Adhyaya 19

Verse 1

देव्युवाच । यद्येवं सकलश्चंद्रः कथं न विधृतस्त्वया । अन्तभावे कलानां तत्कारणं कथय प्रभो

देवी म्हणाली—जर चंद्र पूर्ण असेल, तर तुम्ही त्याला पूर्णत्वाने का धरून ठेवले नाही? हे प्रभो, त्याच्या कलांच्या क्षयाचे (अंतर्धानाचे) कारण मला सांगा।

Verse 2

ईश्वर उवाच । अमा षोडशभेदेन देवि प्रोक्ता महाकला । संस्थिता परमा माया देहिनां देह धारिणी

ईश्वर म्हणाले—हे देवि, अमावस्या ही सोळा भेदांनी ‘महाकला’ म्हणून सांगितली आहे. तीच परमा माया होऊन देहधाऱ्यांचे देह धारण करणारी स्थित आहे।

Verse 3

अमादिपौर्णमास्यंता या एव शशिनः कलाः । तिथयस्ताः समाख्याताः षोडशैव प्रकीर्तिताः

अमा ते पौर्णिमेच्या अंतापर्यंत चंद्राच्या ज्या कला आहेत, त्यांनाच ‘तिथी’ असे म्हणतात; त्या नेमक्या सोळाच सांगितल्या आहेत।

Verse 4

अमा सूक्ष्मा परा शक्तिः सा त्वं देवि प्रकीर्तिता । प्रलयोत्पत्तियोगेन स्थिताः कालक्रमोदिताः

अमा ही सूक्ष्म, परा शक्ती आहे; हे देवि, ती शक्ती तूच म्हणून कीर्तिली आहेस. प्रलय-उत्पत्तीच्या योगाने काळाचे माप क्रमाने प्रकट होऊन स्थित राहते।

Verse 5

षोडशैव स्वरा ये तु आद्याः सृष्टयंतकाः प्रिये । कालस्यावयवास्ते च विज्ञेयाः कालवेदिभिः

हे प्रिये, जे सोळा आद्य स्वर सृष्टीची सुरुवात करतात आणि अंतही घडवितात—ते काळाचे अवयव आहेत; काळ जाणणाऱ्यांनी तसेच जाणावे।

Verse 6

त्रुटिर्लवो निमेषश्च कला काष्ठा मुहूर्तकम् । रात्र्यहःपक्षमासाश्च अयनं वत्सरं युगम्

त्रुटी, लव, निमेष, कला, काष्ठा व मुहूर्त; पुढे रात्रि‑दिन, पक्ष व मास; मग अयन, वत्सर व युग—हे काळाचे क्रमशः विभाग होत.

Verse 7

मन्वतरं तथा कल्पं महाकल्पं च षोडश । कला विसर्जनी या तु जीवमाश्रित्य वर्तते

मन्वंतर, कल्प व महाकल्प—तसेच षोडशविध (विभाग) सांगितला आहे. जी ‘विसर्जनी’ कला, ती जीवाचा आधार घेऊन प्रवर्तते.

Verse 9

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

ती दोन विषुवांसह हे अखिल विश्व सृजते; आणि ‘संवरणी’ नावाची तीच कला, हे प्रिये, विश्वाचा संहार करते. नेत्रपाताच्या काळाचा चतुर्थांश ‘त्रुटी’ म्हणतात; आणि हे महेश्वरी, त्याच्या द्विगुणास ‘निमेष’ जाणावे.

Verse 10

निमिषैस्त्रिंशद्भिः काष्ठा ताभिर्विंशतिभिः कला । विंशतिकलो मुहूर्तः स्याद्दिनं पंचदशैस्तु तैः

तीस निमेषांनी एक काष्ठा; वीस काष्ठांनी एक कला. वीस कलांनी एक मुहूर्त होतो; आणि अशा पंधरा मुहूर्तांनी एक दिवस होतो.

Verse 11

दिनमाना निशा ज्ञेया अहोरात्रं द्वयाद्भवेत् । तैः पंचदशभिः पक्षो द्विपक्षो मास उच्यते

रात्रीचे मान दिवसाइतकेच समजावे; या दोहोंपासून अहोरात्र होते. अशा पंधरा (दिवसांनी) पक्ष होतो; आणि दोन पक्षांना मास म्हणतात.

Verse 12

मासैश्चैवायनं षड्भिर्वर्षं स्यादयनद्वये । चत्वारिंशच्च लक्षाणि लक्षाणां त्रितयं पुनः

सहा महिन्यांनी एक अयन (अर्धवर्ष) होते; दोन अयनांनी एक वर्ष होते. पुढे चाळीस लक्ष, आणि पुन्हा लक्षांच्या तीन लक्ष (लक्ष-लक्ष) असे सांगितले आहे.

