Adhyaya 343

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि कपिलेश्वरमुत्तमम् । शीराभूषणपूर्वेण कोटितीर्थाच्च पश्चिमे

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! त्यानंतर उत्तम कपिलेश्वरास जा. तो कोटितीर्थाच्या पश्चिमेस आणि शीराभूषणाच्या पूर्वेस आहे.

Verse 2

जरद्गवेशाद्दक्षिणे समुद्रोत्तरतस्तथा । एतद्वै कापिलं क्षेत्रं नापुण्यैः प्राप्यते नरैः

तो जरद्गवेशाच्या दक्षिणेस आणि समुद्राच्या उत्तरेस आहे. हेच खरे कापिल क्षेत्र; पुण्यहीन नरांना ते प्राप्त होत नाही.

Verse 3

कपिलेन पुरा देवि यत्र तप्तं तपो महत् । वर्षाणामयुतं साग्रं प्रतिष्ठाप्य महेश्वरम्

हे देवी! प्राचीन काळी तेथे कपिलांनी महान तप केले; महेश्वराची प्रतिष्ठापना करून दहा हजारांहून अधिक वर्षे साधना केली.

Verse 4

समाहूता तत्र देवी कपिलधारा महानदी । समुद्रमध्ये साऽद्यापि पुण्यवद्भिः प्रदृश्यते

तेथे देवी—कपिलधारा नामाची महानदी—आवाहिली गेली. ती आजही समुद्राच्या मध्यभागी पुण्यवानांना दिसते.

Verse 5

तत्र स्नात्वा महादेवि कपिलाषष्ठ्यां विशेषतः । कपिलां दापयेत्तत्र गोकोटिफलभाग्भवेत्

हे महादेवी! तेथे स्नान करून, विशेषतः कपिला-षष्ठीच्या दिवशी, तेथे कपिला (तांबूस) गाय दान करावी; तो गो-कोटी दानफळाचा भागी होतो।

Verse 6

सर्वेषां चैव पापानां प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् । कपिलेश्वरं तु संपूज्य कन्याकोटिफलं लभेत्

हे सर्व पापांचे प्रायश्चित्त मानले गेले आहे. कपिलेश्वराचे विधिपूर्वक पूजन केल्यास कन्या-कोटी दानासमान फल मिळते।

Verse 7

देव्युवाच । आश्चर्यं मम देवेश कपिलषष्ठ्या महेश्वर । विधानं श्रोतुमिच्छामि दानमन्त्रादि पूर्वकम्

देवी म्हणाली—हे देवेश, हे महेश्वर! ही कपिला-षष्ठी मला अद्भुत वाटते. दानविधी व मंत्र इत्यादींसह तिचे विधान मला ऐकायचे आहे।

Verse 8

ईश्वर उवाच । जन्मजीवितमध्ये तु यद्येका लभ्यते नरैः । संयोगयुक्ता सा षष्ठी तत्किं देवि ब्रवीम्यहम्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी! जन्म-जीवनाच्या काळात जर मनुष्यांना संयोगयुक्त अशी एकही षष्ठी मिळाली, तर हे देवी, मी आणखी काय सांगू?

Verse 9

प्रौष्ठपद्यसिते पक्षे षष्ठ्यामंगारको यदि । व्यतीपातश्च रोहिण्यां सा षष्ठी कपिला स्मृता

प्रौष्ठपदीच्या शुक्लपक्षातील षष्ठीला जर मंगळवार असेल आणि रोहिणी नक्षत्रात व्यतीपात योगही असेल—तर तीच षष्ठी ‘कपिला’ म्हणून स्मरली जाते।

Verse 10

तत्र क्षेत्रे नरः स्नात्वा अथवार्कस्थले शुभे । मृदा शुक्ल तिलैश्चैव कपिलासंगमे शुभे

त्या पवित्र क्षेत्रात स्नान करून, किंवा शुभ अर्कस्थळी; कपिला-संगमाच्या शुभ स्थानी शुद्ध मृदा व पांढरे तीळ घेऊन (विधी) करावा।

Verse 11

कृतस्नानजपः पश्चात्सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत् । रक्तचंदनतोयेन करवीरयुतेन च । कृत्वार्घपात्रं शिरसि मंत्रेणानेन दापयेत्

स्नान व जप झाल्यावर सूर्यदेवाला अर्घ्य अर्पण करावे। रक्तचंदन-सुगंधित जलात करवीरपुष्प मिसळून, अर्घ्यपात्र शिरावर ठेवून या मंत्राने समर्पण करावे।

