलला।

Verse 12

भगवन्वै विरूपाक्ष क्रतुर्नैव समाप्यते । दक्षिणाहै न्यतो देव न याति परिपूर्णताम्

हे भगवन्, हे विरूपाक्ष! हा यज्ञ पूर्ण होत नाही. हे देव, दक्षिणा नसल्याने तो परिपूर्णतेस पोहोचत नाही.

Verse 13

दक्षिणासहिताः सर्वे यथा यांति तथा कुरु । पितामहवचः श्रुत्वा कृत्वा ध्यानं तदा मया

‘सर्वजण दक्षिणेसह योग्य रीतीने जावोत—तसे कर.’ पितामहाचे वचन ऐकून मी तेव्हा ध्यानास बसलो.

Verse 14

स्मृता सरस्वती देवी देवानां हितकाम्यया । आगता सा महापुण्या उक्ता देवी मया तदा

देवांच्या हितासाठी मी देवी सरस्वतीचे स्मरण केले. ती महापुण्यवती देवी प्रकट झाली; तेव्हा मी तिला विनयाने संबोधिले.

Verse 15

पद्मयोनेर्धनं क्षीणं क्रतुर्वै न समाप्यते । तस्मान्मम प्रसादेन भव काञ्चनवाहिनी

‘पद्मयोनी ब्रह्माचे धन क्षीण झाले आहे, म्हणून यज्ञ पूर्ण होत नाही. म्हणून माझ्या प्रसादाने तू काञ्चनवाहिनी—सुवर्णधारा वाहणारी—हो.’

Verse 16

सरस्वत्यास्ततः स्रोत उत्थितं पश्चिमामुखम् । काञ्चनानां तु पद्मानि उच्छ्रितानि सहस्रशः

तेव्हा सरस्वतीतून एक प्रवाह उत्पन्न झाला, जो पश्चिमाभिमुख वाहू लागला; आणि सहस्रोंनी सुवर्णकमळे उंच उंच उगवली.

Verse 17

काञ्चनेन प्रवाहेण तोयं सारस्वतं शुभम् । दैत्यसूदनमासाद्य अग्नितीर्थावधि प्रिये । पूरयामास पद्मैश्च कोटिशश्च समंततः

सुवर्णप्रवाहाने सरस्वतीचे शुभ जल वाहू लागले. हे प्रिये, दैत्यसूदनास पोहोचून आणि अग्नितीर्थाच्या मर्यादेपर्यंत, तिने सर्व बाजूंनी कोटी कोटी कमळांनी प्रदेश भरून टाकला.

Verse 18

काञ्चनानि तु तान्येव दत्त्वा विप्रेषु दक्षिणाम् । यज्ञं निर्वर्तयामास हृष्टो ब्रह्मा द्विजैः सह

त्याच सुवर्णाचा विप्रांना दक्षिणा म्हणून दान देऊन, हर्षित ब्रह्मदेवाने द्विज पुरोहितांसह यज्ञ पूर्ण केला.

Verse 19

शेषाणि यानि पद्मानि तानि निःक्षिप्य भूतले । तदूर्ध्वं स्थापयामास लिगं तु कनके श्वरम्

उरलेली सुवर्णकमळे त्याने भूमीवर टाकली; आणि त्यांच्या वर ‘कनकेश्वर’ नावाचे लिंग स्थापित केले.

Verse 20

तत्र लिंगं प्रतिष्ठाप्य सर्वदेवनमस्कृतम् । ऋषिभ्यो दक्षिणां प्रादादेकैकस्य यथाक्रमम् । काञ्चनानां च पद्मानां प्रत्येकमयुतं ददौ

तेथे सर्वदेवांनी नमस्कार केलेल्या लिंगाची प्रतिष्ठा करून, त्याने ऋषींना यथाक्रम एकेकाला दक्षिणा दिली; आणि प्रत्येकाला दहा हजार सुवर्णकमळे अर्पण केली.