Verse 13

विंशतिश्च सहस्राणि ज्ञेयं सौरं चतुर्युगम् । चतुर्युगैकसप्तत्या मन्वंतरमुदाहृतम्

सौरवर्षांच्या परिमाणाने चतुर्युग हे वीस सहस्र (एकके) असे जाणावे. अशा एकाहत्तर चतुर्युगांनी मन्वंतर सांगितले आहे.

Verse 14

ऐंद्रमेतद्भवेदायुः समासांतं च कीर्तितम् । चतुर्दशेन्द्रैः प्रलीनैः कल्पं ब्रह्मदिनं भवेत्

हे इंद्राचे आयुष्य ‘ऐंद्र’ असे, वर्षांच्या समाप्तीपर्यंत वर्णिले आहे. आणि चौदा इंद्र लय पावल्यावर तोच काळ कल्प—ब्रह्माचा दिवस—होतो.

Verse 15

रात्रिश्च तावती चैव चतुर्युगसहस्रिका । अनेन दिनमानेन शताब्दं जीवति प्रिये

तितकीच रात्रि असते, जी सहस्र चतुर्युगांची आहे. हे प्रिये, या दिनमानाने (ब्रह्मा) शंभर वर्षे जगतो.

Verse 16

ममैव निमिषार्द्धेन सहस्राणि चतुर्द्दश । विनश्यंति ततो विष्णोरसंख्याताः पितामहाः

माझ्या केवळ अर्धनिमेषातच चौदा सहस्र (असे चक्र) नष्ट होतात; आणि त्यापुढे विष्णूचे असंख्य पितामह—ब्रह्मा—ही लय पावतात.

Verse 17

एवं क्रमेण देवेशि समुत्पन्नमिदं जगत् । शशिसूर्यविभागेन चित्ररूपमनंतकम्

हे देवेशी! अशा रीतीने क्रमाक्रमाने हे जगत् उत्पन्न झाले; चंद्र-सूर्याच्या विभागामुळे ते अनंत व नानारूप झाले।

Verse 18

कला देवि यदाद्यंतमनादिमजमव्ययम् । तदान्वितः शशी तस्यामधोमुखमवस्थितः

हे देवि! ‘कला’ ही आद्य-अंतयुक्त आहे; परंतु (परम तत्त्व) अनादी, अज व अव्यय आहे. त्या कलासंयुक्त चंद्र तेथे अधोमुख होऊन स्थित आहे.

Verse 19

एवं क्षयोदयं ज्ञेयं चंद्रार्काभ्यामवस्थितम् । सृष्टिक्रमं मया प्रोक्तं संहारमधुना शृणु

अशा प्रकारे क्षय व उदय हे चंद्र-सूर्यांद्वारे स्थापित आहेत असे जाणावे. सृष्टीचा क्रम मी सांगितला; आता माझ्याकडून संहार ऐक.

Verse 21

अहोरात्रं मुहूर्तेन मुहूर्तं तु कलाहतम् । कलां काष्ठा हतां कृत्वा काष्ठां निमिषभाजिताम्

अहोरात्र मुहूर्तांनी मोजले जाते आणि मुहूर्त कलांमध्ये विभागला जातो. कला काष्ठांमध्ये, काष्ठा निमिषांमध्ये विभागून—अशी काळगणना होते.

Verse 22

निमिषं च लवैर्हत्वा लवं त्रुटिविभाजितम् । तदतीतं प्रशांतं च निर्विकारमलक्षणम्

निमिष लवांनी विभागला जातो आणि लव त्रुटींमध्ये विभागला जातो. परंतु या सर्वांच्या पलीकडे जे तत्त्व आहे ते प्रशांत, निर्विकार व अलक्षण आहे.

Verse 23

तस्य चेयं परा माया कला शिरसि धारिता । सा शक्तिर्देवदेवस्य विश्वाकारा परा प्रिये । मोहयित्वा तु संतानं संसारयति पार्वति

त्या परम तत्त्वाची ही परा माया—‘कला’—शिरी धारण केलेली आहे। हे प्रिये! देवाधिदेवाची ती परम शक्ती विश्वरूप होऊन संततीला मोहविते आणि, हे पार्वती, तिला संसारात भटकविते।

Verse 24

एवमेतज्जगद्देवि उत्पत्तिस्थितिलक्षणम् । यत्रैवोत्पद्यते कृत्स्नं पुनस्तत्रैव लीयते

हे देवी! हे संपूर्ण जग उत्पत्ती व स्थिती या लक्षणांनी युक्त आहे; जिथे ते पूर्णपणे उत्पन्न होते, तिथेच ते पुन्हा लीन होते।

Verse 25

सेयं मायामयी शक्तिः शुद्धाशुद्धस्वरूपिणी । चंद्ररूपा स्थिता सा तु तव देवि प्रकाशयेत्

हीच ती मायामयी शक्ती, जी शुद्ध व अशुद्ध अशा दोन्ही स्वरूपांची आहे। ती चंद्ररूपाने स्थित असून, हे देवी, तुझ्यासाठीच प्रकाश प्रकट करते।

Verse 26

देव्युवाच । पंचाग्निनोपसन्तप्ता वर्षकोटीरनेकधा । तत्तपः सफलं जातं मेऽद्य देव जगत्पते

देवी म्हणाली: ‘पंचाग्नीच्या साधनेने अनेक प्रकारे कोट्यवधी वर्षे संतप्त होऊन—आज, हे देव, जगत्पते, माझे ते तप सफल झाले आहे.’