Verse 12

नमस्त्रैलोक्यनाथाय उद्भासितजगत्त्रय । वेदरश्मे नमस्तुभ्यं गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

त्रैलोक्यनाथास नमस्कार, जो त्रिविध जगत उजळवितात। हे वेदरश्मे! तुला नमस्कार—हे अर्घ्य स्वीकार; तुला पुनःपुन्हा नमो।

Verse 13

सूर्यं प्रदक्षिणीकृत्य संपूज्य कपिलेश्वरम् । उपलिप्ते शुभे देशे पुष्पाक्षतविभूषिते

सूर्याची प्रदक्षिणा करून आणि कपिलेश्वराचे सम्यक पूजन करून, उपलिप्त अशा शुभ स्थानी जावे, जे पुष्प व अक्षतांनी विभूषित असेल।

Verse 14

स्थापयेदव्रणं कुम्भं चन्दनोदकपूरितम् । पंचरत्नसमायुक्तं दूर्वापुष्पाक्षतान्वितम्

चंदन-सुगंधित जलाने भरलेला अव्रण (निर्दोष) कळस स्थापावा; त्यात पंचरत्ने असावीत आणि दूर्वा, पुष्प व अक्षत यांसह असावा।

Verse 15

रक्तवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रेण संयुतम् । रथो रुक्मफलस्यैव एकचित्रविचित्रितः

रुक्मफल अर्पणासाठी असा रथ तयार करावा की तो दोन लाल वस्त्रांनी आच्छादित, ताम्रपात्रयुक्त आणि एकाच विशेष नक्षीने सुशोभित असावा।

Verse 16

सौवर्णपलसंयुक्तां मूर्तिं सूर्यस्य कारयेत् । कुंभस्योपरि संस्थाप्य गंधपुष्पैः समर्चयेत्

सुवर्ण-पलस मापाने युक्त अशी सूर्यदेवाची मूर्ती करवावी। ती कुंभावर स्थापून गंध व पुष्पांनी विधिपूर्वक समर्चन करावे।

Verse 17

कपिलेश्वरसान्निध्ये मण्डपे होमसंस्कृते । आदित्यं पूजयेद्देवं नामभिः स्वैर्यथोदितैः

कपिलेश्वराच्या सान्निध्यात, होमसंस्काराने पवित्र केलेल्या मंडपात, यथोक्त रीतीने त्याच्या नामांनी देव आदित्याची पूजा करावी।

Verse 18

आदित्यभास्कर रवे भानो स्वयं दिवाकर । प्रभाकर नमस्तुभ्यं ससारान्मां समुद्धर

हे आदित्य, हे भास्कर, हे रवी, हे भानू—तूच खरा दिवाकर आहेस। हे प्रभाकर, तुला नमस्कार; या संसारप्रवाहातून मला उध्दर।

Verse 19

भुक्तिमुक्तिप्रदो यस्मात्तस्माच्छांतिं प्रयच्छ नः

तू भुक्ती व मुक्ती दोन्ही देणारा आहेस; म्हणून आम्हाला शांती प्रदान कर।

Verse 20

प्रार्थनामन्त्रः । नमोनमस्ते वरद ऋक्सामयजुषांपते । नमोऽस्तुविश्वरूपाय विश्वधाम्ने नमोऽस्तु ते

प्रार्थना-मंत्र: हे वरद! ऋग्-साम-यजुर्वेदांचे स्वामी, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. हे विश्वरूपा, हे विश्वधामा, तुला नमोऽस्तु.

Verse 21

अमृतं देवि ते क्षीरं पवित्रमिह पुष्टिदम् । त्वत्प्रसादात्प्रमुच्यंते मनुजाः सर्वपातकैः

हे देवी! तुझे क्षीर अमृतासमान—या लोकी पवित्र व पुष्टिदायक आहे. तुझ्या कृपेने मनुष्य सर्व पातकांतून मुक्त होतात.

Verse 22

ब्रह्मणोत्पादिते देवि वह्निकुण्डान्महाप्रभे । नमस्ते कपिले पुण्ये सर्वदेवनमस्कृते

हे देवी! ब्रह्म्यापासून उत्पन्न, वह्निकुंडातून प्रकट, महाप्रभे! सर्व देवांनी नमस्कृत अशा पुण्यस्वरूप कपिले, तुला नमस्कार.

