Adhyaya 29

Verse 1

ईश्वर उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्सागरस्य तटे शुभे । यत्राऽसौ वाडवो मुक्तः सरस्वत्या वरानने

ईश्वर म्हणाले—त्यानंतर समुद्राच्या शुभ तटावर असलेल्या अग्नितीर्थास जावे, हे वरानने; जिथे सरस्वतीने तो वाडवाग्नी मुक्त केला।

Verse 2

दक्षिणे सोमनाथस्य सर्वपापप्रणाशनम् । तीर्थं त्रैलोक्यविख्यातं पद्मकं नाम नामतः

सोमनाथाच्या दक्षिणेस सर्वपाप-प्रणाशक, त्रैलोक्यात विख्यात ‘पद्मक’ नावाचे तीर्थ आहे।

Verse 3

धन्वंतरशते प्रोक्तं सोमेशाज्जलमध्यगम् । कुण्डं पापहरं प्रोक्तं शतहस्तप्रमाणतः । तत्र स्नानं प्रकुर्वीत विगाह्य निधिमंभसाम्

धन्वंतरीच्या शंभर तीर्थांमध्ये सांगितलेले हे कुंड सोमेश (सोमनाथ) जवळ जलमध्यात आहे. ते पापहर असून शंभर हात प्रमाणाचे आहे; त्या जलनिधीत डुबकी घेऊन तेथे विधिपूर्वक स्नान करावे.

Verse 4

आदौ कृत्वा तु वपनं सोमे श्वरसमीपतः । शंकरं मनसा ध्यायन्केशांस्तत्र परित्यजेत् । समुत्तार्य ततः केशान्भूयः स्नानं समाचरेत्

प्रथम सोमेश्वराच्या समीपे वपन (मुंडन) करून, मनाने शंकराचे ध्यान करीत केश तेथेच त्यागावेत. नंतर ते केश गोळा/उचलून पुन्हा विधिपूर्वक स्नान करावे.

Verse 5

यत्किंचित्कुरुते पापं मनुष्यो वृत्तिकर्शितः । तदेव पर्वतसुते सर्वं केशेषु तिष्ठति

हे पर्वतसुते! उपजीविकेच्या कष्टाने दबलेला मनुष्य जे काही पाप करतो, ते सर्व केशांतच वास करते—असे सांगितले आहे.

Verse 6

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन केशांस्तत्र विनिक्षिपेत् । तदेव सोमनाथाग्रे कृत्वा तु द्विगुणं फलम्

म्हणून सर्व प्रयत्नाने केश तेथेच अर्पण/निक्षेप करावेत. आणि तेच कर्म सोमनाथाच्या अग्रभागी केल्यास दुप्पट फल मिळते.

Verse 7

अग्नितीर्थसमीपस्थं कपर्द्दिद्वारमध्यगम् । तत्रैव द्विगुणं ज्ञेयमन्यत्रैकगुणं स्मृतम्

अग्नितीर्थाजवळ असलेल्या कपर्द्दि-द्वारात पुण्य तेथे दुप्पट मानावे; अन्यत्र ते एकगुण (सामान्य) असे स्मरणात आहे.

Verse 8

क्षुरकर्म न शस्तं स्याद्योषितां तु वरानने । सभर्तृकाणां तत्रैव विधिं तासां शृणुष्व मे

हे वरानने! स्त्रियांसाठी उस्तऱ्याने मुंडण करणे योग्य मानले जात नाही. आता तेथे पती असलेल्या स्त्रियांसाठी जो विधी आहे, तो माझ्याकडून ऐक।

Verse 9

सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदंगुलद्वयम् । ततो देवान्विधानेन तर्प्पयेत्पितृदेवताः

सर्व केस एकत्र करून दोन बोटे इतके कापावेत. नंतर विधिपूर्वक देव व पितृदेवतांना तर्पण करावे.

Verse 10

मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

मुंडण आणि उपवास—हा विधी सर्व तीर्थस्थानी सांगितला आहे.

Verse 11

गंगायां भास्करे क्षेत्रे मातापित्रोर्गुरौ मृते । आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम्

गंगेत, भास्कर-क्षेत्रात, माता-पिता किंवा गुरु यांच्या निधनावेळी, अग्न्याधानात आणि सोमपान यज्ञात—अशा सात प्रसंगी वपन (मुंडण) सांगितले आहे.

Verse 12

अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमाप्नोति वपनाद्यच्च लभ्यते

जो हजारो हजार अश्वमेध यज्ञ करील, त्यालाही ते फळ मिळत नाही, जे येथे विधिपूर्वक वपन (मुंडण) केल्याने मिळते.

Verse 13

विना मन्त्रेण यस्तत्र देवि स्नानं समाचरेत् । समाप्नोति क्वचिच्छ्रेयो मुक्त्वैकं पर्ववासरम्

हे देवि! जो तेथे मंत्राविना स्नान करतो, त्याला कधी कधी काही श्रेय/पुण्य लाभते; पण पर्वदिनी तो एकमेव लाभही हातातून जातो।

Verse 14

विना मंत्रं विना पर्व क्षुरकर्म विना नरैः । कुशाग्रेणापि देवेशि न स्प्रष्टव्यो महोदधिः

हे देवेशि! मंत्राविना, योग्य पर्वकाळाविना, आणि नरांनी केलेल्या क्षौरकर्माविना—कुशाच्या टोकानेसुद्धा महासागरास स्पर्श करू नये।

Verse 15

एवं स्नात्वा विधानेन दत्त्वाऽर्घ्यं च महोदधौ । संपूज्य पुष्पगंधैश्च वस्त्रैः पुण्यानुलेपनैः

अशा रीतीने विधिपूर्वक स्नान करून व महासागरात अर्घ्य अर्पून, पुष्प-गंध, वस्त्रे आणि पुण्य अनुलेपनांनी त्याची सम्यक पूजा करावी।

Verse 16

हिरण्मयं यथाशक्त्या निक्षिपेत्तत्र कंकणम्

आपल्या शक्तीनुसार तेथे सुवर्णाचे कंकण अर्पण म्हणून ठेवावे।

Verse 17

एवं कृत्वा विधानं तु स्पर्शयेल्लवणोदधिम् । मन्त्रेणानेन देवेशि ततः सांनिध्यतां व्रजेत्

अशा रीतीने विधी पूर्ण करून लवणोदधीचा स्पर्श करावा; हे देवेशि! या मंत्राने तो पुढे दिव्य सान्निध्य प्राप्त करतो।

Verse 18

ॐ नमो विष्णुगुप्ताय विष्णुरूपाय ते नमः । सांनिध्ये भव देवेश सागरे लवणाम्भसि

ॐ, विष्णुगुप्तास नमस्कार; विष्णुरूप तुला नमस्कार। हे देवेश, या लवणजलयुक्त सागरात माझ्या समीप सान्निध्याने विराजमान हो.

Verse 19

अग्निश्च रेतो मृडया च देहो रेतोधा विष्णुरमृतस्य नाभिः । एतद्ब्रुवन्पार्वति सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत्तु पतिं नदीनाम्

अग्नी हे बीज; मृड (शिव) कृपेने देह घडतो; विष्णु तो बीज धारण करणारा व अमृताची नाभी आहे. हे पार्वती, हे सत्य वचन बोलून मग नद्यांच्या पती जलात शुद्धिस्नानासाठी अवगाहन करावे.

Verse 20

ॐ नमो रत्नगर्भाय मन्त्रेणानेन भामिनि । कंकणं प्रक्षिपेत्तत्र ततः स्नायाद्यदृच्छया

‘ॐ, रत्नगर्भास नमस्कार’—हे भामिनी, या मंत्राने तेथे कंकण अर्पण (प्रक्षेप) करावे आणि मग विधीनुसार स्नान करावे.

Verse 21

ततश्च तर्पयेद्देवान्मनुष्यांश्च पितामहान् । तिलमिश्रेण तोयेन सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः

नंतर योग्य श्रद्धेने तिळमिश्रित जलाने देव, मनुष्य आणि पितरांना विधिपूर्वक तर्पण करावे.

Verse 22

आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कुरुते नरः । सकृत्स्नात्वा व्यपोहेत सागरे लवणाम्भसि

मनुष्य शतसहस्र जन्मांतरी जे पाप करतो, ते लवणजलयुक्त सागरात एकदा स्नान केल्याने सर्व नष्ट होते.

Verse 23

वृषभस्तत्र दातव्यः प्रवृत्ते क्षुरकर्मणि । आत्मप्रकृतिदानं च पीतवस्त्रं तथैव च

तेथे क्षौरकर्म (मुंडन) सुरू झाल्यावर वृषभाचे दान करावे. तसेच आपल्या सामर्थ्यानुसार दान आणि पिवळे वस्त्रही अर्पण करावे.

Verse 24

अनेन विधिना तत्र सम्यक्स्नानं समाचरेत् । स्पर्शयेद्वाडवं तेजश्चान्यथा दोषभाग्भवेत्

या विधीने तेथे सम्यक् स्नान करावे. वाडवाग्नीचे तेज (विधिपूर्वक) स्पर्श करावे; अन्यथा दोषाचा भागी व्हावे लागते.

Verse 25

वरः शापश्च तस्यायं पुरा दत्तो यथा द्विजैः

अशाच प्रकारे त्याचा वर आणि शाप पूर्वी द्विज ऋषींनी प्रदान केला होता.

Verse 26

देव्युवाच । कुत्र कुत्र महादेव जलस्नानाद्विशुध्यति । किमर्थं सागरे दोषः प्राप्यते कौतुकं महत्

देवी म्हणाली—हे महादेव! कोणकोणत्या स्थानी जलस्नानाने शुद्धी होते? आणि समुद्रात दोष का प्राप्त होतो असे म्हणतात? हे मला मोठे कुतूहल आहे.

Verse 27

यत्र गंगादयः सर्वा नद्यो विश्रांतिमागताः । यत्र विष्णुः स्वयं शेते यत्र लक्ष्मीः स्वयं स्थिता

जिथे गंगा इत्यादी सर्व नद्या विश्रांतीस आलेल्या आहेत; जिथे स्वयं विष्णु शयन करतात; जिथे स्वयं लक्ष्मी विराजमान आहे—

Verse 28

किमर्थं वरशापं तु तस्य दत्तं द्विजैः पुरा । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि महान्मे संशयोऽत्र वै

पूर्वी द्विज ऋषींनी त्याला वर व शाप कोणत्या कारणाने दिले? ते सर्व विस्ताराने सांगा; येथे माझ्या मनात मोठा संशय उत्पन्न झाला आहे।

Verse 29

ईश्वर उवाच । दीर्घसत्रं पुरा देवि प्रारब्धं सुरसत्तमैः । प्रभासं तीर्थमासाद्य सम्यक्छ्रद्धा समन्वितैः

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, प्राचीन काळी देवश्रेष्ठांनी प्रभास तीर्थास येऊन पूर्ण श्रद्धा-भक्तीने दीर्घसत्र यज्ञ आरंभ केला।

Verse 30

ततः सत्रावसाने तु दत्त्वा दानमनेकधा । सर्वस्वं ब्राह्मणेन्द्राणां प्रभासक्षेत्रवासिनाम्

मग त्या सत्राच्या समाप्तीला त्यांनी अनेक प्रकारची दाने देऊन प्रभासक्षेत्रात राहणाऱ्या ब्राह्मणश्रेष्ठांना आपले सर्वस्व अर्पण केले।

Verse 31

तावदन्ये द्विजास्तत्र दक्षिणार्थं समागताः । देशीयास्तत्र वास्तव्याः शतशोऽथ सहस्रशः

तोवरच इतर द्विजही दक्षिणेसाठी तेथे जमले—त्या प्रदेशातील स्थानिक रहिवासी, शेकडो व हजारोंच्या संख्येने।

Verse 32

प्रार्थनाभङ्गभीताश्च ततो देवाः सवासवाः । प्रणष्टास्तान्सुरान्दृष्ट्वा ब्राह्मणाश्चानुवव्रजुः

ब्राह्मणांची मागणी निष्फळ ठरेल या भीतीने इंद्रासह देव अंतर्धान पावले; ते देव नाहीसे होताना पाहून ब्राह्मणही त्यांच्या मागोमाग गेले।

Verse 33

खेचरत्वं पुरा देवि ह्यासीदग्रभुवां महत् । तेन यांति द्रुतं सर्वे यत्र यत्र सुरालयाः

हे देवी, पूर्वी काळी अग्रगण्य जनांना खेचरत्वाची महान शक्ती होती; त्या सामर्थ्याने जिथे-जिथे देवांचे निवासस्थान असे तिथे ते सर्वजण शीघ्र जात.

Verse 34

एवं सर्वत्रगामित्वं तेषां वीक्ष्य दिवौकसः । प्रविष्टाः सागरं भीता ऊचुर्वाक्यं च तं पुनः

त्यांचे सर्वत्र जाण्याचे सामर्थ्य पाहून दिवौकस देव भयभीत होऊन सागरात प्रविष्ट झाले आणि पुन्हा त्याला हे वचन बोलले.

Verse 35

शरणं ते वयं प्राप्ता ब्राह्मणेभ्यो भयं गताः । नास्ति वित्तं च दानार्थं तस्माद्रक्ष महोदधे

आम्ही तुझ्या शरणास आलो आहोत; ब्राह्मणांच्या भयाने व्याकुळ झालो आहोत. दानासाठी धन उरलेले नाही; म्हणून, हे महोदधे, आमचे रक्षण कर.

Verse 36

एकतः क्रतवः सर्वे समाप्तवरदक्षिणाः । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् । विशेषतश्च देवानां रक्षणं बहुपुण्यदम्

एकीकडे उत्तम दक्षिणांनी पूर्ण झालेले सर्व यज्ञ आहेत; दुसरीकडे भयभीत प्राण्याचे प्राणरक्षण आहे. विशेषतः देवांचे रक्षण तर बहुपुण्य देणारे आहे.

Verse 37

समुद्र उवाच । ब्राह्मणेभ्यो न भीः कार्या कथंचित्सुरसत्तमाः । अहं वो रक्षयिष्यामि प्रविशध्वं ममोदरे

समुद्र म्हणाला—हे देवश्रेष्ठांनो, ब्राह्मणांपासून कधीही भय करू नका. मी तुमचे रक्षण करीन; माझ्या उदरात (गर्भात/गहिराईत) प्रवेश करा.

Verse 38

ततस्ते विबुधाः सर्वे तस्य वाक्येन हर्षिताः । प्रविष्टा गह्वरां कुक्षिं तस्यैव भय वर्ज्जिताः

तेव्हा त्याच्या वचनांनी हर्षित झालेले सर्व देवगण भयमुक्त होऊन त्याच्याच गुहेसारख्या गहन कुक्षीत प्रविष्ट झाले।

Verse 39

समुद्रोऽपि महत्कृत्वा निजरूपं च भूरिशः । जलजाञ्जीवसंघातान्धृत्वा तीरसमीपतः

समुद्रानेही आपले रूप फार मोठे करून, जलचर जीवांचे असंख्य समूह गोळा केले आणि त्यांना किनाऱ्याजवळ धरून ठेवले।

Verse 40

ततश्चक्र उपायं स ब्राह्मणानां निपातने । मत्स्यानामामिषं पक्त्वा महान्नेन च गोपितम्

मग त्याने ब्राह्मणांच्या नाशासाठी एक युक्ती केली—माशांचे मांस शिजवून ते भरपूर अन्नाखाली लपविले।

Verse 41

अथोवाच द्विजान्सर्वान्प्रणिपत्य कृतांजलिः । प्रसादः क्रियतां विप्रा मुहूर्त्तं मम सांप्रतम्

मग तो हात जोडून प्रणाम करून सर्व द्विजांना म्हणाला—“हे विप्रहो, आत्ताच्या या क्षणी माझ्यावर प्रसन्न व्हा।”

Verse 42

आतिथ्यग्रहणादेव दीनस्य प्रणतस्य च । युष्मदर्थं मया सम्यगेतत्पाकं समावृतम् । क्रियतां भोजनं भूयो गंतव्यमनु नाकिनाम्

“दीन व नम्र जनाचे आतिथ्य स्वीकारल्यानेच, तुमच्यासाठी मी हा पाक विधिपूर्वक सिद्ध केला आहे। कृपा करून भोजन करा; मग देवगणांच्या संगतीने पुढे प्रस्थान करा।”

Verse 43

अथ ते ब्राह्मणा मत्वा समुद्रं श्रद्धयान्वितम् । बाढमित्येव तं प्रोच्य बुभुजुः स्वर्णभाजने

तेव्हा त्या ब्राह्मणांनी समुद्राला श्रद्धायुक्त मानून “बाढम्—तथास्तु” असे म्हणत संमती दिली आणि सुवर्णपात्रांत भोजन केले।

Verse 44

न व्यजानंत तन्मांसं गुप्तं स्वादु क्षुधार्द्दिताः

क्षुधेने पीडित ते स्वादिष्टपणामुळे ते गुप्त मांस ओळखू शकले नाहीत।

Verse 45

ततस्तृप्ताश्च ते विप्रा ब्राह्मणा विगतक्षुधः । आशीर्वादं ददुः सर्वे ब्राह्मणाः शंसित व्रताः

मग ते विप्र तृप्त होऊन क्षुधामुक्त झाले; व्रतनिष्ठेत प्रसिद्ध असे ते सर्व ब्राह्मण आशीर्वाद देऊ लागले।

Verse 46

भोजनांतो ब्राह्मणानां प्राणांतः क्षत्रजन्मनाम् । आशीविषाणां सर्पाणां कोपो ज्ञेयो मृतावधिः । प्रेरयामास देवान्वै गम्यतामित्युवाच तान्

‘ब्राह्मणांचे भोजनसमाप्ती क्षत्रियजन्मांच्या प्राणसमाप्तीसारखी; आणि विषारी सर्पांचा कोप मृत्यूपर्यंत टिकतो’ असे सांगून त्याने देवांना प्रेरित केले व म्हणाला, “चला, निघूया.”

Verse 47

ततो देवाः सगंधर्वा गच्छंतः शीघ्रगा वियत् । गच्छतस्तांस्ततो दृष्ट्वा ब्राह्मणास्तत्र वंदिता

त्यानंतर देव गंधर्वांसह आकाशमार्गे वेगाने निघाले; त्यांना जाताना पाहून तेथील ब्राह्मणांनी भक्तिभावाने वंदन केले।

Verse 48

दक्षिणार्थं समुत्पेतुः सुरानुद्दिश्य पृष्ठतः

दक्षिणा मिळविण्याच्या हेतूने ते देवांना उद्देशून पाठीमागून उठून पुढे गेले।

Verse 49

ततः प्रपतिता भूमौ द्विजास्ते सहसा पुनः । अभक्ष्यभक्षणात्ते वै ब्राह्मणा मांसभक्षणात्

त्यानंतर ते द्विज ब्राह्मण सहसा पुन्हा भूमीवर कोसळले; कारण त्यांनी अभक्ष्याचे भक्षण केले होते—मांस खाल्ले होते।

Verse 50

निष्कृतिं तां परिज्ञाय समुद्रस्य रुषान्विताः । ददुः शापं महादेवि रौद्रं रौद्रवपुर्द्धराः

ती ‘निष्कृती’ समुद्राचीच युक्ती आहे असे जाणून ते क्रोधाने भरले; हे महादेवी, रौद्र रूप धारण करून त्यांनी भयंकर शाप दिला।

Verse 51

यस्मादभक्ष्यं मांसं वै ब्राह्मणानां परं स्मृतम् । त्वयोपहृतमस्माकं सुगुप्तं भक्ष्यसंयुतम्

कारण ब्राह्मणांसाठी मांस परम अभक्ष्य असे स्मृत आहे; तरीही तू ते आम्हांस दिलेस—चांगले लपवून, भक्ष्य पदार्थांत मिसळून।

Verse 52

एकतः सर्वमांसानि मत्स्यमांसं तथैकतः । एकतः सर्वपापानि परदारास्तथैकतः

एकीकडे सर्व प्रकारचे मांस आणि दुसरीकडे केवळ मत्स्यमांस; एकीकडे सर्व पापे आणि दुसरीकडे परस्त्रीगमनाचे पाप एकटेच।

Verse 53

एवं वयं विजानन्तो यदि मांसस्य दूषणम् । तथापि वंचिताः सर्वे अपरीक्षितकारिणः

मांसभक्षणाचा दोष आम्ही नीट जाणत होतो; तरीही आम्ही सर्वजण फसविले गेलो—परीक्षा न करता वागणारे ठरलो।

Verse 54

यस्मात्पापमते क्रूरं त्वया वै वञ्चिता वयम् । मांसस्य भक्षणात्तस्मादपेयस्त्वं भविष्यसि

हे पापबुद्धी क्रूरा! तू आम्हाला खरोखर फसविले आहेस; म्हणून मांसभक्षणाच्या या कारणाने तू ‘अपेय’ होशील—तुझे पाणी पिण्यायोग्य राहणार नाही।

Verse 55

अस्पृश्यस्त्वं द्विजेंद्राणामन्येषां च नृणां भुवि । तवोदकेन ये मर्त्त्याः करिष्यंति कुबुद्धयः

तू श्रेष्ठ द्विजांसाठी आणि पृथ्वीवरील इतर माणसांसाठीही अस्पृश्य ठरशील. जे कुबुद्धी मर्त्य तुझे पाणी वापरतील—

Verse 56

स्नानं ते नरकं घोरं प्रयास्यंति न संशयः । कृतघ्नानां च ये लोका ये लोकाः पापकर्मिणाम्

तुझ्यात स्नान केल्याने ते निःसंशय भयंकर नरकास जातील—कृतघ्नांचे जे लोक आणि पापकर्म्यांचे जे लोक।

Verse 57

तांस्तवोदक संस्पर्शाल्लप्स्यंते मानवा भुवि

तुझ्या पाण्याच्या स्पर्शानेच पृथ्वीवरील मनुष्य त्या लोकांना (तीच गती) प्राप्त करतील।

Verse 58

ईश्वर उवाच । एवं शप्तः समुद्रस्तैर्ब्राह्मणैर्वरवर्णिनि । ततो वर्षसहस्रं तु ह्यस्पृश्यः संबभूव ह

ईश्वर म्हणाले—हे वरवर्णिनी! समुद्रस्थ त्या ब्राह्मणांच्या शापामुळे समुद्र खरोखरच हजार वर्षे अस्पृश्य झाला.

Verse 59

ततस्त्रासाकुलो भूत्वा सर्वांस्तानिदमब्रवीत् । देवकार्यमिदं विप्रा मया कृतमबुद्धिना

मग तो भयाने व व्याकुळ होऊन तो सर्वांना म्हणाला—हे विप्रहो! हे देवकार्य होते; पण मी अविवेकाने ते करून टाकले.

Verse 60

बुभूषता परं धर्मं शरणागतसंभवम् । कामात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्यस्त्यजेच्छरणागतम्

शरणागताच्या रक्षणातून उत्पन्न होणारा परम धर्म जो पाळू इच्छितो—तो जर काम, क्रोध, भय किंवा लोभामुळे शरणागताला त्यागील, तर तो निंद्य आहे.

Verse 61

सत्याद्वापि स विज्ञेयो महापातककारकः । युष्मद्भीत्या समायाताः स्वर्गिणः शरणं मम

सत्यासाठी जरी असे केले तरी तो महापातक करणारा समजावा—जो तुमच्या भीतीने आलेल्या स्वर्गस्थांनाही, माझ्या शरणागतांना, त्यागतो.

Verse 62

ते मया रक्षिताः सम्यग्यथाशक्त्या ह्युपायतः । शोषयिष्येऽहमात्मानं यस्माच्छप्तः प्रकोपतः

मी त्यांना यथाशक्ती योग्य उपायांनी नीट रक्षण केले; पण क्रोधाने शापित झालो म्हणून आता मी माझेच अस्तित्व शोषून टाकीन.

Verse 63

भवद्भिर्नोत्सहे स्थातुं जनस्पर्शविनाकृतः । एवमुक्त्वा ततो देवि समुद्रः सरितांपतिः । आत्मानं शोषयामास दुःखेन महता स्थितः

“तुमच्या सान्निध्यात, जीवस्पर्शाविना मी राहू शकत नाही।” असे म्हणून, हे देवी, सरितांचा स्वामी समुद्र महान दुःखाने व्याकुळ होऊन स्वतःला शोषवू लागला।

Verse 64

ततो देवगणाः सर्वे स्थलाकारं महार्णवम् । शनैःशनैः प्रपश्यंतो भयेन महताऽन्विताः

त्यानंतर सर्व देवगण हळूहळू त्या महासागराला स्थलरूप धारण करताना पाहू लागले आणि ते महान भयाने ग्रासले गेले।

Verse 65

ऊचुर्गत्वा तु लोकेशं देवदेवं पितामहम् । अस्मत्कृते द्विजैः शप्तः सागरो ब्राह्मणोत्तमैः

मग ते लोकेश, देवदेव पितामह यांच्याकडे जाऊन म्हणाले— “आमच्या कारणास्तव श्रेष्ठ ब्राह्मण द्विजांनी सागराला शाप दिला आहे।”

Verse 66

स शोषयति चात्मानं दुःखेन महतान्वितः । समुद्राज्जलमादाय प्रवर्षंति बलाहकाः

“तो महान दुःखाने व्याकुळ होऊन स्वतःला शोषवत आहे. आणि मेघ समुद्रातून जल घेऊन पावसाप्रमाणे वर्षाव करीत आहेत.”

Verse 67

ततः संजायते सस्यं सस्याद्यज्ञा भवंति च । यज्ञैः संजायते तृप्तिः सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्

“त्या (वृष्टी)मुळे धान्य उत्पन्न होते; धान्यापासून यज्ञ होतात. आणि यज्ञांमुळे स्वर्गातील सर्व देवांची तृप्ती होते.”

Verse 68

एवं तस्य विनाशेन नाशोऽस्माकं भविष्यति । तस्मात्त्वं रक्ष तं गत्वा यथा शोषं न गच्छति

अशा प्रकारे त्याचा नाश झाला तर आपलाही नाश होईल. म्हणून तू जाऊन त्याचे रक्षण कर, जेणेकरून तो पूर्ण कोरडेपणास जाऊ नये।

Verse 69

यथा तुष्यंति विप्रास्ते तथा नीतिर्विधीयताम्

अशी नीती ठरविली जावी की ते ब्राह्मण पूर्णपणे संतुष्ट होतील।

Verse 70

देवानां वचनाद्ब्रह्मा गत्वा सागरसन्निधौ । समुद्रार्थे ययाचे तान्ब्राह्मणान्क्षेत्रवासिनः

देवांच्या आज्ञेने ब्रह्मा सागरकिनारी गेले आणि समुद्राच्या हितासाठी त्या क्षेत्रात राहणाऱ्या ब्राह्मणांना विनंती केली।

Verse 71

ब्रह्मोवाच । प्रसादः क्रियतामस्य सागरस्य द्विजोत्तमाः । यथा पवित्रतां याति मद्वाक्यात्क्रियतां तथा

ब्रह्मा म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो! या सागरावर कृपा करा; माझ्या वचनाने तो जसा पवित्रता प्राप्त करील तसे करा।

Verse 72

प्रदास्यति स युष्मभ्यं रत्नानि विविधानि च

तो तुम्हाला विविध प्रकारची रत्नेही प्रदान करील।

Verse 73

यूयं भविष्यथात्यंतं भूमिदेवा इति क्षितौ । नाम्ना मद्वचनान्नूनं सत्यमेतन्मयोदितम्

तुम्ही पृथ्वीवर निश्चयच ‘भूमिदेव’ या नावाने प्रसिद्ध व्हाल; माझ्या वचनाने हे सत्य आहे—हे सत्य मीच घोषित करीत आहे।

Verse 74

ब्राह्मणा ऊचुः । नान्यथा कर्तुमिच्छामस्तव वाक्यं जगत्पते । न च मिथ्याऽत्मनो वाक्यं प्रमाणं चात्र वै भवान्

ब्राह्मण म्हणाले—हे जगत्पते, तुमच्या वचनाच्या विरुद्ध आम्ही काही करीत नाही. स्वतःचे वचन असत्य ठरू नये; आणि येथे तर तुम्हीच प्रमाण आहात।

Verse 76

तन्नो वाक्यात्सुरश्रेष्ठ हितं वा यदि वाहितम् । परं स्याज्जगतां श्रेयः सर्वेषां च दिवौकसाम् । तथा कुरु जगन्नाथ अस्माकं हितकारणम्

हे सुरश्रेष्ठ, आमच्या वचनातून जर काही हित साध्य होणार असेल, तर ते सर्व जगाचे व सर्व दिवौकसांचे परम कल्याण ठरो. हे जगन्नाथ, तसेच करा—आमच्या हिताचेही कारण व्हा।

Verse 77

नान्यथा शक्यते कर्त्तुं द्विजानां वचनं हि तत् । ब्राह्मणाः कुपिता नूनं भस्मीकुर्युः स्वतेजसा

हे अन्यथा होऊ शकत नाही; कारण हे द्विजांचे वचन आहे. ब्राह्मण क्रुद्ध झाले तर ते आपल्या तेजाने निश्चयच सर्व काही भस्म करतील।

Verse 78

देवान्कुर्युरदेवांश्च तस्मात्तान्नैव कोपयेत् । यस्मादेव तव स्पर्शस्त्रिधा मेध्यो भविष्यति

ते देवांनाही अदेव करू शकतात; म्हणून त्यांना कधीही कोपवू नये. कारण तुमच्या स्पर्शानेच (हा समुद्र) त्रिविध पवित्र होऊन यज्ञकर्मास योग्य होईल।

Verse 79

पर्वकाले च संप्राप्ते नदीनां च समागमे । सेतुबंधे तथा सिंधौ तीर्थेष्वन्येषु संयुतः

पर्वकाळी व नद्यांच्या संगमस्थानी—सेतुबंधी, समुद्रतीरी तसेच अन्य तीर्थस्थळीही—तो (पुण्यभाव) तेथे संयुक्तपणे आढळतो।

Verse 80

इत्येवमादिसर्वेषु मध्येऽन्यत्र न कर्मणि । यत्फलं सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु यत्फलम् । तत्फलं तव तोयस्य स्पर्शादेव भविष्यति

अशा सर्व पुण्योपायांमध्ये यासारखे दुसरे कोणतेही कर्म नाही. सर्व तीर्थांचे जे फळ आणि सर्व यज्ञांचे जे फळ—तेच फळ तुझ्या जलाच्या स्पर्शमात्राने प्राप्त होईल।

Verse 81

गयाश्राद्धे तु यत्पुण्यं गोग्रहे मरणेन च । तत्फलं तव तोयस्य स्पर्शादेव भविष्यति

गयेत श्राद्ध केल्याने जे पुण्य आणि गो-ग्रह येथे देहत्यागाने जे पुण्य—तेच फळ तुझ्या जलाच्या स्पर्शमात्राने मिळेल।

Verse 82

अपेयस्त्वं तथा भावि स्वादमात्रेण केवलम् । गंडूषमपि पीतं च तोयस्याशुभनाशनम्

तू (हे जल) पिण्यायोग्य नव्हे, केवळ चवीपुरतेच मानले जाशील; तरीही त्या जलाचा गंडूषमात्र (कुल्लाभर) घेतला तरी तो अशुभाचा नाश करतो।

Verse 84

यावत्त्वं तिष्ठसे लोके यावच्चद्रार्कतारकाः । तवोदकामृतैस्तृप्तास्तावत्स्थास्यंति पूर्वजाः

जोपर्यंत तू जगात राहशील आणि जोपर्यंत चंद्र-सूर्य-तारे टिकतील—तोपर्यंत तुझ्या अमृततुल्य जलाने तृप्त झालेले पूर्वज स्थिर राहतील।

Verse 86

यात्रायामथवान्यत्र पर्वकाले शशिग्रहे । अत्र स्नास्यति यः सम्यक्सागरे लवणांभसि । अश्वमेधसहस्रस्य फलं प्राप्स्यति मानवः

यात्रेच्या वेळी किंवा अन्य प्रसंगी, पर्वदिनी अथवा चंद्रग्रहणकाळी—जो येथे समुद्राच्या खाऱ्या जलात विधिपूर्वक स्नान करतो, तो मनुष्य सहस्र अश्वमेधयज्ञांचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 87

श्रीसोमेशसमुद्रस्य अंतरे ये मृता नराः । पापिनोऽपि गमिष्यंति स्वर्गं निर्धूतकल्मषाः

श्री सोमेशाच्या समुद्र-परिसरात जे नर देहत्याग करतात, ते पापी असले तरी त्यांचे कल्मष नष्ट होतात आणि ते स्वर्गास जातात।

Verse 88

एवं भविष्यति सदा तव मद्वचनाद्विभो । प्रयच्छस्व द्विजेंद्राणां रत्नानि विविधानि च

हे विभो! माझ्या वचनामुळे तुझ्याबाबत हे सदैव असेच होईल. म्हणून श्रेष्ठ द्विजांना (ब्राह्मणांना) विविध रत्ने दान दे।

Verse 89

माघे मासि च यः स्नायान्नैरंतर्येण भावितः । पौंडरीकफलं तस्य दिवसेदिवसे भवेत्

माघ महिन्यात जो निरंतर नियमाने व भक्तिभावाने स्नान करतो, त्याला पौंडरीक (महापुण्य) फळ दिवसेंदिवस प्राप्त होत राहते।

Verse 90

ईश्वर उवाच । पितामहवचः श्रुत्वा बाढमित्येव सागरः । ब्राह्मणेभ्यः सुरत्नानि ददौ श्रद्धा समन्वितः

ईश्वर म्हणाले: पितामह (ब्रह्मा) यांचे वचन ऐकून सागर ‘बाढम्’ (तथास्तु) असे म्हणाला आणि श्रद्धायुक्त होऊन ब्राह्मणांना उत्तम रत्ने दिली।

Verse 91

ब्राह्मणैर्ब्रह्मणो वाक्यमशेषं समनुष्ठितम् । क्षुरकर्म तथा कृत्वा स्नानं सर्वेऽपि चक्रिरे

ब्राह्मणांनी ब्रह्मदेवाचे वचन पूर्णपणे आचरले। तसेच क्षौरकर्म करून, सर्वांनी पवित्र स्नान केले।

Verse 92

एवं पवित्रतां प्राप्तस्तीर्थत्वं लव णोदधिः । तस्य मध्ये महादेवि लिंगानां पंचकोटयः

अशा प्रकारे लवणसागर पवित्र होऊन तीर्थरूप झाला. हे महादेवी, त्याच्या मध्ये शिवलिंगांच्या पाच कोटी आहेत.

Verse 93

भविष्यति नृणां लोके तव सौख्यविवर्द्धनम् । पितॄणां तव तोयेन यः करिष्यति तर्पणम् । पूर्वोक्तेन विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु

मनुष्यलोकात हे तुझे सुख वाढवील. जो तुझ्या जलाने पूर्वोक्त विधीनुसार पितरांचे तर्पण करील—त्याचे पुण्यफळ ऐक.

Verse 94

मध्ये तु प्रावृतं सर्वमस्मिन्मन्वंतरे प्रिये । चक्रमैनाकयोर्मध्ये दिशि दक्षिणमुच्यते

हे प्रिये, या मन्वंतरात मध्यभागातील सर्व काही आवृत/वेढलेले असे म्हटले आहे. चक्र आणि मैनाक यांच्या मधली दिशा दक्षिण म्हणून सांगितली जाते.

Verse 95

शातकुम्भमये कुम्भे धनुषायुतविस्तृते । तत्र कुंभस्य मध्यस्थो वडवानलसंज्ञितः

दहा हजार धनुष्य-परिमाणाने विस्तीर्ण शातकुंभमय कुंभात, त्या कुंभाच्या मध्यभागी ‘वडवानल’ नावाची अग्नि स्थित आहे.

Verse 96

सूचीवक्त्रो महाकायः स जलं पिबते सदा । एतदंतरमासाद्य अग्नितीर्थं प्रचक्षते

तो सूईसारख्या मुखाचा व महाकाय आहे; तो सदैव जल पितो. या मधल्या प्रदेशास प्राप्त झाल्यावर यास ‘अग्नितीर्थ’ असे म्हणतात.

Verse 97

तस्य मध्ये महासारं वाडवं यत्र वै मुखम् । श्रीसोमेशाद्दक्षिणतो धन्वंतरशतावधि । उत्तरान्मानसात्पूर्वं यावदेव कृतस्मरम्

त्याच्या मध्यभागी महासार आहे, जिथे खरोखर वाडवाग्नीचे मुख आहे. ते श्रीसोमेशाच्या दक्षिणेस शंभर धन्वंतरपर्यंत; आणि मानसाच्या उत्तरेपासून पूर्वेकडे कृतस्मरापर्यंत विस्तारलेले आहे.

Verse 98

एतद्गोप्यं वरारोहे न देयं यस्य कस्यचित् । ब्रह्मघ्नोपि विशुध्येत श्रुत्वैतन्नात्र संशयः

हे वरारोहे, हे गुप्त आहे; हे कोणालाही देऊ नये. हे ऐकल्याने ब्राह्मणहंता सुद्धा शुद्ध होईल—यात संशय नाही.

Verse 99

एवं शापो वरो दत्तः सागरस्य यथा द्विजैः । पूर्वं रुष्टैस्ततस्तुष्टैस्तत्सर्वं कथितं मया

अशा रीतीने द्विजांनी प्रथम क्रुद्ध होऊन आणि नंतर प्रसन्न होऊन सागराला शाप व वर दिला—हे सर्व मी सांगितले आहे.