Verse 27

सृष्टियोगो मया ज्ञातः संहारश्च महेश्वर । चन्द्रोत्पत्तिस्वरूपं च कलामानं तथैव च

हे महेश्वर! सृष्टीचा योग (विधी) आणि संहारही मी जाणला आहे; तसेच चंद्राच्या उत्पत्तीचे स्वरूप आणि त्याच्या कलांचे मानही।

Verse 28

अधुना मम देवेश सन्देहो हृदि संस्थितः । कौतूहलं परं देव कथयस्व महेश्वर

आता, हे देवेश! माझ्या हृदयात संशय स्थिर झाला आहे। हे देव! माझे कुतूहल फार आहे; हे महेश्वर, कृपा करून सांगावे।

Verse 29

अमृतादेव संभूतः सर्वाह्लादकरः शशी । प्रियश्च तव देवेश वल्लभश्चंद्रमास्तथा

अमृतापासूनच शशी उत्पन्न झाला असून तो सर्वांना आनंद देतो। हे देवेश! चंद्रमा तुम्हाला प्रिय आहे—तो तुमचा वल्लभही आहे।

Verse 31

सर्वौषधीनामधिपः पितॄणां प्रीणनं परम् । तदाश्रयश्च त्वद्भक्तस्त्व त्सेवातत्परः शशी

तो सर्व औषधींचा अधिपती आहे आणि पितरांना तृप्त करणारा परम आहे। त्या धर्मव्यवस्थेचा आश्रय घेऊन शशी तुमचा भक्त असून तुमच्या सेवेतच तत्पर आहे।

Verse 32

तथापि सकलंकोऽयं कौतुकं कुरुते मम । देवि ब्रह्मांडसंघट्टमालामंडितशेखरः

तरीही हा कलंकांकित चंद्र माझ्या मनात कुतूहल निर्माण करतो—हे देवी! ज्याच्या शिरावर ब्रह्मांडांच्या संघट्टातून बनलेली माळ शोभते।

Verse 33

शीर्षे तव निविष्टस्य कष्टं चंद्रस्य चेद्यदि । तर्हि नाथ न शोच्या वै संसारे दुःखभागिनः

जर तुमच्या शिरावर विराजमान चंद्रालाही कष्ट भोगावे लागते, तर हे नाथ! संसारातील दुःखभोगी कोणीही खरोखर दयनीय ठरत नाही।

Verse 34

न चास्ति त्रिषु लोकेषु न चैतत्संभविष्यति । यत्र शक्तो भवत्कर्तुं दुःखस्यास्य च संक्षयम्

त्रैलोक्यात असा कोणी नाही—आणि पुढेही कधी होणार नाही—जो या दुःखाचा संपूर्ण क्षय करू शकेल.

Verse 35

सर्वेषां वर्तते शंका यथा मम महेश्वर । उत्पन्नं कारणं किंतद्येन सोमस्य लांछनम्

हे महेश्वर! माझ्याप्रमाणेच सर्वांच्या मनात शंका आहे—सोम (चंद्र) याच्या लांछनाचा उगम कोणत्या कारणाने झाला?

Verse 36

किमेतत्कारणं देव कथयस्व महेश्वर । अमृते संभवो यस्य कथं तस्यापि लांछनम्

हे देव, हे महेश्वर! हे कारण सांगावे. ज्याचा संभव अमृतापासून आहे, त्यालाही लांछन कसे लागले?

Verse 37

प्रियश्च तव देवेश लांछनं चापि तिष्ठति । कौतूहलं परं देव तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि

हे देवेश! तो तुझा प्रिय असूनही लांछन तसेच आहे. हे देव! माझे कौतूहल फार आहे—याचे तत्त्व मला सांगावे.

Verse 38

एवमुक्तः स पार्वत्या देवदेवो महेश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रेम्णा शैलसुतां प्रभुः

पार्वतीने असे म्हटल्यावर देवदेव महेश्वर अत्यंत प्रसन्न होऊन शैलसुतेला प्रेमाने उत्तर देऊ लागला.