Verse 21

ततः शेषाणि पद्मानि निहितानि धरातले । ब्रह्मकुण्डस्य मध्ये तु नापुण्यो लभते नरः

त्यानंतर उरलेली कमळे भूमीवर ठेवली गेली। परंतु ब्रह्मकुंडाच्या मध्यभागी अपुण्यवान मनुष्याला लाभ वा अधिकार मिळत नाही।

Verse 22

तत्कुण्डतोयमद्यापि नानावर्णं प्रदृश्यते । तत्राधः पद्मसंयोगान्नीरं स्वर्णायते क्षणात्

त्या कुंडाचे पाणी आजही नानावर्णी दिसते. तेथे खालील कमळांच्या संयोगाने पाणी क्षणात सुवर्णासारखे होते.

Verse 23

हिरण्मयानि पद्मानि अधः कृत्वा प्रजापतिः । लिंगमूर्ध्वं प्रतिष्ठाप्य स्वयं पूजितवांस्तदा । हिरण्यकमलैर्दिव्यैर्हिरण्येशस्ततोऽभवत्

प्रजापतीने खाली सुवर्णमय कमळे रचली, आणि लिंग उर्ध्वस्थापित करून त्या वेळी स्वतःच पूजन केले. त्या दिव्य सुवर्णकमळांमुळे प्रभू ‘हिरण्येश’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 24

सर्वपापप्रशमनं तथा दारिद्र्यनाशनम् । दृष्ट्वा हिरण्मयेशानं सर्वपापैः प्रमुच्यते

हे सर्व पापांचे प्रशमन करणारे आणि दारिद्र्य नाश करणारे आहे. हिरण्मयेशानाचे दर्शन होताच मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो.

Verse 25

माघ मासे चतुर्दश्यां यस्तल्लिंगं प्रपूजयेत् । पूजितं तेन सकलं ब्रह्माण्डं सचराचरम्

माघ महिन्याच्या चतुर्दशीला जो त्या लिंगाची विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याच्यामुळे चराचरांसह संपूर्ण ब्रह्मांड जणू पूजिले जाते.

Verse 26

सर्वदानानि दत्तानि सर्वे देवाश्च तोषिताः । ब्रह्माण्डं तेन दत्तं स्याद्येन तल्लिंगमर्चितम्

ज्याने त्या लिंगाची भक्तिभावाने पूजा केली, त्याने जणू सर्व दाने दिली आणि सर्व देव तृप्त केले; असे समजावे की त्याने अखिल ब्रह्मांडच दान केले।

Verse 27

एतन्मया ते कथितं स्नेहेन वरवर्णिनि । न कस्यचिन्मयाऽख्यातं महागोप्यं वरानने

हे वरवर्णिनी, स्नेहाने मी हे तुला सांगितले; हे वरानने, हे महान गुपित मी दुसऱ्या कोणालाही सांगितलेले नाही।

Verse 28

य इदं शृयुयाद्भक्त्या पठेद्वा भक्तिसंयुतः । स गच्छेद्देवलोकं तु मुक्तः सर्वैस्तु पातकैः

जो हे भक्तिभावाने ऐकतो किंवा भक्तियुक्त होऊन पठण करतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होऊन देवलोकास जातो.

Verse 29

इति ते चातिविख्याताः पवित्राः पञ्च भैरवाः । ब्रह्मकुण्डसमीपस्थाः कथितास्तव सुन्दरि

हे सुंदरी, अशा रीतीने ब्रह्मकुंडाजवळ वसणारे अतिविख्यात व पवित्र असे पाच भैरव मी तुला सांगितले.

Verse 153

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये ब्रह्मकुण्डमाहात्म्ये हिरण्येश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणातील एकाशी-सहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम ‘प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य’ अंतर्गत ‘ब्रह्मकुंडमाहात्म्य’ मध्ये ‘हिरण्येश्वरमाहात्म्यवर्णन’ नामक एकशे त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला.