Adhyaya 239

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि हिरण्यापार्श्वतः स्थितम् । प्रत्युक्तं नागरादित्यं सर्वव्याधिविनाशनम्

ईश्वर म्हणाले—हे महादेवी! मग हिरण्या नदीच्या काठी स्थित नागरादित्याजवळ जावे. तो पूज्य आदित्य सर्व व्याधींचा नाश करणारा म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 2

पुरा सत्राजिता राज्ञा द्वारवत्यां गतेन तु । आराधितो भास्करोऽभूद्यादवेन महात्मना

पूर्वी महात्मा यादव राजा सत्राजित द्वारवतीला गेले आणि त्यांनी भास्कर (सूर्यदेव) यांची आराधना केली; त्या भक्तीने सूर्यदेव अत्यंत प्रसन्न झाले।

Verse 3

महाव्रतमुपास्थाय निघ्नपुत्रेण धीमता । तस्य तुष्टस्तदा भानुः स्यमन्तकमणिं ददौ

निघ्नाचा बुद्धिमान पुत्र सत्राजित याने महाव्रताचे अनुष्ठान केले; तेव्हा प्रसन्न होऊन भानू (सूर्यदेव) यांनी त्याला स्यमंतक मणी प्रदान केला।

Verse 4

स मणिः सवते नित्यं भारानष्टौ दिनेदिने सुवर्णस्य सुशुद्धस्य भक्त्या व्रततपोयुतः

तो मणी दररोज निरंतर अतिशय शुद्ध सुवर्णाचे आठ भार उत्पन्न करी; भक्ती, व्रत आणि तप यांनी युक्त असणाऱ्यास हे फळ प्राप्त झाले।

Verse 5

भूयोऽपि भानुना प्रोक्तो वरं ब्रूहि वरानने । स चाह देवदेवेशं भास्करं वारितस्करम्

पुन्हा भानू म्हणाला—“हे वरानने, वर माग.” तेव्हा सत्राजिताने देवदेवेश भास्कर, चोरनिवारक, यांस विनविले।

Verse 6

यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदानं करोषि च । अत्रैव चाश्रमे पुण्ये नित्यं संनिहितो भव

हे देव, तू माझ्यावर प्रसन्न असशील आणि वर देशील, तर या पुण्य आश्रमातच सदैव सन्निध राहा।

Verse 7

एवं भविष्यतीत्युक्त्वा सूर्यः सत्राजितं नृपम् । अभिनंद्य वरं तस्य तत्रैवादर्शनं गतः

“असेच होईल” असे म्हणत सूर्याने राजा सत्राजित व त्याचा वर अभिनंदिला आणि तेथेच अदृश्य झाला।

Verse 8

तेनापि निघ्नपुत्रेण देवदेवस्य भास्वतः । स्थापिता प्रतिमा शुभ्रा तत्रैव वरवर्णिनि

हे वरवर्णिनि, निघ्नपुत्र सत्राजिताने तेथेच देवदेव तेजस्वी सूर्याची शुभ्र, मंगल प्रतिमा स्थापिली।

Verse 9

शंखदुंदुभिनिर्घोषैर्ब्रह्मघोषैश्चपुष्कलैः । ततस्तुनागरान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान् । अब्रवीत्प्रणतो भूत्वा दत्त्वा वृत्तिमनुत्तमाम्

शंख-दुंदुभींच्या निनादात व विपुल ब्रह्मघोषात त्याने सर्व नगरजन व श्रेष्ठ द्विजांना बोलाविले; नम्र होऊन, उत्तम उपजीविका देऊन, तो बोलला।

Verse 10

युष्मत्पादप्रसादेन सूर्यस्यानुग्रहेण वै । साधयित्वा तपश्चोग्रं स्थापिता प्रतिमा मया

तुमच्या चरणकृपेने आणि सूर्यदेवांच्या अनुग्रहाने, उग्र तप साधून मी ही प्रतिमा प्रतिष्ठापित केली आहे।

Verse 11

इंद्रलोकादिहानीता जित्वा शक्रं सुरारिणा । दशाननस्य पुत्रेण लंकायां स्थापिता पुरा

देवांच्या शत्रूने शक्र (इंद्र) यास जिंकून हे इंद्रलोकातून आणले; आणि दशानन (रावण) याच्या पुत्राने पूर्वी लंकेत ते स्थापिले होते।

Verse 12

तं निहत्य तु रामेण लक्ष्मणानुगतेन वै । अयोध्यायां समानीता सौमित्रिजयलक्षिका

लक्ष्मणासह श्रीरामांनी त्याचा वध करून हे अयोध्येला आणले; ते सौमित्रि (लक्ष्मण) विजयाचे प्रत्यक्ष चिन्ह ठरले।

Verse 13

मित्रावरुणपुत्राय वसिष्ठाय समर्पिता । तेनापि मम तुष्टेन द्वारकायां निवेदिता

हे मित्र-वरुणपुत्र वसिष्ठांना अर्पण केले गेले; आणि तेही माझ्यावर प्रसन्न होऊन द्वारकेत ते निवेदित करून गेले।

Verse 14

मयापि स्थापिता चात्र ज्ञात्वा क्षेत्रमनुत्तमम् । किमत्र बहुनोक्तेन भवद्भिः सर्वथैव हि

हे क्षेत्र अनुत्तम आहे असे जाणून मीही ते येथेच स्थापिले. येथे अधिक काय सांगू? सर्व प्रकारे हे तुमच्यासाठी परम आहे।

Verse 15

परिपाल्या प्रयत्नेन यावच्चंद्रार्कतारकम् । तस्माद्युष्माकमादिष्टा प्रतिमेयं मया शुभा

चंद्र-सूर्य-तारे ज्या काळापर्यंत टिकतील, त्या काळापर्यंत हिचे प्रयत्नपूर्वक रक्षण करावे. म्हणून ही शुभ प्रतिमा जपण्याची व सांभाळण्याची आज्ञा मी तुम्हांस दिली आहे.

Verse 16

नागराणां तु विप्राणां सोमेशपुरवासिनाम् । तस्मान्नाम मया दत्तं नागरादित्यमेव हि

सोमेशपुरात वसणाऱ्या नागर ब्राह्मणांशी याचा संबंध असल्यामुळे मी यास निश्चयाने ‘नागरादित्य’ हे नाव दिले आहे.

Verse 17

ब्राह्मणा ऊचुः । सर्वमेव करिष्यामो देवस्य परिपालनम् । यावन्मही च चंद्रार्कौ यावत्तिष्ठति सागरः । तावत्ते ह्यक्षया कीर्तिः स्थाने चास्मिन्भविष्यति

ब्राह्मण म्हणाले—देवाच्या रक्षण व पालनासाठी आम्ही सर्व काही करू. जोवर पृथ्वी, चंद्र व सूर्य आहेत, जोवर सागर स्थिर आहे, तोवर तुमची कीर्ती अक्षय राहील आणि याच स्थानी नांदेल.

Verse 18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे नागरा द्विजपुंगवाः । राजापि तुष्टः प्रययौ तदा द्वारवतीं पुरीम्

असे बोलून ते सर्व श्रेष्ठ नागर ब्राह्मण निघून गेले; आणि राजा देखील संतुष्ट होऊन तेव्हा द्वारवती नगरीकडे प्रस्थान केला.

Verse 19

ईश्वर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि तस्मिन्दृष्टे तु यत्फलम् । गोशतस्य प्रयागेषु सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति नागरार्कस्य दर्शनात्

ईश्वर म्हणाले—हे देवी, ऐक; त्याचे दर्शन केल्याचे फळ मी सांगतो. प्रयागांमध्ये विधिपूर्वक शंभर गायी दान केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य ‘नागरार्क’च्या दर्शनाने प्राप्त होते.

Verse 20

दारिद्र्यदुःखशोकार्त्तेः कोन्योस्ति हरणक्षमः । प्रभासे पावने क्षेत्रे मुक्त्वा नागरभास्करम्

दारिद्र्य, दुःख, शोक व आर्तता दूर करण्यास दुसरा कोण समर्थ? पावन प्रभासक्षेत्री नागरभास्करावाचून कोणी नाही।

Verse 21

बंधकुष्ठादिकं दुःखं ये भजंत्यल्पबुद्धयः । तत्र ते नैव जानंति वैद्यं नागरभास्करम्

अल्पबुद्धी जे बंधन व कुष्ठादी दुःख भोगतात, ते त्या अवस्थेतच खरे वैद्य—नागरभास्कर—ओळखत नाहीत।