Verse 39

ईश्वर उवाच । किं ते देवि महाशंकाद्योत्पन्ना वरवर्णिनि । ममोपरि न कर्त्तव्या निरुद्विग्ना भव प्रिये । पितुस्तव प्रभावेन लांछनं शशिनोऽभवत्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, वरवर्णिनी! तुझ्या मनात ही मोठी शंका का उत्पन्न झाली? माझ्यावर असा संशय करू नकोस; प्रिये, निर्धास्त हो. तुझ्या पित्याच्या प्रभावामुळेच चंद्रावर हे लांछन आले.

Verse 40

भावित्वात्कर्मणो देवि दक्षस्याज्ञाव्यतिक्रमात् । समं वर्त्तस्व भार्याभिरित्युक्तः शशलांछनः

हे देवी, भावी कर्माच्या परिणामामुळे आणि दक्षाच्या आज्ञेचा उल्लंघन केल्यामुळे ‘शशलांछन’ चंद्राला सांगितले गेले—“पत्नींसोबत समभावाने वाग.”

Verse 41

तद्वाक्यमन्यथा चक्रे ततः शप्तः शशी प्रिये । इदं पृष्टं तु यद्देवि त्वया लांछनकारणम्

प्रिये, चंद्राने त्या वचनाच्या विरुद्ध वागणूक केली; म्हणून शशी शापित झाला. हे देवी, तू चंद्राच्या लांछनाचे कारण विचारलेस—ते हेच आहे.

Verse 42

कल्पेकल्पे पृथग्भावं कारणैरस्ति भामिनि । असंख्यातं च तद्वक्तुं शक्यं नैव मया प्रिये

हे भामिनि, प्रत्येक कल्पात कारणांनुसार भिन्न अवस्था असते. ती कारणे असंख्य आहेत; म्हणून प्रिये, ते सर्व सांगणे मला शक्य नाही.

Verse 43

असंख्येयाश्चन्द्रमसः संभवंति पुनःपुनः । विनश्यंति च देवेशि सर्वमन्वन्तरान्तरम्

हे देवेशी, असंख्य चंद्र पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होतात आणि नष्टही होतात; एका मन्वंतरातून दुसऱ्या मन्वंतरापर्यंत सर्व काही असेच घडते.

Verse 44

असंख्याताश्च कल्पाख्या असंख्याताः पितामहाः । हरयश्चाप्यसंख्याता एक एव महेश्वरः

असंख्य कल्पचक्र आहेत, असंख्य पितामह (ब्रह्मा) आहेत। असंख्य हरि (विष्णु)ही आहेत—परंतु महेश्वर एकच आहे।

Verse 45

कोटिकोट्ययुतान्यत्र ब्रह्माण्डानि मम प्रिये । जलबुद्बुदवद्देवि संजातानि तु लीलया

हे माझ्या प्रिये देवी! येथे कोटी-कोटी अयुत ब्रह्मांड जलबुडबुड्यासारखी, केवळ लीलामात्राने सहज उत्पन्न होतात.

Verse 46

तत्रतत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टाः प्रधानेन तदा लब्धा शंभोस्तु संनिधिः

तेथे-तेथे चतुर्मुख ब्रह्मा, हरि (विष्णु) आणि भव (रुद्र) प्रधानेने सृष्ट होतात; तरी प्रत्येक लोकात शंभूचे सान्निध्य प्राप्त होते.

Verse 47

लयं चैव तथान्योन्यमाद्यंतं प्रकरोति च । सर्गसंहारसंस्थानां कर्त्ता देवो महेश्वरः

तोच लयही करतो आणि आद्य-अंताचा परस्पर संयोगही घडवितो; सृष्टी, संहार व लोकसंस्थेचा कर्ता देव महेश्वर आहे.

Verse 48

सर्गे च रजसा पृक्तः सत्त्वस्थः परिपालने । प्रतिसर्गे तमोयुक्तः सोऽहं देवि त्रिधा स्थितः

सृष्टीत मी रजोगुणयुक्त असतो, पालनात सत्त्वात स्थित राहतो; आणि प्रतिसर्ग/संहारात तमोगुणयुक्त—हे देवी, मी त्रिधा स्थित आहे.

Verse 49

तस्मान्माहेश्वरो ब्रह्मा ब्रह्मणोऽधिपतिः शिवः । सदाशिवो भवेद्विष्णुर्ब्रह्मा सर्वात्मको ह्यतः

म्हणून ब्रह्मा माहेश्वरस्वरूप आहे आणि ब्रह्म्याचाही अधिपती शिव आहे। सदाशिवच विष्णुरूप होतो; म्हणून ब्रह्माही सर्वात्मा परमात्म्याने व्यापलेला आहे।

Verse 50

स एव भगवान्रुद्रो विष्णुर्विश्व जगत्प्रभुः । अस्मिन्नण्डे त्विमेलोका अन्तर्विश्वमिदंजगत्

तोच भगवान रुद्र आहे, तोच विष्णूही—विश्व व जगताचा प्रभू। या ब्रह्माण्डरूपी अंड्यात हे लोक आहेत; याच्यातच हे संपूर्ण अंतर्विश्व सामावलेले आहे।

Verse 51

चन्द्रसूर्यग्रहा देवि ब्रह्माण्डेऽस्मिन्मनस्विनि । संख्यातुं नैव शक्यन्ते ये भविष्यंति ये गताः

हे देवि, हे मनस्विनी! या ब्रह्माण्डात चंद्र, सूर्य व ग्रहांची संख्या मोजता येत नाही—जे गेले आहेत आणि जे पुढे होणार आहेत।

Verse 52

अस्मिन्वाराहकल्पे तु वर्तमाने मनस्विनि । षडतीता महादेवि रोहिणीपतयः पुरा

हे मनस्विनी, हे महादेवि! या वर्तमान वाराहकल्पात पूर्वी रोहिणीचे सहा पती (चंद्र) होऊन गेले आहेत।

Verse 53

सप्तमोऽयं महादेवि वर्ततेऽमृतसंभवः । दक्षशापेन यो देवि संक्षीणो दृश्यतेऽधुना

हे महादेवि! हा सातवा अमृतसम्भव चंद्र आता वर्तत आहे; आणि हे देवि, दक्षाच्या शापामुळे तो आज क्षीण होताना दिसतो।

Verse 54

अथ द्वितीये संप्राप्ते परार्द्धे चैव वेधसः । तस्य त्रिंशत्तिमे कल्पे पितृ कल्पेति विश्रुते

मग वेधस (ब्रह्मा) यांचा दुसरा परार्ध प्राप्त झाला तेव्हा, त्यांच्या तिसाव्या कल्पात—‘पितृकल्प’ म्हणून प्रसिद्ध—ही गणना सांगितली जाते।

Verse 55

स्वायंभुवेंऽतरे प्राप्ते तस्यादौ त्वं सती किल । तस्मिन्काले महादेवि योभूद्दक्षः पिता तव

स्वायंभुव मन्वंतर आले तेव्हा, त्याच्या आरंभी तू खरोखरच सती झालीस। त्या काळी, हे महादेवी, दक्ष तुझा पिता म्हणून उत्पन्न झाला।

Verse 56

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म तस्य दक्षस्य कीर्तितम् । अस्मिन्मन्वन्तरे देवि दक्षः प्राचेतसोऽभवत्

दक्षाचा जन्म प्रजापतीच्या प्राणातून झाला असे वर्णिले जाते। आणि या मन्वंतरात, हे देवी, दक्ष ‘प्राचेतस’ म्हणून प्रसिद्ध झाला।

Verse 57

अंगुष्ठाद्दक्षिणाद्दक्षो भविष्यत्यधुना प्रिये । युगेयुगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः

हे प्रिये, आता उजव्या अंगठ्यातून दक्ष उत्पन्न होईल. युगोयुगी हे सर्व—दक्ष आदि—द्विज ऋषी पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात।

Verse 58

पुनश्चैव विनश्यन्ति विद्वांस्तत्र न मुह्यति । तस्यापमानात्त्वं देवि देहं तत्यक्थ वै पुरा

आणि पुन्हा ते नष्टही होतात; यामुळे ज्ञानी भ्रमित होत नाही. त्याच्या अपमानामुळे, हे देवी, तू पूर्वी एकदा देहत्याग केला होतास।

Verse 59

तावद्वियुक्तोऽहं देवि त्वया मुक्तोऽभवं पुरा । यावद्वराहकल्पस्य चाक्षुषस्यान्तरं प्रिये

हे देवी, तेवढ्याच काळ मी तुझ्यापासून वियुक्त होतो; पूर्वीही तुझ्या विरहाने रिक्त झालो होतो—जोवर वराहकल्पातील चाक्षुष मन्वंतर संपे, हे प्रिये।

Verse 60

एकविंशो मनुश्चायं कल्पे वाराहसंज्ञके । कल्पेकल्पे महादेवि भवेन्नामान्तरं तव

या वराह-संज्ञक कल्पात हा मनु एकविसावा आहे. आणि हे महादेवी, प्रत्येक कल्पात तुझे नाव वेगळे वेगळे होते.

Verse 61

अस्मिन्कल्पे तु वाराहे हिमवत्तपसार्ज्जिते । संभूता पार्वती देवि चाक्षुषस्यांतरे गते

परंतु या वराहकल्पात—हिमवताच्या तपाने प्राप्त—चाक्षुष मन्वंतर गेल्यावर, हे देवी, तू पार्वती म्हणून प्रकट झालीस.