Verse 23

सर्वदेवमये देवि सर्वतीर्थमये शुभे । दातारं पूजयानं मां ब्रह्मलोकं नय स्वयम्

हे शुभे देवी! तू सर्वदेवमयी व सर्वतीर्थमयी आहेस. दातारूपाने तुझी पूजा करणाऱ्या मला, स्वतःच्या सामर्थ्याने, ब्रह्मलोकास ने.

Verse 24

पूजामंत्रः । एवं संपूज्य कपिलां कुम्भस्थं च दिवाकरम् । ब्राह्मणे वेदविदुष उभयं प्रतिपादयेत्

पूजा-मंत्र: अशा रीतीने कपिला व कलशस्थ दिवाकर (सूर्य) यांची सम्यक पूजा करून, वेदविद्वान ब्राह्मणास दोन्ही विधिपूर्वक अर्पण करावे.

Verse 25

व्यासाय सूर्यभक्ताय मंत्रेणानेन दापयेत्

याच मंत्राने सूर्यभक्त व्यासांना ते अर्पण/दान द्यावे।

Verse 26

दिव्यमूर्त्तिर्जगच्चक्षु र्द्वादशात्मा दिवाकरः । कपिलासहितो देवो मम मुक्तिं प्रयच्छतु

दिव्य मूर्ती, जगाचे नेत्र, द्वादशात्मा दिवाकर—कपिलेसह तो देव मला मुक्ति प्रदान करो.

Verse 27

यस्मात्त्वं कपिले पुण्या सर्वलोकस्य पावनी । प्रदत्ता सह सूर्येण मम मुक्तिप्रदा भव

हे पुण्ये कपिले! तू सर्वलोक पावन करणारी आहेस; सूर्याबरोबर दान दिली गेलीस तर माझ्यासाठी मुक्तिदायिनी हो.

Verse 28

पलेन दक्षिणा कार्या तदर्धार्धेन वा पुनः । शक्तितो दक्षिणायुक्तां तां धेनुं प्रतिपादयेत्

एक पल इतकी दक्षिणा द्यावी, किंवा तिचा अर्धा; शक्तीनुसार दक्षिणा जोडून त्या धेनूचे विधिपूर्वक दान करावे.

Verse 29

योऽनेन विधिना कुर्या त्षष्ठीं कपिलसंज्ञिताम् । सोऽश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः

जो या विधीने ‘कपिला’ नावाची षष्ठी-व्रत करतो, तो मनुष्य सहस्र अश्वमेधाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 30

यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । तत्फलं सर्वमाप्नोति यः षष्ठीं कपिलां चरेत्

सर्व तीर्थांचे जे फळ आणि सर्व दानांचे जे पुण्यफळ—कपिला-षष्ठीचे व्रत जो आचरतो, तो ते सर्व फळ पूर्णपणे प्राप्त करतो.

Verse 31

कपिलाकोटिसहस्राणि कपिलाकोटिशतानि च । सूर्यपर्वणि यद्दत्त्वा तत्फलं कोटिशो भवेत्

सूर्यपर्वणी कपिलासंबंधी दान जर कोटी-सहस्रांनी व कोटी-शतांनी दिले, तर त्या कर्माचे पुण्यफळ कोटीपटीने वाढते.

Verse 32

कोटिगोरोम संख्यानि वर्षाणि वरवर्णिनि । तावत्स वसते स्वर्गे यः षष्ठीं कपिलां चरेत्

हे वरवर्णिनी! ‘गायीच्या रोमांची कोटीसंख्या’ जितकी वर्षे मोजता येतील, तितका काळ कपिला-षष्ठी विधिपूर्वक आचरलेला पुरुष स्वर्गात वास करतो.

Verse 33

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यत्पापं पूर्वसंचितम् । तत्सर्वं नाशमायाति इत्याह कपिलो मुनिः

जाणून किंवा अजाणतेपणी पूर्वी साचलेले जे पाप असो—ते सर्व नष्ट होते, असे मुनि कपिल म्हणाले.

Verse 343

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये कपि लधाराकपिलेश्वरमाहात्म्ये कपिलाषष्ठीव्रतविधानमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिचत्वारिंशदुत्तरत्रिशततमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंद महापुराणातील एकाशीती-साहस्री संहितेच्या सप्तम प्रभासखण्डातील प्रथम प्रभासक्षेत्र-माहात्म्यात, कपिलधारा-कपिलेश्वर-माहात्म्यांतर्गत ‘कपिला-षष्ठी-व्रत-विधान-माहात्म्य-वर्णन’ नामक ३४३ वा अध्याय समाप्त झाला.