Verse 22

स्नात्वा हिरण्यातोयेन यस्तं पूजयते नरः । कल्पकोटिसहस्राणि सूर्यलोके महीयते

जो मनुष्य ‘हिरण्य-तोय’ाने स्नान करून त्याचे पूजन करतो, तो हजारो कोटी कल्पांपर्यंत सूर्यलोकी गौरविला जातो।

Verse 23

शुक्लपक्षे तु सप्तम्यां यदा संक्रमते रविः । महाजया तदा ख्याता सप्तमी भास्करप्रिया

शुक्लपक्षातील सप्तमीस जेव्हा रवि संक्रांत होतो, तेव्हा ती सप्तमी ‘महाजया’ म्हणून प्रसिद्ध होते—भास्करास प्रिय।

Verse 24

स्नानं दानं जपो होमः पितृदेवाभिपूजनम् । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं भास्करस्यवचो यथा

स्नान, दान, जप, होम आणि पितृ-देवांचे पूजन—भास्कराच्या वचनाप्रमाणे हे सर्व कोटीगुण फलदायी सांगितले आहे।

Verse 25

एकं यो भोजयेत्तत्र ब्राह्मणं सूर्यसंनिधौ । कोटिभोज्यं कृतं तेन इत्याह भगवान्हरिः

जो तेथे सूर्यसन्निधानी एक ब्राह्मणासही भोजन घालतो, त्याने जणू कोटी ब्राह्मणांना भोजन घातल्याचे फळ मिळते—असे भगवान् हरि सांगतात।

Verse 26

एतन्मया ते कथितं पुरा नोक्तं वरानने । यः शृणोति नरो भक्त्या स गच्छेद्भास्करं पदम्

हे वरानने! हे मी तुला सांगितले, जे पूर्वी कधी सांगितले नव्हते। जो नर भक्तिभावाने ऐकतो, तो भास्कराचे पद प्राप्त करतो।

Verse 27

सूर्यस्य देवि नामानि रहस्यानि शृणुश्व मे । अलं नामसहस्रेण पठस्वैनं शुभं स्तवम्

हे देवि! सूर्याची रहस्य नामे माझ्याकडून ऐक. सहस्रनाम पुरे; त्याऐवजी हा शुभ स्तव पठण कर।

Verse 28

विकर्त्तनो विवस्वांश्च मार्त्तंडो भास्करो रविः । लोकप्रकाशकः श्रीमांल्लोकचक्षुर्ग्रहेश्वरः

विकर्तन, विवस्वान, मार्तंड, भास्कर, रवि—तो लोकांना प्रकाश देणारा, श्रीमान, जगाचे नेत्र आणि ग्रहांचा ईश्वर आहे।

Verse 29

लोकसाक्षी त्रिलोकेशः कर्त्ता हर्त्ता तमिस्रहा । तपनस्तापनश्चैव शुचिः सप्ताश्ववाहनः

तो लोकसाक्षी, त्रिलोकेश, कर्ता व हर्ता, अंधकाराचा नाश करणारा; तपन-तापन, पवित्र, आणि सप्त अश्वांचा वाहनधारी आहे।

Verse 30

गभस्तिहस्तो ब्रह्मा च सर्वदेवनमस्कृतः । एकविंशक इत्येष नागरार्कस्तवः स्मृतः

गभस्तिहस्त आणि ब्रह्मा—ज्यांना सर्व देव नमस्कार करतात—हा स्तव ‘एकविंशक’ म्हणून स्मरणात आहे; हाच ‘नागरार्क-स्तव’ म्हणून प्रसिद्ध आहे।

Verse 31

स्तवराज इति ख्यातः शरीरारोग्यवृद्धिदः

हा ‘स्तवराज’ म्हणून ख्यात आहे; तो शरीराचे आरोग्य वाढवून रोगांचा नाश करतो।

Verse 32

य एतेन महादेवि द्वे संध्येऽस्तमनोदये । नागरार्कं तु संस्तौति स लभेद्वांछितं फलम्

हे महादेवी! जो या स्तोत्राने दोन संध्याकाळी—सूर्यास्त व सूर्योदयाच्या वेळी—नागरार्काची स्तुती करतो, तो इच्छित फळ प्राप्त करतो।

Verse 239

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां सहितायां सप्तमे प्रभासखंडे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये नागरार्कमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीस्कंदमहापुराणाच्या एकाशीतिसाहस्री संहितेतील सप्तम प्रभासखंडाच्या प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्यात ‘नागरार्कमाहात्म्यवर्णन’ नावाचा दोनशे एकोणचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।