Verse 62

ब्रह्मणो दिनमेकं तु षण्मासेन तवावधिः । त्वं वियुक्ता मया सार्द्धं दक्षकोपेन भामिनि

ब्रह्मदेवाचा एक दिवस तुझ्या मोजणीनुसार सहा महिन्यांचा आहे. हे भामिनि, दक्षाच्या कोपामुळे तूही माझ्यापासून वियुक्त झालीस.

Verse 63

तव क्रोधेन ये शप्ता ऋषयो वै मया पुरा । तेऽपि देवि त्वया सार्द्धं जाता वैवस्वतेंतरे

तुझ्या क्रोधामुळे ज्यांना मी पूर्वी शाप दिला होता ते ऋषीही, हे देवी, तुझ्यासह वैवस्वत मन्वंतरात पुन्हा जन्मले.

Verse 64

भृगुरंगिरा मरीचिस्तु पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

भृगु, अंगिरा, मरीची, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, अत्रि आणि वसिष्ठ—हे आठही ब्रह्मदेवांचे पुत्र होत.

Verse 65

दक्षस्य यज्ञे ते शप्ताः पूर्वं स्वायंभुवेन्तरे । जाता देवि पुनस्ते वै कल्पेस्मिंश्चाक्षुषे गते

स्वायंभुव मन्वंतरात, दक्षाच्या यज्ञात तुम्हांला पूर्वी शाप मिळाला होता. पण हे देवी, चाक्षुष मन्वंतर गेल्यावर याच कल्पात तुम्ही पुन्हा जन्माला आला आहात.

Verse 66

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्नौ पूर्वं प्रजेप्सया

पूर्वी देवाच्या महान यज्ञात, (एकाने) वारुणीचे रूप धारण केले असता, प्रजोत्पत्तीच्या इच्छेने ब्रह्मदेवांनी अग्नीत आपले शुक्र आहुतीरूपे अर्पण केले.

Verse 67

ऋषयो जज्ञिरे पूर्वं सूर्यबिंबसमप्रभाः । पितुस्तव समीपं ते वरणाय तव प्रिये । प्रस्थापिता मया पूर्वं तत्त्वं जानासि सुव्रते

पूर्वी सूर्यबिंबासारख्या तेजाने उजळलेले ऋषी जन्मले. हे प्रिये, तुला वरण करण्यासाठी त्यांना तुझ्या पित्याजवळ मी आधीच पाठविले होते; हे सुव्रते, हे सत्य तुला ठाऊक आहे.

Verse 68

अथ किं बहुनोक्तेन वच्मि ते प्रश्नमुत्तमम् । द्वितीये तु परार्द्धेऽस्मिन्वर्त्तमाने च वेधसः

आता अधिक बोलून काय उपयोग? तुझ्या प्रश्नाचे परम उत्तम उत्तर मी सांगतो. वेधस ब्रह्मदेवांच्या आयुष्याच्या या वर्तमान द्वितीय परार्धात…

Verse 69

श्वेतकल्पात्समारभ्य यावद्वाराहगोचरम् । समतीताश्च ये चन्द्रास्ताञ्छृणुष्व वरानने

श्वेतकल्पापासून आरंभ करून वाराहकल्पाच्या मर्यादेपर्यंत जे जे चंद्रचक्र (मास) पूर्णपणे लोटले आहेत, हे वरानने, ते ऐक।

Verse 70

चतुःशतानि देवेशि षड्विंशत्यधिकानि तु । गतानि शीतरश्मीनां सप्तविंशोऽधुना प्रिये

हे देवेशी, शीतरश्मी चंद्राचे चारशे सव्वीस चक्र गत झाले; हे प्रिये, आता सत्ताविसावे चालू आहे।

Verse 71

वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते यश्चायं वर्ततेऽधुना । त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयपुरःसरः

जेव्हा वैवस्वत मन्वंतर आले—जे आता प्रवर्तते—तेव्हा त्रेतायुगाच्या दहाव्या (चक्रात) दत्तात्रेय अग्रणी होऊन (प्रवर्तले)।

Verse 72

संजातो रोहिणीनाथो योऽधुना वर्त्तते प्रिये । तस्योत्पत्तिप्रसंगेन विष्णोर्मानुषसंभवान्

हे प्रिये, जो रोहिणीनाथ (चंद्र) आता विद्यमान आहे तो संजात झाला; आणि त्याच्या उत्पत्तीच्या प्रसंगाने विष्णूचे मानुषरूप अवतार (वर्णन करीन)।

Verse 73

देहावतारान्वक्ष्यामि प्रारंभात्प्रथमान्प्रिये । पञ्चमः पंचदश्यां स त्रेतायां तु बभूव ह

हे प्रिये, मी आरंभापासूनच प्रथम देहावतारांचे वर्णन करीन। पंधराव्या क्रमात पाचवा अवतार झाला, आणि तो त्रेतायुगातच घडला।

Verse 74

मांधाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यपुरःसरः । एकोनविंशत्रेतायां सर्वक्षत्रांतकोऽभवत्

मांधात्याने चक्रवर्ती साम्राज्य प्राप्त केले; त्याच्या अग्रभागी मार्गदर्शक म्हणून उतथ्य होता. एकोणविसाव्या त्रेता-युगात सर्व क्षत्रियांचा संहारक प्रकट झाला.

Verse 75

जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः । चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

षष्ठ अवतार जामदग्न्य (परशुराम) झाला; अग्रभागी विश्वामित्र होते. चोवीसाव्या युगात रामाचा जन्म झाला; वसिष्ठ हे त्यांचे राजपुरोहित होते.

Verse 76

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः । अष्टमे द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

सातवा अवतार दशरथाचा पुत्र होऊन रावणवधासाठी जन्मला. आठव्या द्वापरयुगात विष्णू अठ्ठाविसाव्या रूपाने पराशरापासून प्रकट झाले.

Verse 77

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरःसरः । तत्रैव नवमो विष्णुरदितेः कश्यपात्मजः

त्यानंतर वेदव्यासांचा जन्म झाला; अग्रभागी जातूकर्ण्य होते. त्याच ठिकाणी विष्णूचा नववा प्राकट्य अदितीचा पुत्र—कश्यपाचा आत्मज—म्हणून झाले.

Verse 78

देवक्यां वसुदेवात्तु ब्रह्मगर्गपुरःसरः । एकविंशतमस्यास्य द्वापरस्यांशसंक्षये । नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम्

देवकीच्या गर्भात वसुदेवापासून विष्णू प्रकट झाले; ब्रह्मा व गर्ग हे अग्रगण्य साक्षी होते. या एकविसाव्या द्वापराचा अंश क्षीण झाला, धर्म नष्ट झाला तेव्हा विष्णू स्वतः वृष्णिकुळात जन्मले.

Verse 79

कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनः । पूर्वजन्मनि विष्णुः स प्रमतिर्नाम वीर्यवान्

धर्मव्यवस्था स्थापन करण्यासाठी व असुरांचा नाश करण्यासाठी, पूर्वजन्मी तोच विष्णु ‘प्रमति’ नावाचा पराक्रमी होता।

Verse 80

गोत्रेण वै चंद्रमसः संध्यामिश्रे भविष्यति । कल्किर्विष्णुयशानाम पाराशर्यप्रतापवान्

गोत्राने तो चंद्रमस (चंद्रवंशी) असेल आणि संध्यामिश्र येथे प्रकट होईल। विष्णुयशाच्या कुलात जन्मलेला, पाराशर्य-प्रतापयुक्त तो कल्कि असेल।

Verse 81

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरःसरः । अनुकर्षश्च वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

भविष्यात दहावा अवतार प्रकट होईल; त्याच्या अग्रभागी याज्ञवल्क्य असतील; आणि तो हत्ती-घोडे-रथांनी भरलेली सेना सोबत ओढत नेईल।

Verse 82

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्भृशं शतसहस्रशः । निःशेषाञ्छूद्रराज्ञस्तांस्तदा स तु करिष्यति

अस्त्रे धारण केलेल्या विप्रांच्या—लाखोच्या संख्येने—सहाय्याने, तो त्या शूद्र-राजांचा तेव्हा पूर्णतः नाश करील।

Verse 83

पाखंडान्म्लेच्छजातींश्च दस्यूंश्चैव सहस्रशः । नात्यर्थं धार्मिका ये च ब्रह्मब्रह्मद्विषः क्वचित्

तो पाखंडी, म्लेच्छ जाती आणि दस्यु—हजारोंच्या संख्येने—तसेच जे फारसे धार्मिक नाहीत, आणि कधी कधी ब्रह्म व ब्राह्मणद्वेषी लोकांनाही (दमन करील)।

Verse 84

प्रवृत्तचक्रो बलवाञ्च्छूराणामंतको बली । अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति

प्रवृत्त चक्रधारी, बलवान् व पराक्रमी—दुष्टांचा अंत करणारा—सर्व भूतांना अदृश्य होऊन तो पृथ्वीवर विचरेल.

Verse 85

मानवस्य तु सोंऽशेन देवस्य भुवि वै प्रभुः । क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन नोदितान् । गंगायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

देवाचा मानवांश घेऊन तो प्रभू भुवी प्रकट होईल. भावी काळाच्या विधानाने प्रेरित झालेल्या त्या सर्वांचा संहार करून, अनुचरांसह गंगा-यमुना यांच्या मध्यप्रदेशी निष्ठा (अंतिम प्रतिष्ठा) प्राप्त करील.

Verse 86

ततो व्यतीते कल्कौ तु सामात्ये सहसैनिके । नृपेष्वपि च नष्टेषु तदात्वप्रहराः प्रजाः

त्यानंतर, कल्की मंत्री व सैन्यासह निघून गेल्यावर, आणि राजेही नष्ट झाल्यावर, त्या काळी प्रजा परस्परांवर प्रहार करणारी, उग्र होईल.

Verse 87

रक्षणे विनिवृत्ते च हत्वा चान्योन्यमाहवे । परस्परहतास्ताश्च निराक्रंदाः सुदुःखिताः

जेव्हा रक्षण व व्यवस्था निवृत्त होईल, तेव्हा ते रणात एकमेकांना ठार करतील. परस्परहत होऊन ते अतिदुःखी, कोणताही आक्रोश न करता पडून राहतील.

Verse 88

क्षीणे कलियुगे चास्मिन्दशवर्षसहस्रके । स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यति

जेव्हा हा दहा हजार वर्षांचा कलियुग क्षीण होईल, आणि त्याचा संध्यांशही पूर्णतः संपेल, तेव्हा निश्चयच कृतयुग पुन्हा प्रवर्तेल.

Verse 89

यदा चंद्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यंति प्रपत्स्यति तदा कृतम्

जेव्हा चंद्र व सूर्य तसेच तिष्य नक्षत्रासह बृहस्पती एकाच राशीत एकत्र येतील, तेव्हा कृतयुगाचा आरंभ होईल।

Verse 90

अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयंतीनाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः

नक्षत्राचे नाव अभिजित, रात्र जयंती, आणि मुहूर्त विजया—त्या काळीच जनार्दनाचा जन्म झाला।

Verse 91

देव्युवाच । नोक्तं यथावदखिलं भृगुशापविचेष्टितम् । पूर्वावतारान्मे ब्रूहि नोक्तपूर्वान्महेश्वर

देवी म्हणाली—भृगुच्या शापातून उद्भवलेला सर्व वृत्तांत आपण यथावत् पूर्णपणे सांगितला नाही। हे महेश्वर, पूर्वी न सांगितलेले पूर्वावतार मला सांगा।

Verse 92

ईश्वर उवाच । यदा तु पृथिवी व्याप्ता दानवैर्बलवत्तरैः । ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन ह

ईश्वर म्हणाले—जेव्हा पृथ्वी बलवान दानवांनी व्यापली, तेव्हा भृगु-निमित्त शापामुळे त्या काळापासून हा क्रम सुरू झाला।

Verse 93

जज्ञे पुनःपुनर्विष्णुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थितिम् । धर्मान्नारायणः साध्यः संभूतश्चाक्षुषेंतरे

धर्मव्यवस्था प्रस्थापित करण्यासाठी विष्णू पुनःपुनः अवतरले। धर्मापासून नारायण ‘साध्य’ रूपाने प्रादुर्भूत होऊन चाक्षुष मन्वंतरात उत्पन्न झाले।

Verse 94

यज्ञं प्रवर्तयामास स च वैवस्वतेंऽतरे । प्रादुर्भावे तदा तस्य ब्रह्मा चासीत्पुरोहितः

त्याने यज्ञाचा प्रवर्तन केला; ते वैवस्वत मन्वंतरात घडले. त्या प्रादुर्भावकाळी स्वयं ब्रह्मदेव त्याचे पुरोहित झाले.

Verse 95

चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्विह । संभूतः स समुद्रात्तु हिरण्यकशिपोर्वधे

येथे कथिलेल्या चौथ्या युगचक्रात, देव संकटात पडले असता, तो समुद्रातून प्रकट झाला—हिरण्यकशिपूच्या वधासाठी.

Verse 96

द्वितीयो नरसिंहोऽभूद्रुद्रस्तस्य पुरःसरः । लोकेषु बलिसंस्थेषु त्रेतायां सप्तमे युगे

दुसरा अवतार नरसिंह झाला; त्याच्या अग्रभागी रुद्र होते. जेव्हा लोक बलिच्या राज्यात स्थिर होते, तेव्हा त्रेतायुगातील सातव्या युगात हे घडले.

Verse 97

दैत्यैस्त्रैलोक्य आक्रांते तृतीयो वामनोभवत् । संक्षिप्यात्मानमंगेषु बृहस्पतिपुरःसरः

दैत्यांनी त्रैलोक्य आक्रांत केल्यावर तिसरा अवतार वामन झाला. देह अंगांत स्वरूप संक्षिप्त करून, बृहस्पतीला अग्रगामी करून तो पुढे गेला.

Verse 98

त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थांशे मार्कंडेयपुरःसरः । एते दिव्यावतारा वै मानुष्ये कथिताः पुरा

त्रेतायुगातील दहाव्या युगात दत्तात्रेय प्रकट झाले, जेव्हा धर्माचा एक चतुर्थांश नष्ट झाला होता; त्यांच्या अग्रभागी मार्कंडेय होते. हेच ते दिव्य अवतार, जे प्राचीनकाळी मनुष्यांमध्ये कथिले गेले.